Szybka poprawa samorządowych finansów jest niezbędna

- Zapis Konstytucji RP o adekwatności funduszy do zadań samorządu jest martwy - nie pozostawia złudzeń dr Aleksander Nelicki, niezależny ekspert w zakresie finansów komunalnych. - Zła sytuacja finansów publicznych na poziomie centralnym przenoszona jest na poziom lokalny.

Na samorządy rząd nakłada coraz więcej zadań. Jak poradzić sobie w sytuacji, gdy problemy narastają? - Przede wszystkim zdecydować, czy finanse powinny być scentralizowane, czy zdecentralizowane - uważa Rafał Antczak z Deloitte. Bo sytuacja, jaką mamy teraz, może zaważyć na tym, czy wykorzystamy obecne możliwości, czy nie. Zdaniem eksperta decyzje trzeba podejmować już, a nie za parę lat. Bo już w tym roku około 400 samorządów prawdopodobnie nie będzie w stanie uchwalić budżetu i to mimo poluzowania przepisów o finansach publicznych.

- Od roli samorządów w finansach publicznych zależeć będzie, w jakim tempie należy się rozwijać - nie ma wątpliwości dr Jacek Sierak z Uczelni Łazarskiego, przez kilkanaście lat także aktywny samorządowiec. Ten ekspert w zakresie finansowania samorządów jest zdania, że wiele zależy od tego, czy będziemy planować, prowadzić politykę zarządzania finansami, czy tylko rwać krótką kołdrę.

O tych najpilniejszych kwestiach niezbędnych do poprawy finansowania samorządów dyskutowali eksperci podczas Obywatelskiego Kongresu Samorządowego, który odbył się 6 czerwca na Uczelni Łazarskiego w Warszawie.

Więcej samodzielności

Aleksander Nelicki (doradza m.in. staroście legionowskiemu) uważa, że powinno się zmienić zasady korzystania z pieniędzy europejskich. - Te, które są, odbierają samorządom myślenie - mówi. Dlaczego? Bo na coś można dostać pieniądze, a na coś innego nie, mimo że jest to bardziej potrzebne lokalnej społeczności. Specjalista proponuje również badania, dzięki którym będzie można ustalić, jakie są koszty usług publicznych w Polsce, oczywiście biorąc pod uwagę zróżnicowanie terytorialne. Ekspert zwraca też uwagę na jawność zarządzania finansami. Oszczędności upatruje m.in. w stworzeniu możliwości wspólnej obsługi jednostek samorządowych, a nie zatrudnianiu w każdej z nich księgowego. Jako przykład tego, że badania są niezbędne, podaje koszt wydawania tablic rejestracyjnych. Okazuje się, że różnice między samorządami są nawet trzykrotne. Wbrew logice jednostkowy koszt jest niższy tam, gdzie wydaje się ich mniej.

Taniej gospodarować

Innym sposobem na oszczędności jest łączenie małych gmin w większe jednostki. Zdaniem ekspertów z Fundacji Od-nowa obecnie ponad 600 gmin liczy poniżej 5 tys. osób, tymczasem najmniejsze jednostki powinny mieć ok. 20 tys. mieszkańców. Nie wszyscy uczestnicy kongresu (m.in. prof. Jerzy Regulski) zgadzali się jednak z tą propozycją, zwracając uwagę, że samorządność dobrze sprawdza się właśnie w małych jednostkach.

Paweł Lisowski, dyrektor ds. współpracy z samorządami terytorialnymi w Banku Gospodarstwa Krajowego, promował dobre przykłady: np. finansowanie inwestycji w ramach PPP, podając przykład zakładu przetwarzania odpadów w Poznaniu. Wyjaśniał też, że inwestycje, dla których powstania tworzone są konsorcja banków, poparte są analizami, nie może być więc mowy o ich przewymiarowaniu, co zdarza się, gdy gmina np. sama korzysta ze środków unijnych. Dzięki temu pieniądze są wydawane bardziej racjonalnie. Jednak Rafał Antczak zauważył, że przy obecnym systemie PPP prywatni inwestorzy nie będą wchodzili w ten rodzaj inwestowania, bowiem jest dla nich obarczony zbyt dużym ryzykiem. - Polskie Inwestycje Rozwojowe czy Bank Gospodarstwa Krajowego to co innego - dodał.

Coraz mniej nas

Eksperci zwracali uwagę także na demografię, bowiem do 2030 r. w Polsce ma ubyć milion mieszkańców. To wyludnienie spowoduje, że życie w przyszłości będzie się koncentrowało w aglomeracjach. Dlatego w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, promowanych w unijnym rozdaniu wsparcia na lata 2014-2020, finansowanie powinny uzyskiwać te właśnie samorządy, ale dopiero wtedy, kiedy się ze sobą dogadają.

Strategie z sufitu

Zaniepokojenie ekspertów budzą strategie i wieloletnie prognozy finansowe (WPF), akceptowane zresztą często przez regionalne izby obrachunkowe. Co działa źle? - WPF-y robione są spod małego palca, zakładają, że za dwa lata będą wyższe wpływy z PIT i CIT i wszystko się zgadza. To takie windows dressing (ubieranie okienka) - mówili. Określenie to oznacza w języku finansowym poprawianie bilansu środkami legalnymi lub sztuczne podciąganie kursów. Ekspertów niepokoi też ukrywanie deficytu w spółkach miejskich. Mniej niekorzystne oceniali obligacje przychodowe, które można uzyskać wtedy, gdy biznesplan się spina. Zwłaszcza że, jak mówił przedstawiciel Deloitte, w Polsce na rynku jest dużo pieniędzy - w rankingu dostępności kredytów jesteśmy na 3. miejscu na świecie.

Lokalny PIT marzeniem

Obecnie (dane za 2012 r.) dochody własne stanowią tylko 49,1 proc. ze 171,3 mld zł dochodów wspólnot samorządowych. Z tego mniej niż 1/4 dochodów własnych to podatki zbierane przez JST. Raport Samorząd 3.0 pozarządowego Forum Od-nowa proponuje lokalny PIT, który przyczyniłby się do lepszego powiązania zbieranych podatków z miejscem ich wydawania.

Zamiast dotychczasowych udziałów samorządowych w PIT (30,8 mld zł w 2012 r.) powinien zostać wydzielony lokalny PIT o stawce liniowej. Co do zasady, miałby być dochodem samorządów zgodnie z miejscem zamieszkania podatników. Przy obecnym systemie podatkowym lokalny PIT powinien objąć dochody opodatkowane według stawki:

w 18 proc., a więc I przedział dwustopniowej skali podatkowej;

w 19 proc. od dochodów uzyskiwanych z pozarolniczej działalności gospodarczej lub działów specjalnych produkcji rolnej.

Zofia Jóźwiak

zofia.jozwiak@infor.pl