Nowe uprawnienia i zadania dla gminnych strażników

W następnym tygodniu - 24 grudnia 2009 r. wchodzą w życie nowe przepisy regulujące działalność straży gminnych (miejskich). Uchwalona 22 maja 2009 r. ustawa o zmianie ustawy o strażach gminnych, ustawy o policji oraz ustawy - Prawo o ruchu drogowym przyznaje dodatkowe uprawnienia funkcjonariuszom oraz wprowadza możliwość zawieszania ich w wykonywaniu pełnionych obowiązków. Określono też nowe zasady zatrudniania strażników gminnych i ich szkolenia. Już za tydzień fachowy nadzór nad strażami gminnymi zaczną sprawować wojewodowie przy pomocy komendantów wojewódzkich policji.

Straż miejska (gminna) jako samorządowa umundurowana formacja powoływana do ochrony porządku publicznego na terenie gminy ma spełniać służebną rolę wobec społeczności lokalnej. Koszty związane z funkcjonowaniem straży w całości pokrywane są z budżetu gminy. Straż miejska wykonuje zadania w zakresie ochrony porządku publicznego wynikające z ustaw i aktów prawa miejscowego. Zakres zadań straży oraz ich efekty powinny być jednak zróżnicowane w zależności od wyznaczanych przez gminy kryteriów współpracy z policją, stanu zatrudnienia, wyszkolenia i doświadczenia strażników itp.

W większości miast od wielu lat podstawową tendencją jest wyznaczanie strażom roli formacji wspomagających policję w walce z przestępczością pospolitą, zakłóceniami porządku publicznego i spokoju oraz patologiami społecznymi (m.in. alkoholizmem, narkomanią). W tych też dziedzinach straże wykazują wzmożoną aktywność. Kolejnym priorytetem są zwykle zadania związane z estetyką miasta i ochroną środowiska. Patrole straży miejskiej pilnują np., by mieszkańcy nie zaśmiecali lasów lub parków, dzięki czemu odciążają policję w karaniu tak drobnych wykroczeń. Dodatkowo straże miejskie bardzo często włączane są do realizacji programów prewencyjnych, w szczególności skierowanych do dzieci i młodzieży. Przejmują one również wiele zadań o charakterze administracyjno-porządkowym, które wcześniej realizowała policja, np. egzekwowanie przepisów porządkowych, doprowadzanie osób nietrzeźwych do izb wytrzeźwień. Straże zabezpieczają także różnego rodzaju imprezy masowe i uroczystości organizowane na rzecz społeczności lokalnych, takie jak festyny, koncerty, wystawy itp.

Wojewoda będzie mógł sprawować nadzór nad strażą miejską poprzez:

● okresowe lub doraźne kontrole, obejmujące całokształt lub część spraw poddanych nadzorowi,

● wydawanie zaleceń pokontrolnych oraz kontrolę prawidłowości i terminowości ich realizacji,

● podejmowanie innych czynności zmierzających do usunięcia stwierdzonych uchybień i zapobieżenia ich powstawaniu,

● współdziałanie dla zapewnienia bezpieczeństwa.

Bardzo ważną modyfikacją o charakterze organizacyjnym będzie zmiana organu kierującego pracami straży miejskich. Formacja ta będzie teraz podlegać wójtom, burmistrzom i prezydentom miast, a nie radzie gminy tak jak do tej pory. Zmiana ta jest podyktowana głównie tym, że to szefowie jednostek samorządu zajmowali się dotąd powoływaniem i odwoływaniem komendanta straży (był on im podległy), a także sprawowali nadzór nad jego działalnością.

Przepisy zmieniają również tryb rozwiązywania straży miejskiej. W art. 4 ustawy o strażach gminnych wprowadzono przepis, na podstawie którego rada gminy będzie mogła rozwiązać straż po zasięgnięciu opinii właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego (stołecznego) policji. Obecnie komendant wojewódzki policji jest jedynie powiadamiany o fakcie likwidacji straży. Taka decyzja może mieć jednak wpływ na stan bezpieczeństwa w gminie i funkcjonowanie lokalnej policji (w szczególności w przypadkach ścisłej współpracy straży i policji). Dodatkowo o takich okolicznościach będzie musiał zawsze zostać powiadomiony właściwy wojewoda. Wynika to ze sprawowania przez niego nadzoru nad działalnością straży w zakresie określonym w ustawie.

