Jak zostać rodziną zastępczą

Dziecko, które jest całkowicie lub częściowo pozbawione opieki rodzicielskiej, może być umieszczone w całodobowej placówce opiekuńczo-wychowawczej lub rodzinie zastępczej. Organizowanie opieki w rodzinach zastępczych jest zadaniem własnym powiatu, które jest wykonywane przez powiatowe centra pomocy rodzinie lub miejskie ośrodki pomocy społecznej (w miastach na prawach powiatu). To do nich powinni się zgłaszać kandydaci, którzy chcą zostać rodziną zastępczą.

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej może być powierzone małżonkom lub osobie niepozostającej w związku małżeńskim. Muszą oni jednak spełniać następujące warunki:

● mają stałe miejsce zamieszkania na terenie Polski,

● korzystają z pełni praw cywilnych i obywatelskich,

● nie są lub nigdy nie byli pozbawieni władzy rodzicielskiej,

● wywiązują się z obowiązku alimentacji wobec najbliższej osoby, jeżeli został on nałożony przez sąd,

● nie są chorzy na chorobę uniemożliwiającą właściwą opiekę nad dzieckiem,

● mają odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania.

Kandydaci na rodziców zastępczych muszą też uzyskać pozytywną ocenę swojego ośrodka pomocy społecznej.

Możliwe są następujące rodzaje rodzin zastępczych:

● spokrewnione z dzieckiem - tę rolę pełnią najczęściej najbliżsi krewni: dziadkowie, wujostwo, starsze pełnoletnie rodzeństwo; może w nich przebywać troje dzieci;

● niespokrewnione z dzieckiem - również do trojga dzieci;

● zawodowe niespokrewnione z dzieckiem rodziny.

Wśród tych ostatnich tworzone są rodziny wielodzietne, specjalistyczne oraz o charakterze pogotowia rodzinnego.

W zawodowych rodzinach wielodzietnych umieszcza się od trojga do sześciorga dzieci. Podopiecznych może być więcej, jeżeli istnieje potrzeba umieszczenia w jednej rodzinie liczniejszego rodzeństwa. W specjalistycznej rodzinie zawodowej może przebywać maksimum troje dzieci, które są niedostosowane społecznie, albo dzieci z dysfunkcjami i problemami zdrowotnymi wymagającymi szczególnej opieki lub pielęgnacji. Do rodziny pełniącej funkcje pogotowia rodzinnego można przyjąć nie więcej niż troje dzieci na pobyt okresowy do czasu unormowania sytuacji życiowej dziecka, ale nie dłużej niż na okres 12 miesięcy.

Zawodowa rodzina zastępcza o charakterze pogotowia rodzinnego ma pod swoją stałą opieką czworo dzieci. Do rodziny zgłasza się policjant z dzieckiem, które zostało zabrane od nietrzeźwych rodziców. Rodzina zastępcza musi przyjąć takie dziecko i w ciągu 24 godzin zawiadomić powiatowe centrum pomocy rodzinie oraz o sąd o tym zdarzeniu. Organy te podejmą dalsze działania wyjaśniające sytuację dziecka.

Pierwszym krokiem do utworzenia rodziny zastępczej, ale też rodzinnego domu dziecka i adopcji, jest obowiązkowe przygotowanie kandydatów nazywane kwalifikacją. Obejmuje ona badania psychologiczne, wywiad środowiskowy oraz szkolenie. Szkolenia są organizowane przez powiatowe centra pomocy rodzinie lub ośrodki adopcyjno-opiekuńcze. Kończą się wydaniem zaświadczenia kwalifikacyjnego. Odbycie szkolenia jest obowiązkowe dla niespokrewnionych z dzieckiem rodzin zastępczych oraz dla zawodowych niespokrewnionych z dzieckiem rodzin zastępczych. W szkoleniu nie muszą natomiast uczestniczyć rodziny spokrewnione. Szkolenie takie trwa od dwóch do trzech miesięcy. Odbywa się według programów zatwierdzonych przez ministra pracy i polityki społecznej. Jego celem jest zapoznanie kandydatów na rodziców zastępczych z zasadami funkcjonowania takich rodzin i głównymi problemami związanymi z opieką zastępczą. Obejmuje ono też m.in. elementy prawa rodzinnego, pedagogiki czy psychologii. W przypadku rodzin specjalistycznych szkolenie jest poszerzone o wiedzę na temat zagadnień związanych ze specjalnymi potrzebami dzieci, np. rehabilitacji, pielęgnacji i resocjalizacji.

Kandydaci na rodziców zastępczych składają do sądu opiekuńczego wniosek o ustanowienie ich rodziną zastępczą dla konkretnego dziecka (najczęściej dotyczy to kandydatów na rodzinę spokrewnioną dziecka, np. rodzeństwa lub wnuków) lub zgłaszają swoją gotowość do pełnienia funkcji rodziny zastępczej (kandydaci na rodziców zawodowych). Dziecko może być umieszczone w rodzinie zastępczej na podstawie orzeczenia sądu.

W przypadku pilnej konieczności zapewnienia dziecku opieki zastępczej umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej możliwe jest też na wniosek lub za zgodą rodziców dziecka na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej między rodziną zastępczą a starostą. Starosta w tej sytuacji ma obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sądu, a z dniem uprawomocnienia się orzeczenia sądu regulującego sytuację dziecka taka umowa traci ważność.

Należy zaznaczyć, iż sądem właściwym do wydania postanowienia w sprawie opiekuńczej dziecka jest sąd w miejscu zamieszkania dziecka, a nie w miejscu zamieszkania kandydatów na rodzinę zastępczą.

