Kiedy gmina sprawdzi opiekuna otrzymującego świadczenie pielęgnacyjne

Świadczenie pielęgnacyjne jest szczególną formą wsparcia, przeznaczoną dla osób, które rezygnują z pracy ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym krewnym. Jednak aby zapobiegać ewentualnym nadużyciom związanym z jego nieuprawnionym otrzymywaniem, gmina może przeprowadzić wywiad ze składającą wniosek o pomoc osobą. Może to zrobić również w sytuacji, gdy świadczenie zostało już przyznane. Celem wywiadu jest bowiem zweryfikowanie nie tylko formalnych wymagań, wynikających z ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, ale też tego, w jaki sposób i czy w ogóle opiekun zajmuje się niesamodzielnym krewnym.

Stopień pokrewieństwa

Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od spełnienia kilku warunków. Po pierwsze przysługuje ono określonej grupie osób. Są to matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka oraz inna osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym są to krewni w linii prostej, czyli zstępni (dzieci, wnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie) oraz rodzeństwo osoby wymagającej opieki. W stosunku do tych osób przepisy zawierają zastrzeżenie, że nie mogą one same mieć orzeczenia o niepełnosprawności. Ponadto osobie innej niż spokrewnionej w pierwszym stopniu, a więc np. wnuczce, gdy osobą wymagającą opieki jest jej babcia, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje pod warunkiem, że nie ma członka rodziny spokrewnionego w pierwszym stopniu lub on sam nie może zajmować się niepełnosprawnym krewnym.

Następnie wszystkie te osoby, aby otrzymywać wsparcie, muszą zrezygnować z zatrudnienia lub wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Określone warunki musi też spełniać osoba wymagająca opieki. W jej przypadku przepisy wymagają, aby legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności. To drugie musi być łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej, długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Decyzja odmowna

Przepisy określają też przesłanki negatywne, których zaistnienie spowoduje odmowę przyznania wsparcia. W odniesieniu do opiekuna jest to sytuacja, gdy ma on prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka (przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego), renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Opiekun nie otrzyma też świadczenia, jeżeli ma już je przyznane na inną osobę w rodzinie lub poza nią.

Z kolei w przypadku osoby wymagającej opieki warunkiem, który spowoduje negatywną decyzję gminy będzie jej pozostawanie w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek ma orzeczenie zaliczające do znacznego stopnia niepełnosprawności. Pomoc nie będzie też przysługiwać, gdy osoba niepełnosprawna została umieszczona w rodzinie zastępczej (z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny), albo w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji przebywa w placówce zapewniającej całodobową opiekę i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. W tym drugim przypadku wyjątek stanowi pobyt w zakładzie opieki zdrowotnej.

Wywiad przed decyzją

Spełnianie warunków formalnych to niejedyna kwestia, którą gmina może zweryfikować, przeprowadzając wywiad. Równie istotne jest bowiem ustalenie, jak w rzeczywistości jest sprawowana opieka i czy ma ona charakter osobisty, aby uzasadniało to przyznanie świadczenia. Przepisy w tym względzie nie są sprecyzowane, co powoduje, że decyzja gminy w tej sprawie ma częściowo charakter uznaniowy. Dotyczy to m.in. przypadków, gdy opiekun i krewny wspólnie nie mieszkają. [Przykład 1]

W celu zweryfikowania stanu faktycznego przeprowadzony jest więc wywiad z opiekunem. Może to nastąpić:

● po złożeniu przez niego wniosku, przed wydaniem przez gminę decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne,

● w trakcie otrzymywania świadczenia, jeżeli pojawiają się okoliczności podające w wątpliwość sprawowanie osobistej opieki nad niepełnosprawnym.

Ta druga możliwość jest o tyle ważna, że co do zasady świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane na czas trwania orzeczenia o niepełnosprawności. Jeżeli zostało wydane na okres bezterminowy, tak samo jest przyznanie wsparcie. Opiekun nie musi cyklicznie, np. raz do roku, składać wniosku o jego przyznanie. W konsekwencji może okazać się, że gmina będzie przez kilka lat wypłacać pomoc, nie wiedząc, czy w tym czasie nie zmieniły się okoliczności mające wpływ na jego otrzymywanie.

Ustawa ani wydane do niego rozporządzenia nie określają wzoru wywiadu przeprowadzanego z osobą otrzymującą świadczenie pielęgnacyjne, jak to jest np. w przypadku wywiadu służącego sprawdzaniu, czy rodzic samotnie wychowuje dziecko. To oznacza, że gmina powinna na własne potrzeby opracować formularz, który będzie wykorzystywać przy sprawdzaniu opiekuna. Może on mieć formę np. notatki, protokołu z rozmów przeprowadzanych z opiekunem, z osobą, którą się zajmuje, i innymi członkami rodziny, a nawet sąsiadami.

