Efektywne sposoby przeciwdziałania przez gminę zjawisku ubóstwa

Jednym z głównych zadań własnych gmin są te, które mają na celu minimalizację ubóstwa, zmniejszanie bezrobocia i zapewnienie mieszkańcom opieki społecznej oraz mieszkań socjalnych.

Osoby w ciężkiej sytuacji życiowej, ubogie oraz zagrożone wykluczeniem społecznym, powinny znaleźć pomoc w ośrodkach pomocy społecznej, klubach i centrach integracji społecznej. W każdej gminie powinny funkcjonować takie instytucje, bo zjawisko wykluczenia społecznego i biedy dotyczy w zasadzie wszystkich gmin polskich, w tym również bogatych miast.

Instytucje pomocy społecznej swoich działań nie powinny jednak koncentrować tylko na świadczeniach z zakresu pomocy społecznej. Ich działania skupiać się powinny także na niwelowaniu przyczyn ubóstwa, na zwalczaniu patologii społecznych, w tym narkomani i alkoholizmu.

Na wszelkiego rodzaju formy zwalczania ubóstwa, w tym wykluczenia społecznego, gmina może otrzymać środki finansowe z unijnych programów operacyjnych 2007–2013. Na podwyższenie kwalifikacji i na zmniejszenie zjawiska wykluczenia społecznego środki można pozyskać m.in. z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki oraz z Regionalnych Programów Operacyjnych.

Na terenach wiejskich samorządy gminne wsparcie w przeciwdziałaniu zjawisku biedy i wykluczenia społecznego mogą otrzymać z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Z kolei budownictwo socjalne wspiera program rządowy, administrowany przez Bank Gospodarstwa Krajowego.

Ważne jest ujęcie planu działań podejmowanych przez władze samorządowe w odpowiednich strategiach lub programach. Najpierw należy zdiagnozować lokalne przyczyny i przejawy ubóstwa.

Do stworzenia takiej diagnozy powinny być zaproszone organizacje pozarządowe oraz instytucje charytatywne. We współpracy z tymi instytucjami można powołać instytucję wolontariatu. Osoby zatrudnione na zasadzie wolontariatu często uczą się w praktyce zawodu, odpowiednich postaw i zachowań, niosąc przy okazji pomoc potrzebującym.

Strategia działań na rzecz przeciwdziałania ubóstwu musi być realizowana w określonym czasie, np. w okresie 2009–2015 r. W ramach takiej strategii gmina może np. we współpracy z lokalnymi liderami, firmami, instytucjami finansowymi organizować inkubatory przedsiębiorczości. Przydatne może być powołanie organizacji rozwoju lokalnego, która pomoże utworzyć nowe miejsca pracy, nowe firmy.

Gmina już wkrótce będzie pomagała zakładać spółdzielnie socjalne. 7 maja Sejm znowelizował ustawę o spółdzielniach socjalnych. Nowe przepisy zaczną obowiązywać po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Założycielami oraz członkami spółdzielni socjalnych powinny być przede wszystkim osoby zagrożone wykluczeniem społecznym: z powodu długotrwałego bycia bezrobotnym, osoby bezdomne oraz byli alkoholicy i narkomani, ale po zakończeniu kuracji odwykowej. Do spółdzielni mogą należeć również niepełnosprawni, zwalniani z zakładów karnych, uchodźcy i chorzy psychicznie. Zadaniem spółdzielni socjalnych jest pomoc w wyjściu z bezrobocia i ubóstwa i udostępnienie środków finansowych na prowadzenie normalnego życia.

W przypadku gdy założycielami spółdzielni socjalnej są jednostki samorządu terytorialnego, to w spółdzielni takiej, w terminie sześciu miesięcy od dnia wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego, musi być zatrudnionych co najmniej pięć osób, które np. są bezrobotne lub bezdomne.

Wkład jednostek samorządu terytorialnego do spółdzielni socjalnej może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółdzielni socjalnej, w szczególności na wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy lub pracowników jednostek samorządu terytorialnego.

