Jak gmina może uzyskać status uzdrowiska lub obszaru ochrony uzdrowiskowej

Polska w chwili obecnej posiada około 44 uzdrowisk statutowych i około 70 miejscowości o warunkach, które w przyszłości mają szansę uzyskać taki status, jeśli spełnią określone warunki. Gmina, której uda się uzyskać status uzdrowiska albo status obszaru ochrony uzdrowiskowej, uzyskuje świadectwo potwierdzające właściwości lecznicze znajdujących się na jej obszarze naturalnych surowców i klimatu. To ważny czynnik marketingowy, który przyciąga turystów i kuracjuszy. Uzyskują oni bowiem wyraźną informację, że w miejscowości jest czyste powietrze, znakomite surowce lecznicze w postaci wód leczniczych czy kopalin (np. borowina), w miarę dobra infrastruktura uzdrowiskowa (parki, zieleń itp.) i dobra opieka lekarska.

Uzyskanie statusu uzdrowiska wiąże się z drugiej strony z ograniczeniami związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej, jakich nie ma w pozostałych gminach. Duża część infrastruktury będzie musiała być dostosowana do potrzeb związanych z leczeniem przyjeżdżających do miejscowości pacjentów. W centrum uzdrowiska nie można budować domów, dużych parkingów czy co do zasady organizować imprez masowych.

Liczy się infrastruktura i klimat

Za gminę uzdrowiskową może być uważana jedynie ta jednostka samorządu, której obszarowi lub jego części został nadany status uzdrowiska w trybie określonym w ustawie o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych. Zanim władze samorządowe zdecydują się postawić pierwsze kroki w kierunku uzyskania specjalnego statusu, powinny sprawdzić, czy obszar, który obejmuje miejscowość, spełnia łącznie kilka określonych przepisami warunków. Co najważniejsze, gmina musi posiadać złoża naturalnych surowców leczniczych i klimat o potwierdzonych właściwościach leczniczych. Musi także spełniać określone wymagania środowiskowe i posiadać infrastrukturę techniczną w zakresie gospodarki wodno-ściekowej, energetycznej, w zakresie transportu zbiorowego, a także prowadzić gospodarkę odpadami.

Wymagane jest także, aby na obszarze miejscowości znajdowały się zakłady lecznictwa i urządzenia, przygotowane do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Tego rodzaju zorganizowana działalność polega na udzielaniu świadczeń opieki zdrowotnej, prowadzonej w uzdrowisku przy wykorzystaniu właściwości naturalnych surowców leczniczych, czy właściwości leczniczych (mikro-) klimatu, a także towarzyszących temu zabiegów fizykalnych. Jeśli gmina nie spełni tego ostatniego warunku, nie będzie mogła otrzymać statusu uzdrowiska, a jedynie status obszaru ochrony uzdrowiskowej.

Potwierdzenie walorów

Gmina, która występuje o nadanie obszarowi statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej, jest zobowiązana do uzyskania potwierdzenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu w formie świadectwa. Tego rodzaju dokument wydają jedynie jednostki uprawnione przez ministra zdrowia. Zgodnie z przepisami o prawo do wydawania świadectw mogą ubiegać się jedynie szkoły wyższe, jednostki badawczo-rozwojowe lub placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk. Wykaz takich jednostek jest ogłaszany w drodze obwieszczenia, w dzienniku urzędowym oraz na stronie internetowej Ministerstwa Zdrowia. W latach 2007-2009 do wydawania świadectw zostało uprawnionych sześć jednostek, w tym m.in. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Państwowy Zakład Higieny Instytut Naukowo-Badawczy i Główny Instytut Górnictwa.

Potwierdzenie właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu odbywa się na podstawie udokumentowanych badań potwierdzających te właściwości oraz wykluczających negatywne oddziaływanie na organizm ludzki. Szczegóły związane z wykonywaniem badań określa rozporządzenie ministra zdrowia z 3 kwietnia 2006 r. w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości.