Zmiany organizacyjne są konsekwencją samej specyfiki porządkowych służb miejskich. Już dzisiaj straż miejska jest jednostką organizacyjną gminy. W szczególnie uzasadnionych przypadkach rada gminy może nawet postanowić o umiejscowieniu komendy straży w strukturze urzędu gminy. Nowelizacja wprowadziła bardziej precyzyjny zapis, że w takich przypadkach szczegółową strukturę organizacyjną straży określa regulamin straży nadawany przez wójta, burmistrza (prezydenta miasta). Wynika on wprost z art. 33 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 ze zm.). Urząd gminy jest bowiem aparatem pomocniczym, za pomocą którego wójt wykonuje swoje zadania jako organ wykonawczy. Strukturę organizacyjną urzędu określa regulamin organizacyjny nadawany przez wójta w drodze zarządzenia. Straż gminna zgodnie z przepisami może być natomiast albo komórką organizacyjną urzędu gminy albo jednostką organizacyjną gminy.

Jedną z podstawowych zmian zawartych w ustawie jest rozszerzenie uprawnień strażników miejskich o prawo do dokonywania kontroli osobistej, przeglądania podręcznych przedmiotów i bagaży osób zatrzymanych. Funkcjonariusze będą to mogli robić w sytuacji, gdy zaistnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary oraz gdy będą oni wykonywali czynności doprowadzania osób nietrzeźwych do izby wytrzeźwień lub miejsc zamieszkania. Skorzystanie z nowych uprawnień będzie możliwe pod warunkiem, że zatrzymani obywatele swoim zachowaniem dadzą powód do zgorszenia w miejscu publicznym, znajdą się w okolicznościach zagrażających ich życiu lub zdrowiu albo zagrożą życiu i zdrowiu innych osób. Rewizja osobista będzie również dopuszczalna, gdy strażnik, wykonując prawem dozwolone zadania, ujmie osobę stwarzającą w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia i niezwłocznie doprowadzi ją do najbliższej jednostki policji. Z czynności przeszukania na wniosek osoby kontrolowanej będzie wymagane sporządzenie protokołu.

Konieczność wprowadzenia zmian została uzasadniona między innymi tym, że we wskazanych powyżej sytuacjach istnieje uzasadnione przypuszczenie, że osoby, wobec których strażnik podejmuje działania, mogą posiadać przy sobie niebezpieczne przedmioty, których użycie wobec interweniującego może grozić uszkodzeniem ciała czy uszczerbkiem na zdrowiu. Przyznanie tym samym przedmiotowego uprawnienia strażnikom gminnym może stanowić gwarancję bezpieczeństwa przy wykonywaniu prawem nałożonych obowiązków.

Jak przyznają sami przedstawiciele Straży Miejskiej, już dzisiaj mimo braku wyraźnych przepisów funkcjonariusze dokonywali kontroli osobistej i przeszukań przedmiotów i bagaży osób zatrzymanych, posiłkując się art. 44 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Na jego mocy policja, a w toku czynności wyjaśniających również inne organy je prowadzące mogą dokonać przeszukania pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że znajdują się tam te przedmioty lub dowody. Rozwiązanie to stosuje się odpowiednio do przeszukania osoby, jej odzieży lub podręcznych przedmiotów. Taka czynność wymaga jednak zatwierdzenia prokuratora.

W celu wykonania upoważnienia ustawowego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przygotowało projekt rozporządzenia w sprawie zakresu i sposobu wykonywania niektórych czynności przez strażników gminnych (miejskich). Określa on zakres i sposób: legitymowania osób w uzasadnionych przypadkach w celu ustalenia ich tożsamości, ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie i niezwłocznego doprowadzenia do najbliższej jednostki policji oraz dokonywania kontroli osobistej, przeglądania zawartości podręcznych bagaży osoby.

Zgodnie z proponowanymi przepisami wykonawczymi strażnik będzie miał prawo legitymowania osoby, gdy ustalenie jej tożsamości będzie niezbędne do wykonania ustawowych zadań w celu identyfikacji osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia, ujętej na miejscu zdarzenia lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia. Drugą okoliczność będzie stanowiła potrzeba ustalenia świadków zdarzenia. Nowe rozwiązania nakładają na przystępującego do legitymowania funkcjonariusza straży gminnej obowiązek podania swojego stanowiska, imienia i nazwiska w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych, a także podstawy prawnej i przyczynę podjęcia czynności.

Zachowania odpowiedniej procedury będzie wymagało również ujęcie sprawców stwarzających zagrożenie dla osób lub mienia. Najpierw strażnik będzie musiał wezwać osobę do zachowania zgodnego z prawem i odstąpienia od czynności stwarzających, w sposób oczywisty, bezpośrednie zagrożenie. Następnie będzie musiał poinformować osobę o ujęciu i jego przyczynach oraz uprzedzić o obowiązku zastosowania się do wydawanych poleceń. Gdy osoba zakłócająca porządek zostanie obezwładniona, funkcjonariusz będzie mógł przejść do sprawdzenia, czy posiada ona przy sobie broń lub inne niebezpieczne przedmioty, które mogą służyć do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia albo stanowić dowody rzeczowe lub podlegać przepadkowi. W razie ujawnienia takowych będzie musiał on je zabezpieczyć i dopiero wtedy przejść do legitymowania w celu ustalenia tożsamości zatrzymanego.

