Czy gminy mogą udzielać sobie wzajemnej pomocy

Samorządy mogą pomagać sobie nawzajem. Nie chodzi tylko o wsparcie w sytuacjach nadzwyczajnych, jak np. powodzie czy susze. Pomoc może być udzielona na inne cele. Najczęściej przybiera ona postać dotacji celowej, pożyczki lub pomocy rzeczowej. Pomocy udziela się na podstawie umowy zawieranej pomiędzy darczyńcą a beneficjentem (oba podmioty to jednostki samorządu terytorialnego).

Umowa określa, na jaki konkretny cel ma być udzielona pomoc. Takim celem może być np. zadanie bieżące gminy albo powiatu wynikające z zobowiązań ustawowych albo przedsięwzięcie inwestycyjne realizowane w ramach projektów unijnych lub ze środków innych niż programy wspólnotowe. Cały zakres pomocy finansowej musi być zdefiniowany w treści umowy. Dla swojej ważności umowa ta wymaga formy pisemnej. Zawierają ją zainteresowane taką formą współpracy jednostki samorządu terytorialnego (darczyńca, beneficjent). Umowa koniecznie musi określać warunki, zasady, cel i przeznaczenie oraz sposoby rozliczania się z pomocy.

Pomoc finansowa i rzeczowa (np. przekazanie budynku lub nieruchomości) może być udzielona na zadania bieżące lub zadania inwestycyjne. Wsparcie rzeczowe i finansowe może być także przeznaczone na inwestycje bezpośrednie i zakupy inwestycyjne realizowane na podstawie umów, układów i porozumień zawieranych pomiędzy różnymi jednostkami samorządowymi.

Każda część pomocy finansowej i rzeczowej niewykorzystana przez jej odbiorcę zgodnie z prawem i zawartą pomiędzy stronami umową musi być zwrócona do darczyńcy.

Pomoc jednostki samorządowej na rzecz innej jednostki samorządowej była przedmiotem rozstrzygnięcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, (wyrok z 6 marca 2007 r., sygn. V SA/Wa 668/07). W wyroku tym sąd stwierdził m.in. że uchwała organu samorządu terytorialnego, w tym samorządu województwa, w sprawie udzielenia pomocy finansowej dla innej jednostki powinna w sposób konkretny i jasny określać zadania, na których realizację pomoc finansowa jest przeznaczona. Musi także zawierać kategoryczne sformułowania o udzieleniu takiej pomocy, ponieważ organ tej jednostki na mocy podjętej uchwały uprawniony jest do podjęcia decyzji o udzieleniu takiej pomocy.

Warunkiem udzielenia wsparcia finansowego lub rzeczowego musi być wyrażenie zgody w drodze uchwały rady gminy, powiatu, sejmiku województwa (darczyńcy). W takim akcie prawa miejscowego muszą być określone wysokość i cel pomocy.

Celem dotacji lub pożyczki może być dofinansowanie zadań danego samorządu, które jednostka samorządu terytorialnego powinna realizować zgodnie z obowiązkami narzuconymi im przez normy prawne. Przykładowo celem takim może być m.in.: dofinansowanie rewitalizacji części miasta, remontu szkoły, budowy ośrodka zdrowia czy modernizacji drogi gminnej. Celem wsparcia może być też pomoc w odbudowie infrastruktury komunalnej zniszczonej podczas powodzi albo innych żywiołów i kataklizmów.

Odbiorca wsparcia na podstawie tych samych norm prawa oraz na podstawie umowy ma prawny obowiązek dokładnego rozliczania się z każdej części otrzymanej pomocy i wydanej na cele zapisane w umowie.

Obdarowana gmina, powiat albo samorząd wojewódzki nie może przeznaczyć wsparcia finansowego lub rzeczowego na inne cele niż zapisane w treści zawartej pomiędzy stronami umowy. Umowa bardzo dokładnie musi wymieniać cele do dofinansowania i realizowane dzięki temu projekty. Przeznaczenie pomocy niezgodnie z zawartą umową skutkuje w zasadzie zwrotem dotacji.

Jednostka samorządowa wnioskująca o pomoc powinna przedstawić swoją ofertę lub plan realizowania konkretnego zadania finansowanego. Musi także zagwarantować pisemnie wykonanie tego projektu w sposób możliwie najbardziej efektywny i oszczędny. Efektywność ta polega na zrealizowaniu konkretnego projektu w drodze maksymalizacji rezultatów i przy minimalizacji środków finansowych.

Strony umowy zobowiązane są do przestrzegania zasady jawności gospodarowania powierzonymi środkami publicznymi. Dotacje celowe samorządu powinny być wykorzystane w określonym w umowie terminie. Nie może to być okres dłuższy niż do 31 grudnia konkretnego roku budżetowego.

Jednostki samorządowe mają także inne możliwości udzielania pomocy potrzebującym samorządu. Może być to również pożyczka z własnego budżetu. Ta forma pomocy jest zawarta głównie w przepisach ustawy o finansach publicznych. Także przepisy zawarte w tzw. trzech samorządowych ustawach ustrojowych dopuszczają możliwość udzielania pomocy w formie pożyczek. Dopuszczalność udzielania pożyczek jest unormowana także w innej ustawie - o dochodach jednostek samorządowych. Odsetki, naliczane od pożyczonego kapitału (podobnie jak w przypadku banku) stanowią dochód własny (zysk) pożyczkodawcy.

Pożyczkodawca samorządowy ma prawo udzielić pożyczki nieoprocentowanej. W takim przypadku pożyczkobiorca zwraca w określonym terminie tylko otrzymany kapitał. Podobnie jak w przypadku dotacji pieniądze otrzymane w drodze oprocentowanej pożyczki muszą służyć realizacji określonego celu. Takim celem może być także zadanie własne wynikające z obowiązków narzuconych przez przepisy prawa. O wysokości pożyczki, wielkości poręczenia w konkretnym roku budżetowym stanowi tylko i wyłącznie rada gminy, powiatu lub sejmiku województwa.

Zgodnie z art. 220 ust. 1 ustawy o finansach publicznych z budżetu jednostki samorządu terytorialnego może być udzielana pomoc finansowa w formie dotacji celowej lub pomoc rzeczowa innym jednostkom samorządu terytorialnego, nie zaś ich jednostkom organizacyjnym.

Andrzej Okrasiński

gp@infor.pl

Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. nr 157, poz. 1240 z późn. zm.).

Ustawa z 8 marca 1999 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późń. zm.).