Trzy strefy uzdrowiska

Na obszarze uzdrowiska lub obszarze ochrony uzdrowiskowej zostają wydzielone trzy rodzaje stref ochronnych. Są one oznaczane literami A, B i C. Strefa A obejmuje obszar, na którym są zlokalizowane lub planowane zakłady i urządzenia lecznictwa uzdrowiskowego, a także inne obiekty służące lecznictwu uzdrowiskowemu czy obsłudze pacjenta lub turysty. Są to w szczególności: pensjonaty, restauracje lub kawiarnie. Procentowy udział terenów zielonych dla obszaru strefy nie może wynosić mniej niż 75 proc. Strefa charakteryzuje się także licznymi ograniczeniami infrastrukturalnymi. Nie mogą znajdować się w niej zakłady przemysłowe. Nie wolno budować w niej budynków wielorodzinnych i jednorodzinnych (można jedynie modernizować obiekty istniejące bez zwiększenia powierzchni ich zabudowy). Ponadto nie wolno zakładać tam pól biwakowych, prowadzić targowisk (z wyjątkiem punktów sprzedaży pamiątek), prowadzić działalności rolniczej i hodować zwierząt. Do innych podstawowych ograniczeń, które mają na celu zapewnienie jak najlepszych warunków leczenia i spokoju przyjeżdżających, należą m.in. zakaz lokalizacji stacji paliw, wysypisk, dużych parkingów, a nawet stacji telefonii komórkowej. Pomimo że pobyt w uzdrowisku może kojarzyć się niektórym także z rekreacją i rozrywką w strefie A, nie można organizować imprez masowych, które zakłócałyby proces leczenia i działalności o charakterze rozrywkowym zakłócającej ciszę nocną w godz. 22.00-6.00, z wyjątkiem imprez masowych znajdujących się w harmonogramie imprez gminnych.

Mniejsze obwarowania obowiązują w strefie B uzdrowiska, która obejmuje obszar przyległy do strefy A i stanowi jej otoczenie. Na tym terenie zlokalizowane są nieuciążliwe w procesie leczenia pacjentów obiekty usługowe, turystyczne, sportowe i komunalne, czy budownictwa mieszkaniowego. Udział terenów zielonych musi wynosić tutaj nie mniej niż 55 proc. Nie można jednak umieszczać na nim nowych oraz rozbudowywać istniejących zakładów przemysłowych, lokalizować obiektów handlowych o powierzchni większej niż 400 mkw. z obiektami towarzyszącymi, prowadzić wyrębu drzew leśnych dla celów przemysłowych.

W strefie ochronnej C nie można z kolei prowadzić nieplanowanego wyrębu drzew, czy działań powodujących niekorzystną zmianę stosunków wodnych, jak również lokalizować nowych uciążliwych obiektów budowlanych.

Nazwa miejscowości i strefy ochronne

● nazwę uzdrowiska lub nazwę obszaru ochrony uzdrowiskowej i jego granice,

● określenie stref ochronnych wraz z określeniem koniecznych do zachowania obszarów biologicznie czynnych, oraz określenie czynności zabronionych w poszczególnych strefach ochronnych,

● kierunki lecznicze dla danego uzdrowiska,

● granice obszaru i terenu górniczego albo projektowane położenie tego obszaru i terenu,

● wykaz zakładów i urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego.

5 etapów ubiegania się o status uzdrowiska

Gmina musi sporządzić tzw. operat uzdrowiskowy w celu określenia możliwości prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego na tym obszarze. Jest on sporządzany w formie pisemnej. Składa się z części opisowej i graficznej. Operat podpisuje wójt, burmistrz, prezydent miasta.

