Rodzice wywalczyli świadczenia, obowiązki spadają na gminy

Nowe przepisy dotyczące świadczeń dla osób, które zrezygnowały z pracy, aby zajmować się niepełnosprawnymi członkami rodziny, nakładają na samorządy dodatkowe obowiązki. Gminy będą je realizować w ramach zadania zleconego, na które uzyskują pieniądze z budżetu. Tyle że nawet obecnie ich wysokość jest często zbyt niska, aby pokryć rzeczywiste koszty obsługi.

Najpierw wiadomość

Pierwsze z tych nowych obowiązków to realizacja ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Przywraca ona wsparcie dla osób, które od 1 lipca 2013 r. straciły prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Gminy miały obowiązek poinformowania opiekunów o wygaszeniu z 30 czerwca ubiegłego roku uprawnień do pomocy.

Teraz, rok po tamtych wydarzeniach, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego i przyjęciem ustawy przywracającej zasiłek dla opiekuna samorządy będą musiały przekazać tym samym osobom kolejną wiadomość. Tym razem o możliwości złożenia wniosku o jego przyznanie. Na poinformowanie będą miały 14 dni od daty, w której ustawa zacznie obowiązywać, czyli do 29 maja.

- Przepisy wprawdzie nie wskazują wprost, że powinno to nastąpić w formie pisemnej, ale do każdej osoby wyślemy list w tej sprawie - mówi Edyta Zaleszczak-Dyks, kierownik działu świadczeń rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Gdańsku. Dodaje, że informacja o możliwości odzyskania świadczeń będzie też umieszczona na stronie internetowej jednostki oraz na tablicy ogłoszeń w jej siedzibie. Wiele gmin ma już zresztą przygotowane teczki osób, do których będzie wysyłać zawiadomienia.

Gdy taka osoba złoży już wniosek, w którym będzie domagać się zwrotu zaległych świadczeń razem z odsetkami oraz bieżących wypłat zasiłku, rolą ośrodka pomocy społecznej będzie sprawdzenie, czy spełnia ona kryteria jego przyznania wynikające z ustawy przywracającej pomoc. Te wymagają, aby opiekun spełniał warunki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w brzmieniu, jaki ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1456) miała 31 grudnia 2012 r.

To oznacza, że trzeba będzie sprawdzić, czy opiekun od lipca ubiegłego roku nie zaczął pracować, czy nie przeszedł na emeryturę lub niepełnosprawny krewny nie zmarł. W przypadku zaległych świadczeń gmina może w tym celu odebrać od składającego wniosek. Natomiast przy bieżącym zasiłku konieczne jest, aby kierownik ośrodka pomocy społecznej skierował pracownika socjalnego na przeprowadzenie z opiekunem rodzinnego wywiadu środowiskowego na zasadach określonych w przepisach o pomocy społecznej. Jego celem ma być weryfikacja, czy osoba deklarująca zajmowanie się niepełnosprawnym członkiem rodziny faktycznie tak robi. Co więcej, taki wywiad będzie powtarzany w trakcie pobierania zasiłku co sześć miesięcy.

Nowe koszty

Przyznawanie i wypłata nowych zasiłków dla opiekunów oraz opłacanie za nich składek ubezpieczeniowych ma być dla samorządów zadaniem zleconym, a pieniądze na pokrycie kosztów obsługi mają pochodzić ze środków budżetowych na realizację świadczeń rodzinnych. Wynoszą one 3 proc. dotacji na wypłatę wsparcia, przy czym nie może to być mniej niż 6 tys. zł rocznie dla samorządu. To z tych pieniędzy gmina opłaca m.in. koszty korespondencji, materiały biurowe, wynagrodzenia pracowników prowadzących postępowanie oraz wydatki na utrzymanie pomieszczeń. Jednak problem w tym, że wiele samorządów musi dokładać na ten cel ze swoich budżetów, bo dotacja jest niewystarczająca.

- Jej wysokość jest ciągle taka sama w przeciwieństwie do wzrastającej biurokracji i przydzielanych nam zadań - podkreśla Magdalena Rynkiewicz-Stępień, zastępca dyrektora Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu.

Kłopot z tym mają w szczególności duże miasta, do których o pomoc zgłasza się kilkadziesiąt tysięcy osób. Ponadto często ci sami pracownicy muszą realizować nie tylko świadczenia rodzinne, ale też i inne formy pomocy, bo z budżetowej dotacji nie starcza już pieniędzy na dodatkowe etaty ani nawet na podwyżki dla dotychczasowych pracowników. Z kolei nie wszyscy włodarze są chętni do finansowania ich z własnych budżetów.

