Projekty rewitalizacji pomagają w rozwoju gmin

Za rewitalizację należy uznać według wymogów unijnych kompleksowy, skoordynowany i wieloletni plan odnowy. Prowadzony powinien być on na dokładnie wskazanym obszarze. Przy projekcie rewitalizacji określony musi być również proces przemian przestrzennych, technicznych, budowlano-architektonicznych, społecznych i ekonomicznych. W wyniku przeprowadzonego procesu rewitalizacji muszą być stworzone warunki do rozwoju lokalnej społeczności. Sam program rewitalizacji powinien posiadać cechy nie tylko technicznej odnowy zespołu określonych obiektów, ale wyraźnie powinien określać zadania i cele, których realizacja wzmocni atrakcyjność gminy pod względem inwestycyjnym i turystycznym.

Gminy wiejskie oraz miejsko-wiejskie oraz instytucje kultury założone przez jednostki samorządu terytorialnego mogą pozyskać fundusze na realizację programów rewitalizacji w ramach PROW, w działaniu – Odnowa i rozwój wsi. Wsparcie w tym przypadku jest oferowane także gminom miejskim z wyłączeniem miejscowości liczących powyżej 5 tys. mieszkańców.

Projekt musi być wpisany w lokalny Plan Odnowy Miejscowości. Przedsięwzięcie nie może mieć charakteru komercyjnego. Ponadto beneficjent pomocy musi mieć prawo własności do nieruchomości przez okres co najmniej siedmiu lat po zrealizowaniu przedsięwzięcia.

Pomoc finansowa ma formę refundacji części kosztów kwalifikowanych. Nie przewidziano w tym przypadku wypłaty zaliczki, jak to jest m.in. w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko (PO IiŚ). Maksymalna wysokość wsparcia na realizację projektów w jednej miejscowości wynosi 500 tys. zł w okresie realizacji programu, tj. do 2013 roku. Pomoc nie może być niższa niż 25 tys. zł. W każdym przypadku dofinansowanie nie może być wyższe niż 75 proc. kosztów kwalifikowanych projektu.

W szczególności dofinansowanie jest oferowane na realizację projektów rewitalizacyjnych polegających na przebudowie, remoncie oraz wyposażeniu obiektów pełniących funkcje publiczne, społeczno-kulturalne, rekreacyjne i sportowe, służące promocji obszarów wiejskich, w tym propagowaniu i zachowaniu dziedzictwa historycznego, tradycji oraz kultury. Wsparcie można otrzymać na odnawianie, eksponowanie i konserwację lokalnych pomników historycznych, budynków będących zabytkami lub miejscami pamięci. Pomoc będzie udzielana, jeżeli dany projekt rewitalizacji wpłynie na poprawę jakości życia na obszarach wiejskich, a także gdy wpłynie na promowanie tych terenów.

Wszystkie regionalne programy operacyjne (RPO) oferują jednostkom samorządu terytorialnego wsparcie finansowe przy realizacji przedsięwzięć rewitalizacyjnych. W niektórych RPO projekty rewitalizacji otrzymają wsparcie w ramach priorytetu o nazwie Kultura i turystyka, w innych jak np. w warmińsko-mazurskim w ramach priorytetu o nazwie – Rozwój, restrukturyzacja i rewitalizacja miast.

W większości przypadków wartość maksymalna wsparcia wynosi 75 proc. wartości kosztów inwestycyjnych. Niestety w większości przypadków nie jest przewidziana forma wsparcia jako wypłata zaliczki na poczet poniesionych kosztów. Preferowana jest refundacja poniesionych kosztów.

W RPO duży nacisk jest położony na ochronę i odnowę najbardziej zdegradowanych obszarów miejskich. Dotyczy to terenów powojskowych, zniszczonych przez przemysł i obszarów popegeerowskich. Wsparcie udzielane jest w szczególności na działania zintegrowane, gdzie autorzy projektu wraz z rewitalizacją chcą równocześnie przyczynić się do rozwiązywania lokalnych problemów społecznych i gospodarczych. Projekt powinien brać pod uwagę możliwości przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu niektórych grup zamieszkujących obszary rewitalizowane. Projekt powinien mieć również na celu zwalczanie ubóstwa poprzez np. zwiększenie miejsc pracy w ramach prowadzonej inwestycji rewitalizacyjnej, jak i później po zakończeniu realizacji projektu. Określone przedsięwzięcie musi ponadto przyczynić się do rozwoju społecznego, kulturalnego i gospodarczego.