Gmina przesyła operat uzdrowiskowy ministrowi zdrowia w celu potwierdzenia spełnienia warunków koniecznych do nadania statusu uzdrowiska przez obszar, dla którego został on sporządzony. Jeżeli operat spełnia warunki formalne, to minister zdrowia wydaje decyzję o potwierdzeniu możliwości prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego na danym obszarze. W przeciwnym wypadku wzywa daną gminę do uzupełnienia braków.

Rada Ministrów wydaje rozporządzenie o nadaniu danemu obszarowi statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej.

Rada Gminy w ciągu 30 dni po wejściu w życie rozporządzenia na podstawie operatu uchwala statut uzdrowiska lub statut obszaru ochrony uzdrowiskowej.

Rada Gminy nie rzadziej niż raz na dziesięć lat przedstawia ministrowi środowiska operat w celu potwierdzenia spełniania przez obszar uzdrowiskowy wymagań określonych w ustawie.

Operat uzdrowiskowy

Na gminie, która uzyskała status uzdrowiska lub status obszaru ochrony uzdrowiskowej ciąży, ważny obowiązek, z realizacją którego ma dzisiaj problemy większość miejscowości w Polsce. Gmina uzdrowiskowa musi sporządzić i uchwalić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego w terminie do dwóch lat od dnia uzyskania statusu.

Innym zadaniem dla gminy, która zamierza wystąpić o nadanie danemu obszarowi statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej, jest sporządzenie operatu uzdrowiskowego. Jest to dokument, który określa możliwości prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego na jej obszarze. Dzieli się na część opisową i graficzną. W części opisowej operatu uzdrowiskowego trzeba uwzględnić aż 12 elementów wymienionych w art. 39 ust. 4 ustawy o lecznictwie uzdrowiskowym (...). Są to w szczególności:

● określenie obszaru, który będzie objęty wystąpieniem o nadanie statusu,

● opis zagospodarowania przestrzennego takiego obszaru,

● określenie projektowanych stref ochronnych,

● opis właściwości leczniczych naturalnych surowców i klimatu,

● świadectwa potwierdzające właściwości lecznicze surowców i klimatu,

● informacje na temat działających zakładów lecznictwa uzdrowiskowego oraz służących do tego urządzeń

Operat musi zatwierdzić i podpisać wójt (burmistrz lub prezydent miasta). Z kolei druga, graficzna część operatu uzdrowiskowego obejmuje mapy obszaru, któremu ma zostać nadany status uzdrowiska albo status obszaru ochrony uzdrowiskowej. Muszą być na nim zaznaczone m.in. poszczególne strefy ochronne. Część graficzną należy sporządzić w skali nie mniejszej niż 1:10 000 dla projektowanej strefy ochronnej A oraz 1:25 000 dla strefy ochronnej B i C.

Dokumenty sprawdza minister

Po opracowaniu dokumentu gmina przesyła go ministrowi zdrowia w celu potwierdzenia spełnienia warunków koniecznych do nadania statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej. Stwierdzenie, w oparciu o przesłany operat uzdrowiskowy, spełnienia warunków koniecznych do nadania szczególnego statusu następuje w drodze decyzji o potwierdzeniu możliwości prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego na obszarze, dla którego sporządzono operat uzdrowiskowy. Jeśli operat będzie niekompletny, minister zwróci się do gminy o uzupełnienie danych. Zgodnie z ustawą ma ona góra trzy miesiące na dokonanie poprawek i jeśli tego nie zrobi, musi liczyć się z odmową nadania jej statusu.

Po tym jak minister zdrowia potwierdzi fakt spełniania przez dany obszar warunków niezbędnych do uzyskania statusu, występuje on do Rady Ministrów z wnioskiem o nadanie danemu obszarowi statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej. Rząd robi to w formie rozporządzenia, w którym określa nazwę uzdrowiska albo nazwę obszaru ochrony uzdrowiskowej, granice ich obszarów, kierunki lecznicze oraz wskazania i przeciwwskazania do leczenia w danym uzdrowisku. Następnie miejscowość zostaje wpisana do rejestru uzdrowisk i obszarów ochrony uzdrowiskowej.