Czynność przeszukiwania ma być wykonywana w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby, w stosunku do której została podjęta. Strażnik będzie musiał sporządzić i przekazać jednostce policji, wraz z osobą ujętą, notatkę zawierającą dane osobowe zatrzymanego, czas, miejsce oraz przyczyny i okoliczności ujęcia.

Jeśli chodzi o przeprowadzenie kontroli osobistych, dokonujący ich strażnicy będą uprawnieni do sprawdzania zawartości odzieży osoby kontrolowanej i przedmiotów, które znajdują się na jej ciele (nie odsłaniając przykrytej odzieżą powierzchni ciała). Gminni funkcjonariusze będą mogli także przeglądać zawartość podręcznego bagażu oraz innych przedmiotów, które posiada przy sobie osoba kontrolowana, i odbierać jej posiadaną broń lub inne niebezpieczne przedmioty mogące służyć do popełnienia przestępstwa bądź wykroczenia lub stanowiące zagrożenie. Zgodnie z ogólnymi zasadami kontrolę osobistą powinien przeprowadzać strażnik tej samej płci co osoba kontrolowana i w miejscu niedostępnym w czasie wykonywania kontroli dla osób postronnych.

Stanowiska w straży miejskiej:

● aplikant,

● młodszy strażnik,

● strażnik,

● starszy strażnik,

● młodszy specjalista,

● specjalista,

● starszy specjalista,

● młodszy inspektor,

● inspektor,

● starszy inspektor,

● zastępca kierownika,

● kierownik,

● zastępca naczelnika,

● naczelnik,

● zastępca komendanta,

● komendant.

Podstawowe zadania straży gminnych (miejskich) to:

● ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych,

● czuwanie nad porządkiem i kontrola ruchu drogowego,

● współdziałanie w zakresie ratowania życia i zdrowia obywateli, pomoc w usuwaniu awarii technicznych i skutków klęsk żywiołowych,

● zabezpieczenie miejsca przestępstwa,

● ochrona obiektów komunalnych i urządzeń użyteczności publicznej,

● współdziałanie w ochronie porządku podczas zgromadzeń i imprez publicznych,

● doprowadzanie osób nietrzeźwych do izby wytrzeźwień,

● informowanie społeczności lokalnej o stanie i rodzajach zagrożeń, konwojowanie dokumentów, przedmiotów wartościowych lub wartości pieniężnych dla potrzeb gminy.

Kolejna ważna zmiana wiąże się ze sposobem kontroli działalności straż gminnych. Zgodnie z nowymi przepisami nadzór nad strażami miejskimi nie będzie leżał już w zakresie obowiązków komendanta głównego policji. Zajmie się tym wojewoda. Dotychczasowe rozwiązania były krytykowane z racji braku ustrojowych zależności między komendantem głównym policji a samorządem gminnym (miejskim). Powierzenie nadzoru nad strażami wojewodzie wynika nie tylko ze spoczywającego na nim ustawowego obowiązku wykonywania polityki rządu w zakresie bezpieczeństwa ludzi, ale również utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Wraz z powierzeniem wojewodzie, działającego przy pomocy komendanta wojewódzkiego policji, nadzoru nad strażami określono precyzyjniej jego zakres. Będzie on obejmował przede wszystkim wykonywanie przez strażników ustawowych uprawnień (m.in. nakładanie grzywien, legitymowanie i przeszukiwanie osób). Poza tym wojewoda będzie kontrolował przypadki prawidłowości życia broni palnej bojowej oraz środków przymusu bezpośredniego oraz ewidencjonowanie etatów, wyników działań straży oraz wyposażenia.

Nowelizacja wskazała ponadto wprost narzędzia, które mają służyć wojewodzie do wykonywania swoich nowych obowiązków. Wojewoda będzie sprawował nadzór głównie przez okresowe lub doraźne kontrole.

Zgodnie z opracowanym projektem przepisów wykonawczych w sprawie trybu sprawowania nadzoru nad działalnością straży gminnych wojewoda w porozumieniu z komendantem wojewódzkim (stołecznym) policji będzie miał obowiązek sporządzenia planu kontroli okresowych na okres roku kalendarzowego, w terminie do 30 listopada każdego roku. Plan kontroli będzie musiał zawierać w szczególności nazwę i siedzibę jednostki kontrolowanej, termin przeprowadzenia kontroli i jej zakres.