Miasta i gminy na projekty rewitalizacyjne o większych kosztach kwalifikowanych i o pozaregionalnym znaczeniu projektu mogą pozyskać fundusze w ramach PO IiŚ. Dotacje na tego typu inwestycje są udzielane w ramach tzw. osi priorytetowej XI – Kultura i dziedzictwo kulturalne. Pomoc oferowana jest w szczególności w ramach dwóch Działań (11.1 i 11.2) o nazwie ochrona, zachowanie i efektywne wykorzystanie dziedzictwa kulturalnego oraz poprawa stanu infrastruktury kultury oraz zwiększenia dostępu do kultury.

Maksymalny udział dofinansowania wynosi 85 proc. kosztów przedsięwzięcia. Minimalna zaś wartość projektu poza wyjątkami powinna wynosić 20 mln zł. W ramach tego programu możliwe jest otrzymanie dofinansowania w formie zaliczki na poczet ponoszonych kosztów inwestycyjnych. Jej wysokość może stanowić nawet 100 proc. przyznanych dotacji. Z reguły zaliczka będzie wypłacana w ratach (transzach).

W ramach PO IiŚ dofinansowanie można pozyskać na rewitalizację, rewaloryzację, konserwację, renowację, restaurację, zachowanie, a także adaptację na cele kulturalne obiektów wpisanych do rejestru zabytków i zespołów tych obiektów wraz z ich otoczeniem, np. parkowym.

Samorządy mogą pozyskać pomoc na zakup i remont trwałego wyposażenia do prowadzenia działalności oraz na zabezpieczenie zabytków przed kradzieżą i zniszczeniem. Ponadto wsparcie można otrzymać na przygotowanie dokumentacji technicznej, np. do projektu rewitalizacyjnego. W ramach jednego złożonego projektu beneficjent może łączyć różne typy działań, w tym prace budowlane i konserwatorskie.

Zgodnie z opisem większości RPO w zakresie rewitalizacji, wsparcie mogą otrzymać jedynie projekty inwestycyjne uwzględnione w lokalnym programie rewitalizacji (LPR). Podobnie jest w przypadku PO IiŚ.

Lokalny Program Rewitalizacji powinien być opracowany przez samorząd lokalny jako dokument, zmierzający do wyprowadzenia w ciągu kilku lat danego obszaru z sytuacji kryzysowej. Nie są to więc tylko działania techniczne i budowlano-architektoniczne. Program musi być opracowany po wcześniejszych konsultacjach z mieszkańcami obszaru rewitalizowanego. Środki finansowe potrzebne na przeprowadzenie inwestycji powinny być zaplanowane według ustalonej w programie kolejności, w ramach planu inwestycyjnego.

Program rewitalizacji jest w zasadzie obligatoryjnym załącznikiem do wniosku o dofinansowanie projektu rewitalizacji. Dokument taki powinien być zatwierdzony w drodze uchwały przez radę gminy, ewentualnie powiatu.

Naczelnym zadaniem samorządu gminnego przy konstruowaniu LPR musi być działanie prowadzące do ożywienia społecznego i gospodarczego. Ważną częścią jest charakterystyka dogłębnej sytuacji społecznej, gospodarczej, demograficznej i kulturalnej rewitalizowanego obszaru.

Istotną częścią LPR jest analiza SWOT. Bez tej części program jest niepełny. W analizie przeciwstawia się mocne strony (Strengthis) miasta słabym stronom(Weaknesses) oraz zagrożenia zewnętrzne (Threats) – szansom (Opportunties) wypływającym z położenia rewitalizowanego obszaru.