Statut uzdrowiska

Po uzyskaniu pozytywnej opinii ministra zdrowia, rada gminy ma obowiązek uchwalić statut uzdrowiska lub statut obszaru ochrony uzdrowiskowej. Musi to zrobić w ciągu 30 dni od dnia wejścia w życie rządowego rozporządzenia o nadaniu statusu. W wyroku z 10 lipca 2008 r. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że statut uzdrowiska jest aktem prawa miejscowego. Podstawą do nadania mu takiego charakteru oceny jest przedmiot regulacji. Jeżeli przedmiotem regulacji jest ustanowienie generalnych nakazów lub zakazów adresowanych do abstrakcyjnie określonego adresata, akt spełnia warunki do zakwalifikowania do aktu prawa miejscowego (sygn. akt II OSK 807/2007). Statut musi zawierać w szczególności określenie stref ochronnych i kierunki lecznicze dla danego uzdrowiska (patrz ramka).

Uzyskanie statusu gminy uzdrowiskowej nie oznacza, że może ona przez cały czas korzystać ze związanych z tym przywilejów. Jednym z kolejnych nałożonych na nią obowiązków jest konieczność systematycznego sporządzania i przedstawienia operatu uzdrowiskowego ministrowi zdrowia. Należy to robić nie rzadziej niż raz na dziesięć lat. Celem takiej permanentnej kontroli właściwości obszaru jest potwierdzenie spełniania wymagań określonych w ustawie. Jeżeli na podstawie złożonego operatu minister stwierdzi nieprawidłowości, wyznacza okres dostosowawczy w celu ich usunięcia. Okres może maksymalnie wynosić pięć lat. W przypadku nieusunięcia nieprawidłowości, szef resortu zdrowia ma obowiązek wystąpić do Rady Ministrów o pozbawienie danego obszaru statusu uzdrowiska lub statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej. Ta ponownie w drodze rozporządzenia pozbawia dany obszar takiego statusu.

Zmiana nazwy miejscowości

Jednym z przywilejów, który wiąże się z nadaniem statusu uzdrowiska, jest możliwość dodania do nazwy miejscowości, w której granicach administracyjnych znajduje się obszar uzdrowiska, wyrazu - zdrój jeżeli podstawą leczenia uzdrowiskowego są wody lecznicze, lub wyraz - cieplice bądź - uzdrowisko termalne, jeżeli podstawą leczenia uzdrowiskowego są wody termalne. Zmiany nazw miejscowości odbywają się na zasadach określonych w ustawie z 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz.U. nr 166, poz. 1612 ze zm.).

Gmina uzdrowiskowa oraz gmina posiadająca status obszaru ochrony uzdrowiskowej, poza zadaniami przewidzianymi przepisami ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, musi realizować zadania własne związane z zachowaniem funkcji leczniczych uzdrowiska. W szczególności polegają one na odpowiedniej gospodarce terenami, ochronie złóż naturalnych surowców leczniczych i warunków naturalnych uzdrowiska. Muszą również spełniać wymogi dotyczące dopuszczalnego poziomu zanieczyszczeń powietrza, natężenia hałasu, odprowadzania ścieków do wód lub do ziemi. Ponadto władze gminy muszą stworzyć odpowiednie warunki do funkcjonowania zakładów i urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego oraz rozwoju infrastruktury komunalnej służącej przybywającym do niej osobom.

W miejscowości o takim szczególnym statusie rada gminy powołuje także stałą komisję uzdrowiskową. Do jej zadań należy w szczególności opiniowanie projektu operatu uzdrowiskowego, statutu uzdrowiska, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, programów ochrony środowiska dla terenu gminy oraz programów zamierzeń inwestycyjnych gminy dotyczących obszaru uzdrowiska.