Porozumienia wymienionych organów będzie wymagało także dokonywanie wszelkich zmian w planie. Kontrola straży gminnych będzie przeprowadzana na podstawie pisemnego upoważnienia udzielanego przez wojewodę. W razie potrzeby, niezależnie od planu kontroli, wojewoda w porozumieniu z komendantem wojewódzkim będzie mógł także zarządzić kontrolę doraźną. Urzędnicy kontrolujący straż z upoważnienia wojewody będą musieli sporządzić zawiadomienie o kontroli jednostki kontrolowanej oraz program tej kontroli. Zawiadomienie wraz z programem będzie musiało zostać wcześniej doręczone jednostce kontrolowanej (nie później niż na siedem dni przed rozpoczęciem kontroli).

Projekt rozporządzenia przewiduje, że program kontroli musi zawierać:

● nazwę jednostki kontrolowanej i jej siedzibę,

● rodzaj kontroli i jej zakres,

● okres objęty kontrolą,

● datę rozpoczęcia i zakończenia kontroli,

● imię, nazwisko i stanowisko służbowe kontrolującego.

Kierownik jednostki kontrolowanej (a więc komendant straży, a w przypadku umiejscowienia straży w strukturze urzędu gminy - wójt, burmistrz, prezydent miasta) będzie zobowiązany do zapewnienia niezbędnych warunków do sprawnego wykonywania czynności kontrolnych oraz przedstawiać, na żądanie kontrolującego, dokumenty i materiały niezbędne do przeprowadzenia kontroli.

Z przeprowadzonej kontroli osoba upoważniona przez wojewodę do jej przeprowadzenia w ciągu siedmiu dni sporządzi protokół, który będzie zawierał przede wszystkim wyszczególnienie przeprowadzonych czynności kontrolnych, stwierdzone uchybienia i ich przyczyny. Dodatkowo będzie zawierał zalecenia zmierzające do ich usunięcia, jak również termin na wykonanie wydanych zaleceń. Protokół będzie musiał zostać podpisany przez kontrolującego i kierownika jednostki kontrolowanej. Egzemplarz protokołu otrzyma między innymi wojewoda, który będzie miał obowiązek przekazania kopii protokołu właściwemu wójtowi, burmistrzowi (prezydentowi miasta), jeżeli kierownikiem jednostki kontrolowanej jest komendant straży. Wojewoda będzie prowadził także ewidencję przeprowadzonych kontroli. Kierownikowi jednostki kontrolowanej będzie przysługiwało prawo do zgłoszenia, przed podpisaniem protokołu, umotywowanych zastrzeżeń co do stwierdzonych uchybień i ich przyczyn oraz zaleceń w nim zawartych. Ewentualne zastrzeżenia trzeba będzie zgłosić na piśmie do kontrolującego, w terminie siedmiu dni od otrzymania protokołu. W wypadku stwierdzenia zasadności zastrzeżeń osoba upoważniona przez wojewodę do przeprowadzenia kontroli będzie zobowiązana zmienić lub uzupełnić protokół.

Obecnie gminy sąsiadujące na obszarze jednego województwa mogą zawierać, po zasięgnięciu opinii właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego policji, porozumienie o utworzeniu wspólnej straży. W porozumieniu ustala się w szczególności zasięg terytorialny działania straży i sposób jej finansowania przez zainteresowane gminy oraz wyznacza się radę gminy, która nada regulamin straży i której straż będzie podlegać.

Nowe przepisy przewidują dodatkowo, że w przypadku tworzenia wspólnej straży samorządy nie zawsze muszą czekać na wydanie opinii przez komendanta. W przypadku nieotrzymania opinii gminy sąsiadujące na obszarze jednego województwa mogą zawrzeć porozumienie o utworzeniu wspólnej straży po upływie 14 dni od dnia przedstawienia wniosku o wydanie opinii. Dodatkowo takie porozumienie będzie musiało zawierać w szczególności:

● zasięg terytorialny działania wspólnej straży,

● sposób finansowania wspólnej straży,

● radę gminy, która nada regulamin wspólnej straży i może ją rozwiązać,

● wójta, burmistrza (prezydenta miasta), któremu wspólna straż będzie podlegać.

W ustawie pojawiły się także przepisy ustanawiające stanowiska w strukturze organizacyjnej w straży. Dotychczasowa regulacja nie określała do tej pory wprost tych stanowisk. W sposób pośredni wynikają one z aktów wykonawczych przy oznaczeniu dystynkcji oraz ustaleniu stawek wynagrodzenia. Ustawowe określenie stanowisk straży, oprócz wypełnienia luki w obowiązujących przepisach, jest związane również z możliwością przeniesienia na wyższe stanowisko służbowe. Ponadto, z uwagi na rozbudowaną strukturę największych straży, ustawa rozszerza obecnie funkcjonujący katalog z 12 do 16 stanowisk.