Osoby, która zostały orzeczeniem sądu rodziną zastępczą, mają prawo do ubiegania się u starosty o przyznanie pomocy finansowej. Kwotę, która służy do wyliczenia wysokości wsparcia finansowego, stanowi tzw. podstawa. Od 1 października 2006 roku wynosi ona niezmiennie 1647 zł.

Sąd ustanowił dziadków rodziną zastępczą dla trojga wnuków. Chcą oni ubiegać się o świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dzieci. W tym celu po uprawomocnieniu wyroku muszą złożyć w powiatowym centrum pomocy rodzinie wniosek o przyznanie pomocy. Pracownik socjalny przeprowadzi z rodziną wywiad środowiskowy. Na jego podstawie zostanie wydana decyzja o przyznaniu środków finansowych. W tym przypadku rodzice zastępczy mogą też wnioskować o przyznanie jednorazowego świadczenia związanego z potrzebami przyjmowanego do rodziny dziecka. Może ono wynieść do 150 proc. podstawy.

Rodzina zastępcza może się ubiegać o świadczenie na pokrycie częściowych kosztów utrzymania dziecka, Wynosi ono 40 proc. (658,80 zł) podstawy, ale w szczególnych przypadkach może być wyższe:

● 60 proc. (988,20 zł) podstawy w przypadku dziecka w wieku do siedmiu lat,

● 80 proc. (1317,60 zł) na dziecko do siedmiu lat, które legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności,

● 60 proc. na dziecko w wieku 7 - 18 lat, gdy posiada ono orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o umiarkowanym i znacznym stopniu niepełnosprawności,

● 60 proc. w przypadku dziecka w wieku 7 - 18 lat, jeżeli zostało umieszczone w rodzinie zastępczej na podstawie przepisów o postępowaniu w sprawach nieletnich,

● 80 proc. podstawy dla dziecka w wieku 7 - 18 lat, które legitymuje się jednym z orzeczeń o niepełnosprawności i umieszczono je w rodzinie zastępczej na podstawie przepisów o postępowaniu wobec nieletnich.

Wysokość świadczenia jest pomniejszana o kwotę odpowiadającą 50 proc. dochodu dziecka, nie może to być jednak mniej niż 20 proc. Taka pomoc pieniężna jest przyznawana za okres pobytu dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej i niespokrewnionej z dzieckiem oraz zawodowej wielodzietnej i specjalistycznej rodziny zastępczej, zaczynając od dnia ustanowienia przez sąd rodziny zastępczej.

Natomiast w przypadku rodziny zastępczej o charakterze pogotowia rodzinnego świadczenie jest przyznawane od dnia, w którym dziecko zostało faktycznie w tej rodzinie umieszczone. Jednak w obydwu przypadkach świadczenia nie mogą być przyznane wcześniej, niż za okres miesiąca kalendarzowego, w którym został złożony wniosek o przyznanie pomocy pieniężnej.

Pod opieką niespokrewnionej rodziny zastępczej znajduje się dwójka dzieci w wieku 5 i 10 lat. Rodzice zastępczy ubiegają się o pomoc na częściowe pokrycie kosztów ich utrzymania. Młodsze z nich posiada orzeczenie o niepełnosprawności i ma przyznany zasiłek pielęgnacyjny. Starosta, przyznając pomoc, uwzględni otrzymywane wsparcie i pomniejszy kwotę pomocy. Innymi dochodami dziecka, o które pomoc jest zmniejszana, są też: renta wraz z dodatkiem dla sierot zupełnych, dodatek pielęgnacyjny, otrzymywane alimenty oraz dochód uzyskiwany z majątku dziecka.

Dodatkowo zawodowa niespokrewniona z dzieckiem rodzina zastępcza specjalistyczna lub wielodzietna otrzymuje wynagrodzenie z tytułu świadczonej opieki i wychowania. Wynosi ono od 95 proc. (1564,65 zł) do 160 proc. (2635,20 zł) podstawy. Ustalając jego wysokość, starosta bierze pod uwagę, m.in. ukończone przez rodzinę dodatkowe staże i szkolenia oraz doświadczenie w pracy z dziećmi.

Z kolei rodzina zawodowa o charakterze pogotowia rodzinnego ma przyznane wynagrodzenie w wysokości 95 proc. podstawy (w okresie pozostawania w gotowości na przyjęcie dziecka) do 160 proc. (z chwilą przyjęcia pierwszego dziecka).

Podstawą do wypłaty tego wynagrodzenia jest umowa cywilna podpisywana między starostą a rodzicami zastępczymi. Przy czym należy zauważyć, iż wynagrodzenie może otrzymywać tylko jedno z rodziców. Umowa taka określa też warunki rozwiązania rodziny zastępczej. Jeżeli nie zostały one wskazane, następuje to po upływie trzech miesięcy od dnia wypowiedzenia umowy przez jedną ze stron.

Dziecko może przebywać w rodzinie zastępczej do ukończenia 18 lat, dłużej zaś tylko wtedy, gdy kontynuuje naukę

Za pobyt dziecka w rodzinie zastępczej część kosztów utrzymania pokrywają rodzice biologiczni dziecka. Ich wysokość oraz możliwość zwolnienia z nich rodziców określa rada powiatu

Michalina Topolewska

michalina.topolewska@infor.pl

Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 175 poz. 1362 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 4 czerwca 2010 r. w sprawie rodzin zastępczych (Dz.U. nr 110 poz. 733).