Pierwszą częścią SWOT jest zidentyfikowanie tendencji występujących w otoczeniu, które mogą sprzyjać rozwojowi lokalnemu lub go spowolnić. Do szans można zaliczyć np.: integrację z UE, dopływ zachodnich funduszy i technologii, budowę dróg, rozwój rynku lokalnego i regionalnego, promocję przedsiębiorczości, wzrost inwestycji. Do zagrożeń zaś można zaliczyć m.in.: zahamowanie reform gospodarczych w dobie kryzysu, trudny dostęp do kredytów, małą siłę nabywczą lokalnej społeczności, brak systemu aktywizacji bezrobotnych, zanieczyszczenie środowiska, niedostateczny stan infrastruktury.

Wśród szans rewitalizowanego obszaru można wymienić jego położenie geograficzne przy ważnych szlakach komunikacyjnych, posiadane zabytki, upowszechnienie szerokopasmowego internetu i bezprzewodowych technologii telekomunikacyjnych.

Drugą częścią SWOT jest analiza uwarunkowań wewnętrznych. Jej nadrzędnym celem jest zdefiniowanie atutów i słabości rewitalizowanego obszaru. Na tego typu uwarunkowania gmina ma bezpośredni i duży wpływ. Dlatego ich analiza jest szczególnie ważna. Na jej podstawie ustalić trzeba kierunki działań.

Każdy program rewitalizacji powinien ponadto nawiązywać do strategicznych dokumentów rozwojowych gminy, regionu i kraju. Przede wszystkim LPR powinien nawiązywać do lokalnego planu zagospodarowania przestrzennego lub studium uwarunkowań i zagospodarowania przestrzennego oraz do miejscowego RPO.

W części poświęconej założeniom określamy m.in. dokładny okres trwania rewitalizacji oraz obszar, jaki będzie poddany rewitalizacji. Dla tych celów stworzona musi być specjalna mapka rewitalizowanego terenu. Należy uzasadnić wybór obszaru rewitalizacji. Podać należy czynniki, które wpłynęły na zakwalifikowanie wskazanych nieruchomości do rewitalizacji. Takimi czynnikami może być np.:

● zły stan techniczny obiektów publicznych,

● zdegradowane budynki,

● zła sytuacja w dziedzinie zaspokajania potrzeb kulturalnych, społecznych i gospodarczych,

● słaba infrastruktura turystyczna,

● występowanie patologii społecznych,

● degradacja infrastruktury technicznej,

● wysoka przestępczość,

● zagrożenie wykluczeniem niektórych grup społecznych,

● wysoki poziom ubóstwa i bezrobocia.

W Lokalnym Programie Rewitalizacji określić trzeba podstawowe cele rewitalizacji pod względem: zagospodarowania przestrzennego, gospodarczym i społecznym. Określić trzeba zadania priorytetowe i planowane wskaźniki osiągnięć po zrealizowaniu projektu.

Każdy LPR musi posiadać jeszcze plan finansowania zaplanowanych inwestycji. Musi też posiadać system wdrożenia i sposoby monitorowania realizacji celów wynikających z programu.

Tereny poprzemysłowe, które jeszcze niedawno stanowiły problemy dla samorządowych władz lokalnych, obecnie mogą stać się źródłem dochodu dla gmin. Może to być atrakcja dla turystów i inwestorów. Często zaletą takich terenów jest:

● dobre położenie przy trasach komunikacyjnych,

● ciekawe wkomponowanie w układ miasta,

● pełne uzbrojenie,

● uregulowane prawa własności,

● korzystne warunki zagospodarowania w planach i strategiach lokalnych oraz w lokalnym planie zagospodarowania przestrzennego.

Władze lokalne muszą w przypadku terenów poprzemysłowych stworzyć szybszą i łatwiejszą ścieżkę załatwiania spraw administracyjnych związanych z inwestowaniem takie tereny. Co prawda terenów poprzemysłowych w Polsce jeszcze trochę jest, ale z roku na rok ich ubywa. W tym obszarze również jest konkurencja między samorządami. Nie można wystraszyć inwestorów np. wydłużaniem czasu podejmowania decyzji w sprawie zawarcia umowy kupna-sprzedaży lub dzierżawy nieruchomości poprzemysłowych.