Dodatkowe wpływy do budżetu

Gmina uzdrowiskowa w celu realizacji dodatkowych zadań ma prawo pobierać opłatę miejscową oraz opłatę uzdrowiskową z zastrzeżeniem, że od osób, od których pobrano opłatę uzdrowiskową, opłaty miejscowej już się nie pobiera. Opłata uzdrowiskowa może być pobierana od osób fizycznych przebywających dłużej niż dobę w celach zdrowotnych, turystycznych, wypoczynkowych lub szkoleniowych w miejscowościach znajdujących się na obszarach, którym nadano status uzdrowiska. Jest naliczana za każdy dzień pobytu. Zasady pobierania tych opłat określają przepisy ustawy o podatkach i opłatach lokalnych oraz uchwały właściwych rad gmin. Rada gminy może zarządzić pobór tej opłaty w drodze inkasa oraz określić inkasentów i wysokość wynagrodzenia za inkaso. Ponadto rada gminy może wprowadzić inne niż określone w ustawie (patrz ramka) zwolnienia przedmiotowe od opłaty uzdrowiskowej.

Gmina uzdrowiskowa ma prawo otrzymywać także specjalną dotację z budżetu państwa w wysokości równej wpływom z tytułu opłaty uzdrowiskowej pobranej w uzdrowisku w roku poprzedzającym rok udzielenia dotacji. W celu otrzymania wsparcia należy złożyć wniosek do właściwego miejscowo wojewody w terminie do 31 marca roku budżetowego. Pismo musi zawierać informacje o stawce opłaty uzdrowiskowej obowiązującej w roku poprzednim na terenie gminy, liczbę tzw. osobodni, za które je pobrano, oraz wysokość wpływów z niej uzyskanych. Kwotę dotacji wojewoda przekazuje na rachunek gminy najpóźniej do 31 sierpnia. Dotacja ta w dużych uzdrowiskach może sięgać nawet kilku milionów złotych. Sama opłata uzdrowiskowa jest o 100 proc. wyższa od opłaty miejscowej, którą pobiera się w miejscowościach turystycznych.

Odpowiedzialność karna za naruszanie standardów uzdrowiskowych

● utrudnia albo uniemożliwia przeprowadzenie oceny zgodności leczenia uzdrowiskowego z kierunkami leczniczymi,

● utrudnia albo uniemożliwia sprawowanie nadzoru nad zachowaniem warunków leczniczych i środowiskowych warunkujących przyznanie i utrzymanie statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej,

● będąc do tego obowiązany nie dostosowuje działalności zakładów lecznictwa uzdrowiskowego do przepisów ustawy w wyznaczonym terminie lub nie usuwa stwierdzonych nieprawidłowości,

będąc do tego obowiązany nie informuje pisemnie ministra zdrowia o sposobie usunięcia nieprawidłowości stwierdzonych w zaleceniach pokontrolnych.

Bez opłat

● członkowie personelu przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych

● osoby przebywające w szpitalach,

● osoby niewidome i ich przewodnicy,

● podatnicy podatku od nieruchomości z tytułu posiadania domów letniskowych położonych w miejscowości, w której pobiera się opłatę miejscową albo uzdrowiskową,

● zorganizowane grupy dzieci i młodzieży szkolnej.

Wysokość opłat

● opłata za pobyt w miejscowościach posiadających korzystne właściwości klimatycznej - do 1,67 zł dziennie,

● opłata za pobyt w miejscowościach posiadających status obszaru ochrony uzdrowiskowej - do 2,40 zł dziennie,

● opłata uzdrowiskowa - do 3,33 zł dziennie.

Katarzyna Sawicka

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (Dz.U. z 2005 r. nr 167, poz. 1399 ze zm.).

Ustawa z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84 ze zm.).

Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. 2001 r. nr 142, poz. 1591 ze zm.).

Rozporządzenie ministra zdrowia z 13 kwietnia 2006 r. w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości (Dz.U. nr 80, poz. 565 ze zm.).