W ślad za tym wprowadzono delegację ustawową do określenia w drodze rozporządzenia minimalnych wymagań kwalifikacyjnych do wykonywania pracy na poszczególnych stanowiskach strażniczych, warunków i sposobu wynagradzania strażników, a także wysokości i warunków przyznawania i wypłacania nagród i dodatków.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy straż wykonuje zadania w zakresie ochrony porządku publicznego wynikające z ustaw i aktów prawa miejscowego. Do wykonywania związanych z tym zadań na wstępie zatrudnia się strażnika na czas określony nie dłuższy niż 12 miesięcy, w ramach którego odbywa on szkolenie podstawowe. Zatrudnienie strażnika na czas nieokreślony może nastąpić dopiero po ukończeniu przez niego z wynikiem pozytywnym szkolenia podstawowego. W uzasadnionych przypadkach można zaś odstąpić od zatrudnienia strażnika na czas określony, jeżeli posiada on odpowiednie przygotowanie do pracy w straży. W świetle nowych przepisów szkolenie podstawowe będzie kończyło się egzaminem, który przeprowadzi komisja egzaminacyjna powoływana przez właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego (stołecznego) policji. Komisja będzie składać się z osób posiadających wiedzę, umiejętności i doświadczenie w zakresie wynikającym z programu szkolenia podstawowego. Do czasu uzyskania świadectwa ukończenia takiego szkolenia z wynikiem pozytywnym strażnik nie będzie mógł wykonywać samodzielnych zadań. Będzie mógł natomiast asystować przy niektórych zadaniach, np. współuczestniczyć w patrolach czy też przygotowywać dokumentację służbową. Dopiero po tak ukończonym szkoleniu strażnika będzie można zatrudnić na czas określony nie dłuższy niż trzy lata albo na czas nieokreślony. Odpowiednie przygotowanie do pracy w straży będzie podobnie jak dzisiaj uprawniało do odstąpienia od zatrudnienia strażnika na czas określony.

Straż gminna będzie mogła stosować środki przymusu w postaci:

● siły fizycznej, w tym chwytów obezwładniających oraz podobnych technik obrony,

● kajdanek,

● pałek obronnych wielofunkcyjnych,

● psów i koni służbowych,

● paralizatorów elektrycznych, na które nie trzeba pozwolenia na broń

● ręcznych miotaczy gazu.

Chociaż nowelizacja nie rozszerzyła katalogu zadań straży, to w ustawie o strażach gminnych pojawił się zapis, który umożliwia straży jako formacji gminnej realizowanie zadań związanych z obsługą monitoringu wizyjnego. Przekazanie obsługi systemu monitoringu straży opłaca się nie tylko ze względów logistycznych i finansowych. Jak podkreślają przedstawiciele samorządów, po pierwsze i najważniejsze, daje to gminie pełną kontrolę nad funkcjonowaniem monitoringu. Z uwagi na brak uregulowań prawnych powierzenie obowiązków dozoru miejsc publicznych podmiotom innym niż straże gminne i policja budzić mogło wątpliwości natury prawnej w zakresie uprawnień ustawowych i granic ingerencji w sferę praw obywatelskich. Lokowanie ośrodków monitoringu bezpośrednio przy podmiotach posiadających ustawowy obowiązek ochrony porządku publicznego skraca ponadto obieg informacji.

Należy podkreślić, że straż gminna ma prawo do obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych na podstawie obowiązującego od 25 stycznia 2004 r. art. 12 ust. 1 pkt 10 z ustawy o strażach gminnych. Zgodnie z przepisem do obsługi monitoringu są jednak upoważnieni tylko funkcjonariusze mundurowi. Od 24 grudnia 2009 r. wykonywanie zadań związanych z obsługą tzw. monitoringu wizyjnego straży gminnej będzie można powierzyć również pracownikom niebędącym strażnikami. Umożliwienie obsługiwania monitoringu wizyjnego także pracownikom cywilnym ma pozwolić na obniżenie kosztów jego funkcjonowania. Obsługa monitoringu polega przecież głównie na obserwowaniu i rejestracji wydarzeń, tak więc teoretycznie nie zachodzi konieczność, by każdy pracownik monitoringu posiadał uprawnienia i umiejętności strażnika, który wykonuje obowiązki służbowe w terenie.

Wchodząca w życie nowelizacja ustawy o strażach gminnych zawiera także delegację ustawową upoważniającą Radę Ministrów do wydania rozporządzenia określającego zakres i sposób wykonywania czynności związanych z obsługą monitoringu miejskiego. Ma być to zupełna nowość, gdyż dawno prawnicy zwracali uwagę na potrzebę szczegółowego uregulowania zasad administrowania systemami CCTV głównie pod kątem respektowania prawa do prywatności nagrywanych mieszkańców.

