Jakie są problemy ze środkami niewygasającymi

KINGA ŚNIEGOCKA

– Na podstawie art. 157 ust. 1 ustawy o finansach publicznych niewykorzystane środki publiczne wygasają z upływem roku budżetowego i podlegają zwrotowi. Rada Ministrów może na podstawie ust. 8a określić rozporządzeniem niektóre środki jako niewygasające, zaś wśród nich poza celami społecznymi (którym służy PO KL) wymienia się programy i projekty realizowane z udziałem środków z Europejskiego Funduszu Społecznego.

– Niestety nie. Rada Ministrów w 2008 roku nie skorzystała z tej możliwości. Powstała więc konieczność zgłoszenia niewykorzystanych środków do 15 października i zwrotu do 30 listopada, a najdalej do 31 grudnia 2008 r., środków, które otrzymały organizacje pozarządowe realizujące projekty w ramach PO KL.

– Mogę podać przykład Mazowsza. Większość umów w ramach PO KL Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych (MJWPU – instytucja wdrażająca na Mazowszu) podpisywała z dużym opóźnieniem, we wrześniu i październiku 2008 r., a nierzadko później. W wielu przypadkach pierwsze transze wpływały na konto organizacji w listopadzie i grudniu, co zrodziło poważne problemy ze sfinansowaniem zaplanowanych zadań, a często uniemożliwiło ich sfinansowanie w ogóle.

– Niestety tak. Konieczność zwrotu wszystkich środków przy realizacji projektów, obliczonych najczęściej na kilka miesięcy do dwóch lat, z założenia spowodować musi finansowanie braków z innych środków, podczas gdy 85 proc. organizacji pozarządowych nie posiada żadnego majątku i zapasów finansowych. Środki własne organizacji wystarczają najczęściej co najwyżej na sfinansowanie bieżącej działalności samej organizacji, podczas gdy projekty przewidują dużo większe zobowiązania. Przy tym nie było możliwości odpowiedniego zaplanowania płynności finansowej w projektach. Środki te, jak w latach poprzednich, miały zostać wyłączone z konieczności ich zwrotu, a o tym, że tak się nie stanie, organizacje zostały poinformowane w październiku 2008 r., podczas gdy projekty, ze względu na wymagania konkursu, planowano najdalej na początku roku. Obowiązek, który tak niespodziewanie nałożono na organizacje, stał się przyczyną powstania sald zerowych na kontach projektów, co z kolei spowodowało brak możliwości regulowania wypłat dla pracowników, zobowiązań związanych z czynszami, odpłatnością za media itp. Skutkiem była całkowita utrata płynności finansowej we wdrażanych przedsięwzięciach i niemożność realizacji zadań kierowanych do osób o szczególnych potrzebach, do których m.in. kierowany jest PO KL.

Ponadto niedotrzymanie przez MJWPU terminu zwrotu tych środków, wpłaconych przez organizacje na jej konto w 2008 roku (co powinno nastąpić najdalej do końca stycznia 2009 r.), spowodowało przedłużający się okres braku płynności finansowej organizacji pozarządowych. Zmusza to projektodawców (zobowiązanych umową do terminowego realizowania projektów) do zaciągania kredytów i/lub pożyczek i pokrycia wysokich kosztów dodatkowych – niekwalifikowalnych, czyli niemożliwych do sfinansowania w ramach projektów – ze środków przeznaczonych na działalność statutową, a więc także w pewnym sensie publicznych (darowizn, w tym 1-proc. odpisów podatkowych, składek itp.), powierzonych przez obywateli organizacjom z pełną wiarą, że wykorzystane one zostaną dla osób potrzebujących wsparcia.

– Tak. Na pytanie wysłane do Ministerstwa Rozowoju Regionalnego (Instytucji Zarządzającej – IZ) otrzymaliśmy odpowiedź od Departamentu Zarządzania Europejskim Funduszem Społecznym (EFS), że zgodnie z art. 157 ust. 8a ustawy o finansach publicznych Rada Ministrów w rozporządzeniu w sprawie środków niewygasających może wskazać jako pozostające na rachunkach bankowych beneficjentów środki przeznaczone na integrację społeczną, poprawę jakości kształcenia, rozwój potencjału adaptacyjnego pracowników i przedsiębiorstw w ramach programów operacyjnych współfinansowanych z EFS. W związku z tym przepis ten nie gwarantuje, że w każdym roku budżetowym środki, które zostały niewykorzystane przez beneficjentów i jednocześnie zgłoszone jako niewygasające, z upływem roku nie będą podlegały obowiązkowi zwrotu. Jednocześnie z powodu niskiego wykorzystania środków w ramach PO KL oraz braku pewności co do możliwości ujęcia w wykazie środków niewygasających tak znacznych kwot konieczne było dokonanie zwrotu wszystkich niewykorzystanych środków. Istniało bowiem ryzyko, że środki te nie zostaną ujęte w rozporządzeniu jako niewygasające z upływem roku. Tym samym podlegałyby zwrotowi z końcem roku. Od środków niezwróconych w terminie naliczane są odsetki w wysokości jak dla zaległości podatkowych. Niemniej jednak w opinii IZ w obecnym roku proces monitorowania wykorzystania środków przebiega znacznie sprawniej i tym samym nie zachodzi obawa, że niewykorzystane zostaną znaczne kwoty środków przekazanych beneficjentom. W związku z tym w roku 2009 beneficjenci realizujący projekty PO KL w tych obszarach najprawdopodobniej nie będą zobowiązani do zwrotu środków z końcem roku (co nie oznacza, że środków tych nie trzeba będzie zgłosić jako niewygasających).

– Na takie ujęcie sprawy odpowiedzieć można w zasadzie tylko pytaniem: dlaczego Ministerstwo Rozwoju Regionalnego nie zainteresowało się przyczynami niskiego wykorzystania środków w ramach PO KL? A skoro twierdzi, że w obecnym roku proces monitorowania wykorzystania środków przebiega znacznie sprawniej, dlaczego nie wiedziano w ministerstwie, że przyczyną niskiego wykorzystania były m.in. znaczne opóźnienia leżące po stronie instytucji wdrażających? A na koniec zapytać należy: dlaczego osoby odpowiedzialne za regulacje dotyczące realizacji programów operacyjnych nie mają świadomości, że w stosunkowo krótkotrwałych projektach konieczność zwrotu środków z pewnością spowoduje poważne zaburzenia w płynności finansowej i niewątpliwie wpłynie z kolei na stopień wykorzystania środków europejskich.