Spółdzielnia socjalna założona np. przez jednostkę samorządu terytorialnego może udzielać poręczenia pożyczek, kredytów lub zabezpieczenia zwrotu otrzymanej refundacji lub środków na podjęcie działalności gospodarczej, założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej.

Działalność spółdzielni socjalnej będzie mogła być wspierana ze środków budżetu państwa lub środków budżetu jednostki samorządu terytorialnego poprzez np.: dotacje, pożyczki, poręczenia oraz usługi lub doradztwo w zakresie finansowym, księgowym, ekonomicznym, prawnym i marketingowym.

Jednym z przejawów ubóstwa jest zjawisko bezdomności. Przeciwdziałać temu zjawisku należy poprzez pobudzenie budownictwa socjalnego i komunalnego. Ważne jest również tworzenie lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni oraz domów dla najuboższych.

Gminy, powiaty albo związki międzygminne mogą otrzymać na ten cel wsparcie finansowe z rządowego Programu wsparcia budownictwa socjalnego ze środków Funduszu Dopłat. Program obsługuje Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK). Za pieniądze z programu można m.in.:

● wybudować lub rozbudować mieszkania lub domy socjalne i komunalne,

● przeprowadzić remont i przebudowę budynku z przeznaczeniem na mieszkania socjalne,

● zmienić sposób użytkowania budynku albo części takiego budynku będącego własnością inwestora, a wymagającego dokonania remontu lub przebudowy,

● nabyć lokal lub budynek mieszkalny.

Samorządy gminne albo powiatowe mogą otrzymać dofinansowanie realizacji inwestycji do maksymalnej wysokości 50 proc., w przypadku remontu lub przebudowy albo zmiany użytkowania budynku z przeznaczeniem na budownictwo socjalne. W przypadku budowy lub rozbudowy dotacja wynosi od 30 do 40 proc. kosztów kwalifikowanych. Od 40 do 50 proc. można otrzymać dofinansowania na budowę, remonty i przebudowę lokali mieszkalnych realizowanych przez TBS. Inwestycja może być realizowana przez 24 miesiące.

W przypadku inwestycji polegającej na budowie, przebudowie, zmianie sposobu użytkowania budynku warunkiem uruchomienia dotacji jest zaangażowanie środków własnych w wysokości co najmniej 30 proc. kosztów. W przypadku zaś kupna lokali mieszkalnych dotacja ma charakter refundacji kosztów zakupu.

Wnioski o wsparcie są przyjmowane dwa razy do roku w terminach: od 1 do 30 września w rundzie jesiennej i w rundzie wiosennej w terminie od 1 do 31 marca każdego roku.

Gmina powinna uruchomić poradnictwo specjalistyczne, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne. Tego typu usługi powinny być świadczone bezpłatnie osobom i rodzinom, które mają problemy w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych. Konieczna jest analiza potrzeb na usługi specjalistyczne. Powinni ją przeprowadzić urzędnicy gminy i pracownicy opieki społecznej oraz instytucji zajmujących się pomocą społeczną.

Władze samorządowe muszą zadbać, by osoby żyjące na skraju ubóstwa miały dostęp do noclegowni, schronisk, domów dla bezdomnych.

Zwalczanie ubóstwa, pomoc w aktywizacji społeczności wiejskiej jest jednym z głównych zadań osi priorytetowej Lider w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007–2013.

Celem tego priorytetu jest także aktywizacja mieszkańców gmin wiejskich i miejsko-wiejskich poprzez tworzenie nowych miejsc pracy poza rolnictwem, poszukiwanie nowych sposobów zarobkowania na lokalnym rynku, w tym w rękodzielnictwie, rzemiośle. Zadania takie mogą być realizowane przez lokalne grupy działania (LGD). Grupy takie po analizie potrzeb będą opracowywać przy współpracy z gminą i miejscową społecznością lokalne strategie działania (LSD).

Projekty realizowane w ramach osi Lider mogą otrzymać dofinansowanie do 80 proc. kosztów kwalifikowanych.