Odpowiedni projekt przepisów wykonawczych związanych z obsługą monitoringu wizyjnego przez Straż Miejską przygotowało już Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. W jego wersji z 2 grudnia 2009 r. przewidziano, że straż gminna realizuje prawo do obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych, planowo lub doraźnie w sposób zdalny - przy użyciu urządzeń umożliwiających przekazywanie obrazu zdarzeń na odległość lub bezpośredni - w przypadku prowadzenia przez strażnika gminnego (miejskiego) obserwacji i rejestracji obrazu w miejscu zdarzenia.

Straż miejska będzie miała także obowiązek dokumentowania informacji z przebiegu czynności obserwowania i rejestrowania obrazu zdarzeń w miejscach publicznych. Do danych, które będą musiały być archiwizowane zaliczać się będą data, godzina rozpoczęcia i zakończenia czynności, imię i nazwisko oraz stanowisko osoby dokumentującej oraz opis zdarzenia naruszającego porządek publiczny, ze wskazaniem miejsca i wyniku obserwacji.

Zarejestrowany obraz zdarzeń, niezawierający dowodów pozwalających na wszczęcie postępowania karnego albo postępowania w sprawach o wykroczenia lub dowodów mających znaczenie dla tych postępowań, będzie przechowywany przez okres nie krótszy niż 20 dni, od daty dokonania nagrania i nie dłuższy niż 60 dni. Następnie materiał będzie podlegał zniszczeniu.

Z czynności zniszczenia nagrania będzie musiała zostać sporządzona notatka służbowa, która powinna zawierać w szczególności:

● czas i miejsce zarejestrowanego obrazu zdarzeń podlegającego zniszczeniu,

● sposób zniszczenia,

● imię, nazwisko i stanowisko służbowe osoby dokonującej zniszczenia,

● czas i miejsce zniszczenia,

● podpis osoby dokonującej zniszczenia.

Zgodnie z projektem rozporządzenie ma wejść w życie 24 grudnia 2009 r.

Nowelizacja przyznała strażnikom prawo do skorzystania z dwóch dodatkowych środków przymusu bezpośredniego - koni służbowych i paralizatorów elektrycznych, na które nie trzeba uzyskiwać pozwolenia na broń. Obecnie konie pozostające na wyposażeniu straży mogą być używane wyłącznie jako środek transportu. Uprawnienie do używania koni służbowych jako środka przymusu bezpośredniego posiada obecnie policja.

Zmiany te są potrzebne z tego względu, że obecnie strażnicy mogą używać tylko paralizatorów, na które jest wymagane pozwolenie na broń, a konie wykorzystują wyłącznie jako środek transportu. Proponowane rozwiązanie umożliwia im więc sprawniejsze i bezpieczniejsze wypełnianie obowiązków służbowych.

Oprócz nowych środków technicznych strażnicy miejscy uzyskają również prawo do stosowania środków oddziaływania wychowawczego. Będą mogli nie tylko udzielać pouczeń, ale również zwracać uwagę, ostrzegać lub stosować inne środki oddziaływania wychowawczego. Podkreślić jednak należy, że w trakcie prac legislacyjnych nad nowym kształtem ustawy o strażach gminnych został podniesiony postulat dotyczący przyznania strażnikom prawa do posiadania broni palnej w trakcie wspólnych patroli z policjantami. Pracujący nad ustawą posłowie doszli jednak do wniosku, że straż jako formacja powołana do ochrony porządku na terenie gminy z założenia jest instytucją pozamilitarną. Ustawodawca nie określił, że będzie ona wykonywać zadania w zakresie bezpieczeństwa publicznego i tym samym rozszerzanie jej uprawnień do posiadania broni w wyniku poprzednich konsultacji zostało uznane za nieuzasadnione. Straż nie prowadzi ponadto centralnie zorganizowanego szkolenia strzeleckiego, a prowadzi je tylko na podstawie różnych programów, co ma bezpośrednie przełożenie na jakość wyszkolenia strzeleckiego strażników.

Dochody z mandatów nałożonych w wyniku nagrań monitoringu w Olsztynie (bez grzywien sądowych):

● 2004 r.- 42 875 zł

● 2005 r. - 229 477 zł

● 2006 r. - 359 938 zł

● 2007 r. - 285 247 zł

● 2008 r. - 393 616 zł

Do zadań straży gminnych (miejskich) będzie należało prowadzenie ewidencji etatów i wyposażenia w środki przymusu bezpośredniego. Zostaną nią objęte również wyniki działania gminnych strażników. Zadanie te nakłada na strażników miejskich wchodzące w życie wraz z ustawą rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 12 listopada 2009 r. w sprawie zakresu i sposobu prowadzenia przez straże gminne (miejskie) ewidencji etatów, wyposażenia oraz wyników działań straży. Ewidencja będzie mieć formę papierową lub elektroniczną. Zgodnie z nowymi przepisami informacje na temat etatów i wyposażenia będą prowadzone w oparciu o dane liczbowe według stanu z dnia aktualizacji. Z kolei ewidencja wyników działań zostanie przygotowana w oparciu o dane liczbowe, a w przypadku mandatów karnych - w oparciu o dane liczbowe i kwotowe, za okres od 1 stycznia do dnia aktualizacji w danym roku.