Do tego celu nie może natomiast być wykorzystany druk rodzinnego wywiadu środowiskowego, ponieważ ten jest przeznaczony na potrzeby świadczeń z pomocy społecznej. Niemniej w określonych sytuacjach uzyskane w jego wyniku informacje mogą być wykorzystane przez organ gminy, który przyznaje świadczenie pielęgnacyjne. Mogą się one okazać na tyle wystarczające do wyjaśnienia sprawy, że nie będzie potrzeby przeprowadzania wywiadu. Aby z nich skorzystać, organ zajmujący się przyznawaniem świadczenia musi wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udostępnienie wywiadu. W tym przypadku przepisy przewidują jednak zastrzeżenie, że gmina może skorzystać z informacji pochodzących z takiego wywiadu, jeżeli został przeprowadzony w terminie nie późniejszym niż na trzy miesiące przed złożeniem wniosku o jego udzielenie. [Przykład 2]

Zwrot pieniędzy

Ponadto podstawą do przeprowadzenia wywiadu musi być uzyskanie przez gminę informacji, że istnieją wątpliwości co do okoliczności mających wpływ na przyznanie lub otrzymywanie świadczenia. Taki sygnał może pochodzić m.in. od pracownika socjalnego, rodziny, samej osoby niesamodzielnej lub innych osób z najbliższego otoczenia, np. sąsiadów. Zgłoszenie w tej sprawie może być dokonane w sposób anonimowy.

Jeżeli w wyniku sprawdzenia sytuacji osoby otrzymującej wsparcie oraz jej krewnego okaże się, że przestała ona spełniać warunki jego przyznania lub nie sprawuje osobistej opieki, gmina rozpocznie postępowanie o odebranie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast gdy w trakcie wywiadu gmina ustali, że pomoc nie powinna być już wypłacana od dłuższego czasu, ale opiekun świadomie lub nieświadomie nie przekazał takiej informacji, to dodatkowo będzie on musiał zwrócić przyznane w tym okresie pieniądze wraz z odsetkami, jako świadczenie nienależnie pobrane. Ich wysokość oraz datę, od której świadczenie nie przysługuje, gmina określi w decyzji. Opiekunowi służy od niej odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. Może on też ubiegać się o umorzenie lub rozłożenie na raty swojego długu. [Przykład 3]

520 zł miesięcznie wynosi wysokość świadczenia pielęgnacyjnego

PRZYKŁADY

1 Gmina sprawdzi, jak córka zajmuje się rodzicem, który z nią nie mieszka

Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają zastrzeżenia dotyczącego oddzielnego mieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie i jej podopiecznego. Również w opinii Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej nie ma przeszkód do jego przyznania. W sytuacji gdy gmina ma wątpliwości, czy w takim przypadku można mówić o sprawowaniu osobistej opieki, może przy pomocy wywiadu sprawdzić, jaka odległość dzieli składającą wniosek córkę i jej matkę, ile godzin dziennie córka poświęca na opiekę nad matką i na czym ona polega. Jeżeli samorząd w wyniku wywiadu uzna, że spełniony jest wymóg faktycznej opieki, wyda decyzję pozytywną, przyznającą świadczenie.

2 Podjęcie pracy spowoduje odebranie świadczenia pielęgnacyjnego

W związku z tym, że jednym z podstawowych warunków, od których zależy przyznanie wsparcia, jest rezygnacja z zatrudnienia, jego ponowne podjęcie oznacza, że opiekun automatycznie nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W sytuacji gdy sam nie poinformuje o tym gminy, a ona się o tym dowie, np. z rodzinnego wywiadu środowiskowego, to zostanie wezwany do złożenia wyjaśnień. Jeżeli potwierdzą one wcześniejsze wątpliwości, samorząd wyda decyzję o wygaśnięciu uprawnienia do pomocy oraz zwrocie nienależnych świadczeń.

3 Opiekun niepełnosprawnej osoby może złożyć wniosek o rozłożenie długu na raty

Każda osoba, którą gmina zobowiązuje do oddania świadczeń nienależnie pobranych, w tym też świadczeń pielęgnacyjnych, może złożyć wniosek o odroczenie terminu ich płatności, rozłożenie na raty oraz umorzenie części lub całości długu wraz z odsetkami. Takie pismo powinno być odpowiednio umotywowane szczególną sytuacją osobistą lub rodzinną. Przepisy nie określają jednak, jakie konkretne zdarzenia lub okoliczności mogą stanowić podstawę do umorzenie lub rozłożenia na raty należności, zostawiając to do decyzji gminy. Samorząd nie ma zresztą obowiązku pozytywnego rozpatrzenia takiego wniosku. W przypadku decyzji odmownej opiekun może odwołać się do samorządowego kolegium odwoławczego.

Ważne

Gmina może zweryfikować uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, korzystając z informacji zebranych przez pracownika socjalnego w rodzinnym wywiadzie środowiskowym

Michalina Topolewska

michalina.topolewska@infor.pl

Podstawa prawna Art. 17 i art. 23 ust. 4aa, 4b, 4c ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.).