W ramach LSD pracownicy LGD pomagają wnioskodawcom w przygotowaniu projektów. Mogą to być projekty z zakresu:

● różnicowania w kierunku działalności nierolniczej,

● tworzenia i rozwój mikroprzedsiębiorczości,

● odnowa i rozwój wsi.

Na wsparcie mogą liczyć tzw. małe projekty, których realizacja przyczyni się do poprawy, jakości życia na wsi, zmniejszenia skali ubóstwa oraz do zapobiegania wykluczeniu społecznemu.

Realizacja zadań i projektów ma się odbywać poprzez partnerstwo sektora samorządowego, gospodarczego i społecznego. Projekty mogą być realizowane m.in. przez: rolników, kobiety zamieszkujące na wsi, młodych mieszkańców wsi i wiejskie stowarzyszenia i organizacje. Na wsparcie mogą liczyć projekty związane z organizacją szkoleń o charakterze edukacyjnym, które przyczynią się do podwyższenia kwalifikacji zawodowych, zdobycia zawodu albo nowych umiejętności. Pomoc otrzymają projekty promujące turystykę na terenach gmin wiejskich oraz takie, które wiążą się z zakupem oprogramowania, urządzeń oraz sprzętu komputerowego. Dofinansowane zostaną również projekty wyposażenia świetlic wiejskich i ich remont.

Duża pula, około 2 mld euro, jest przeznaczona na wsparcie projektów przeciwdziałających wykluczeniu społecznemu, wychodzeniu z ubóstwa w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet VII – Promocja Integracji Społecznej. Wsparcie gminy i starostwa powiatowe mogą pozyskać przede wszystkim w takich działaniach wspomnianego priorytetu jak:

● 7.1.1 – Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej,

● 7.1.2 – Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez powiatowe centra pomocy rodzinie,

● 7.2.1 – Aktywizacja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym,

● 7.2.2 – Wsparcie ekonomii społecznej.

Głównymi beneficjentami pomocy są urzędy gminne, starostwa powiatowe oraz instytucje pomocy społecznej. Na projekty realizowane w ramach wspomnianego priorytetu dofinansowanie można otrzymać do 85 proc. wartości kosztów kwalifikowanych. W niektórych przypadkach istnieje możliwość otrzymania zaliczki na poczet poniesionych wydatków w trakcie realizacji projektu.

Wsparcie można otrzymać na wszelkiego rodzaju projekty, których realizacja przyczyni się do przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu m.in. poprzez: prace społeczne, tworzenie firm działających w sferze ekonomii społecznej. W ramach tych działań wspierane są projekty skierowane do osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także wzmocnieniem instytucji realizujących usługi społeczne na rzecz osób i rodzin funkcjonujących na krawędzi ubóstwa.

Pomoc jest udzielana na tworzenie i działanie m.in. podmiotów integracji społecznej, w tym: centrów i klubów integracji społecznej, zakładów aktywności zawodowej. Finansowo wspierana jest organizacja kursów i szkoleń umożliwiających nabycie, podniesienie lub zmianę kwalifikacji i kompetencji zawodowych. Dofinansowanie można otrzymać na organizowanie staży zawodowych, poradnictwa psychologicznego i zawodowego, które doprowadzi do integracji społecznej i zawodowej.

Pomoc jest udzielana także na tworzenie i funkcjonowanie pozaszkolnych form integracji społecznej młodzieży w takich np. formach, jak świetlice i kluby środowiskowe. Za unijne pieniądze samorządy mogą prowadzić i upowszechniać badania i analizy z zakresu polityki społecznej w regionie, w tym działań mających na celu przygotowanie i wdrożenie gminnych lub powiatowych strategii rozwiązywania problemów społecznych.

Wsparcie jest kierowane na projekty stworzenia i funkcjonowania instytucji sektora ekonomii społecznej, w tym usługi prawne, księgowe i marketingowe dla tych firm. Gminy otrzymają wsparcie na doradztwo, tworzenie centrów doradztwa, inkubatorów społecznej przedsiębiorczości.