Przykładowo w przypadku wystawionych przez strażników mandatów karnych w ewidencji znajdą się oddzielne dane dotyczące każdego popełnionego wykroczenia. W konsekwencji będzie wiadomo, ile na tym terenie gminy popełnianych jest wykroczeń przeciwko porządkowi publicznemu czy bezpieczeństwu osób i mienia. Znajdą się tam również informacje o naruszeniach pozostałych przepisów, w tym ustaw o odpadach czy ochronie przyrody. Dzięki ewidencji dokładnie będzie znane, ile pojazdów zostało usuniętych przez strażników z dróg na podstawie przepisów prawa o ruchu drogowym, a w ilu przypadkach strażnicy zastosowali urządzenia do blokowania kół. Znajdą się tam również informacje na temat pojazdów odnalezionych, osób doprowadzonych do izb wytrzeźwień czy ujętych i przekazanych policji. W ewidencji będą umieszczane również dane o zabezpieczonych miejsca przestępstw, katastrof lub innych podobnych zdarzeń, chronionych przez strażników obiektach komunalnych i konwojowanych dokumentach czy przedmiotach wartościowych na potrzeby gminy.

Straż zostanie zobowiązana do aktualizowana danych na bieżąco, nie rzadziej jednak niż raz na pół roku, według stanu na 30 czerwca i 31 grudnia. Jeżeli w danej jednostce samorządu terytorialnego dojdzie do rozwiązania straży, ewidencja powinna zostać zaktualizowana według stanu na dzień zakończenia działalności straży. Dodatkowo komendanci straży, za pośrednictwem właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego policji, do 15 lutego każdego roku będą składali informację o danych zawartych w ewidencji komendantowi głównemu policji.

Do ustawy o strażach gminnych dodano ponadto przepisy, które pozwalają na zawieszenie strażnika w obowiązkach pracowniczych. Będzie to możliwe w razie wszczęcia przeciwko strażnikowi postępowania karnego w sprawie o ścigane z oskarżenia publicznego i popełnione umyślnie przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Zawieszenie możliwe będzie na czas nie dłuższy niż trzy miesiące. Strażnika będzie można poza tym fakultatywnie zawiesić na podobny okres w razie wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego w sprawie o ścigane z oskarżenia publicznego i popełnione nieumyślnie przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, jeżeli jest to celowe z uwagi na dobro postępowania lub dobro pracy. W uzasadnionych przypadkach okres zawieszenia będzie można przedłużyć na dalszy okres, nie dłużej jednak niż do czasu ukończenia postępowania karnego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Zawieszonemu strażnikowi, licząc od najbliższego terminu wypłaty wynagrodzenia za pracę, będzie przysługiwało obniżone wynagrodzenie w wysokości 50 proc. dotychczasowych poborów. W przypadku umorzenia postępowania karnego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe lub uniewinnienia prawomocnym wyrokiem sądu zawieszeni funkcjonariusze dostaną jednak wyrównanie. Będzie im przysługiwał zwrot wynagrodzenia za okres zawieszenia oraz obligatoryjne podwyżki wynagrodzenia, które uzyskaliby w tym okresie. Wyrównanie nie będzie przysługiwało jedynie w przypadku warunkowego umorzenia postępowania karnego.

W ustawie pojawiły się również nowe przepisy dotyczące czasu pracy strażników. Dodany art. 26a przewiduje, że obowiązki pracownicze strażnika powinny być ustalone w sposób pozwalający na ich wykonanie w ramach przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym. Przewidziano, że tygodniowy czas pracy strażnika, łącznie z pracą w godzinach nadliczbowych, nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym. Strażnikowi przysługuje poza tym w każdym tygodniu nieprzerwany odpoczynek w wymiarze nie krótszym niż 35 godzin oraz nieprzerwany odpoczynek dobowy w wymiarze nie krótszym niż 11 godzin. Powyższe zapisy nie dotyczą jednak sytuacji, które wymagają podjęcia środków do ochrony życia lub zdrowia obywateli, a także bezpieczeństwa zbiorowości, w szczególności w związku z powszechnym zagrożeniem bezpieczeństwa publicznego, katastrofą, klęską żywiołową lub przestępstwem o charakterze terrorystycznym.