Przykładem zagospodarowania terenów poprzemysłowych mogą być inwestycje w Katowicach. W centrum miasta, w pobliżu Spodka, realizowany będzie projekt adaptacji zabudowań po nieistniejącej kopalni Katowice na potrzeby Muzeum Śląskiego. Na potrzeby tej placówki kulturalnej zagospodarowane zostaną nawet górnicze szyby wyciągowe.

W ramach akcji pilotażowych programu europejskiego – Rewitalizacja miejskich przestrzeni nadbrzeżnych (REURIS – www.teberia.pl/zalaczniki/6.pdf) prowadzone są prace rewitalizacyjne doliny rzeki Ślepotka w Katowicach. Celem tej inwestycji jest zwiększenie retencji i odtworzenie lokalnego korytarza ekologicznego. W ramach tego samego programu, trwają prace nad Starym Kanałem Bydgoskim. W ramach tego projektu, przywrócone będzie zabytkowe znaczenie kanału, nastąpi poprawa siedlisk ptaków, wzbogacona zostanie także nadwodna szata roślinna.

W ramach programu REURIS będzie można pozyskać środki finansowe na realizację podobnych projektów rewitalizacji. Obecnie trwają prace rewitalizacyjne w czeskim Brnie przy rzece Stara Panavka oraz przy rzece Mze, Radbuza, Uhlava i Uslava w Pilźnie. W Niemczech rewitalizuje się dolinę rzeki Feuerbach w Stuttgarcie oraz kanał i rzeki Lipska.

Plan rewitalizacji stanowi podstawę podjęcia inicjatyw rewitalizacyjnych i ważne, by był uzupełniony o analizę wykonalności wraz z kosztorysem. Taki sposób planowania pozwala realnie spojrzeć na pomysły wykorzystania przestrzeni dla nowych funkcji i skutecznie poszukiwać różnych źródeł finansowania – uważa Cezary Molski, dyrektor Departamentu Współpracy Regionalnej Polskiej Organizacji Turystycznej.

Projekty rewitalizacji dotyczyć powinny zarówno poszczególnych obiektów, zespołów obiektów, jak i całych okręgów. Przede wszystkim warto podkreślić tu nadawanie nowych funkcji, których większość może być kierowana do turystów. Chodzi tu nie tylko o możliwość np. aktywnego zwiedzania, ale także korzystania z usług hotelarsko-gastronomicznych.

– Zdaniem Cezarego Molskiego, najlepszym przykładem wykorzystania rewitalizacji w promocji turystycznej gminy jest Szlak Zabytków Techniki, nagrodzony Złotym Certyfikatem POT. Jest to 31 różnorodnych obiektów, które dzięki rewitalizacji nie zostały zniszczone i pełnią dziś funkcję atrakcji turystycznych spiętych w jeden markowy produkt turystyczny.

– Różnorodność funkcji, które można nadawać w czasie rewitalizacji, zaobserwować można np. na starym mieście w Elblągu, gdzie znaczący fragment miasta został zamieniony, tak aby zarówno mieszkańcy, jak i turyści mogli korzystać z szerokiej gamy różnych usług. Innym przykładem jest Kanał Augustowski, którego rewitalizacja pozwala na rozwój turystyki aktywnej.

Starówka lub obiekt rewitalizowany doskonale może wpisywać się w lokalny, subregionalny lub regionalny produkt turystyczny, co uzależnione jest od docelowej funkcji, jaką będzie pełnić – uważa Cezary Molski.

Ważne jest planowanie, którego celem nie może być jedynie odbudowa, remont. Te działania stanowią dopiero początek drogi by każda złotówka i euro zainwestowane w rewitalizację mogły generować dochód dla społeczności lokalnej dzięki zainteresowaniu turystów.

W procesie przygotowań do rewitalizacji ważne jest, by w trakcie planowania przewidzieć poziom współpracy z sektorem prywatnym oraz zarządzanie danym obiektem lub miejscem. Ważna jest tu rola organizacji pozarządowych, zwłaszcza lokalnych organizacji turystycznych, które łączą interes publiczny i prywatny na rzecz turystyki, tworząc i rozwijając atrakcje i produkty turystyczne – podkreśla Cezary Molski.