W zamian za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych strażnik będzie mógł otrzymać w tym samym wymiarze, w okresie rozliczeniowym, czas wolny od pracy albo może mu zostać przyznany dodatek do wynagrodzenia. W przypadku naruszenia prawa do odpoczynku, ze względu na wystąpienie podanych wyżej sytuacji wyjątkowych, strażnikowi będzie przysługiwał równoważny okres odpoczynku w okresie rozliczeniowym.

Dodatkowo należy pamiętać, że w związku z wykonywaniem swoich zadań straż współpracuje z policją. W tym celu wójt, burmistrz (prezydent miasta) może już teraz zawierać z właściwym terytorialnie komendantem policji porozumienie o współpracy straży i policji. Nowelizacja doprecyzowała na czym może polegać w szczególności współpraca tych dwóch formacji mundurowych. Zgodnie z dodanym do ustawy art. 9 ust. 5 ma ona polegać głównie na:

● stałej wymianie informacji o zagrożeniach występujących na określonym terenie w zakresie bezpieczeństwa ludzi i mienia, spokoju i porządku publicznego,

● zorganizowaniu systemu łączności policji i straży, uwzględniającego lokalne potrzeby i możliwości oraz zapewniającego utrzymanie stałej łączności między jednostkami policji i straży,

● koordynowaniu rozmieszczenia służb policyjnych i straży, z uwzględnieniem zagrożeń występujących na danym terenie,

● wspólnym prowadzeniu działań porządkowych w celu zapewnienia spokoju i porządku w miejscach zgromadzeń, imprez artystycznych, rozrywkowych i sportowych, a także w innych miejscach publicznych,

● organizowaniu wspólnych szkoleń oraz ćwiczeń policjantów i strażników gminnych (miejskich),

● wymianie informacji w zakresie obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych.

Wchodząca w życie nowelizacja ma przyczynić się do jeszcze skuteczniejszego wykonywania przez strażników nałożonych na nich zadań i lepsze zorganizowanie pracy. W uzasadnieniu projektu nowelizacji, rząd podkreślił, że jest ona konieczna z trzech zasadniczych powodów.

Pierwszym jest próba skuteczniejszego przeciwdziałania drobnej przestępczości. Oprócz zapewnienia bezpieczeństwa wobec poważnych przestępstw, należy także starać się w możliwie wysokim stopniu zapewnić bezpieczeństwo wobec drobnych przestępstw, wykroczeń czy nawet zwykłych zakłóceń spokoju. Drobna przestępczość jest szczególnie dotkliwa w lokalnych społecznościach, zwłaszcza ze względu na nagminność jej występowania. W tym obszarze istotne znaczenie może mieć zwiększenie aktywności straży gminnych (miejskich).

Drugim powodem nowelizacji jest potrzeba dostosowania rozwiązań legislacyjnych do pragmatyki służbowej. Praktyka stosowania dotychczasowych przepisów ustawy o strażach gminnych ujawniała potrzebę dostosowania rozwiązań ustawowych do aktualnych potrzeb i rozwoju straży gminnych. Przyjęto przy tym zasadę, że w sprawach nieuregulowanych będą miały zastosowanie (tak jak obecnie) przepisy ustaw o pracownikach samorządowych i kodeksu pracy. Ustawa o pracownikach samorządowych reguluje chociażby kwestię wynagradzania strażników, czy też podlegania okresowym ocenom kwalifikacyjnym. Natomiast ustawa o strażach gminnych w sprawach pracowniczych będzie regulowała - wymagane dla prawidłowego funkcjonowania straży - odrębności wynikające ze specyfiki pracy strażników.

Trzecim aspektem nowelizacji jest potrzeba zapewnienia większego rozwoju straży gminnych. W ciągu 16 lat funkcjonowania straży gminnych następuje systematyczny rozwój tej formacji. W szczególności zauważalny jest bezpośredni związek między zwiększeniem uprawnień i obowiązków strażników w 2004 roku a zainteresowaniem władz gminnych sprawami porządku publicznego. Systematycznie wzrasta liczba jednostek straży oraz strażników.

@RY1@i02/2009/245/i02.2009.245.092.0005.001.jpg@RY2@

Liczebność straży miejskiej

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych (Dz.U. nr 123, poz. 779 ze zm.).

Ustawa z 22 maja 2009 r. o ustawy o strażach gminnych, ustawy o policji oraz ustawy - Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. nr 97, poz. 803).

Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 ze zm.).

Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 12 listopada 2009 r. w sprawie zakresu i sposobu prowadzenia przez straże gminne (miejskie) ewidencji etatów, wyposażenia oraz wyników działań straży (Dz.U. nr 196, poz. 1520).