- W naszym przypadku tylko biorąc pod uwagę same świadczenia rodzinne, jest wydawanych 20 tys. decyzji rocznie - podkreśla Przemysław Andrysiak, kierownik działu świadczeń rodzinnych MOPR w Zabrzu.

Dodaje, że lepszym rozwiązaniem byłoby zróżnicowanie dotacji na obsługę właśnie w zależności od wielkości gminy lub liczby prowadzonych przez nią postępowań.

Pośpieszne działania

W maju, oprócz przywracania zasiłków dla opiekunów, gminy będą się zajmować również podwyższaniem świadczeń pielęgnacyjnych dla niepełnosprawnych rodziców. Tak się bowiem stało, że obydwie ustawy będą praktycznie jednocześnie wchodziły w życie i będzie mało czasu na ich wdrożenie.

- Opiekunom pozbawionym pomocy będzie zależało na jak najszybszym przywróceniu pomocy, z kolei rodzice też będą chcieli jak najwcześniej skorzystać z przysługującej im właśnie od tego dnia podwyżki - stwierdza Przemysław Andrysiak.

W przypadku tych pierwszych trzeba będzie rozpatrzyć złożone wnioski, przeprowadzić wywiady i wydać decyzje przyznające zasiłki. Natomiast w stosunku do rodziców konieczne będzie wszczęcie postępowań zmieniających decyzje w zakresie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego. Ośrodki pomocy społecznej podkreślają jednak, że szybkie wykonanie tych czynności będzie bardzo utrudnione właśnie z powodu zbyt małej liczby pracowników i niewystarczającej dotacji.

Jakie zadania zlecone realizują ośrodki pomocy społecznej

● Przyznawanie zasiłków na dzieci, świadczeń opiekuńczych i becikowego

- na koszty obsługi przeznaczane jest 3 proc. otrzymanej dotacji na świadczenia;

● Wydawanie decyzji w sprawie świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego

- na koszty obsługi przeznaczane jest 3 proc. otrzymanej dotacji;

● Prowadzenie postępowań wobec dłużników alimentacyjnych

- jest finansowane z tej samej dotacji na wypłatę świadczeń oraz części kwot odzyskiwanych od dłużników;

● Wypłacanie dodatków energetycznych

- na koszty obsługi przewidziane jest 2 proc. dotacji.

Będzie jeszcze więcej pracy

Jeszcze w maju Rada Ministrów ma się zająć uchwałą i rozporządzeniem wprowadzającymi specjalny program wspierania rodzin wielodzietnych. Będą one otrzymywać ogólnopolską kartę dużych rodzin, dającą uprawnienia do różnego typu ulg i zniżek, w tym np. na podróże koleją. Przyjmowaniem wniosków o przyznanie takiego dokumentu, ich wydawaniem oraz informowaniem o wynikających z jego posiadania przywilejów mają zajmować się wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast (lub upoważnione przez nich osoby). Na ten cel mają oni otrzymywać budżetową dotację, która ma pokrywać koszty m.in. zakupu sprzętu umożliwiającego drukowanie kart i wynagrodzenia pracowników.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2014/087/i02.2014.087.088000600.808.jpg@RY2@

Regina Politowicz dyrektor wydziału zdrowia, świadczeń i polityki społecznej Urzędu Miasta w Bydgoszczy

Zasady przyznawania pomocy związanej z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny zmieniały się kilkakrotnie w ciągu ostatnich lat. Jeszcze niedawno wszystkim osobom zajmującym się krewnym z dysfunkcją zdrowotną przysługiwało jedno świadczenie. Teraz są różne formy wsparcia i dla każdej z nich obowiązują inne warunki, które trzeba spełnić, aby je uzyskać. Z pewnością powoduje to zamieszanie wśród opiekunów, którzy są zdezorientowani, jaką pomoc mogą otrzymać. Nie ułatwia to też pracy organom przyznającym świadczenia, które muszą w sposób drobiazgowy ustalać sytuację rodziny i analizować, czy spełnia wszystkie kryteria zawarte w przepisach. Ustawa przywracająca pomoc w postaci zasiłku dla opiekunów osób dorosłych, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego niesłusznie jej pozbawionych, przewiduje też zmiany związane z przyznawaniem świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego. Ich celem jest doprecyzowanie przepisów i likwidacja rozbieżności interpretacyjnych, które powodowały, że część organów właściwych przyznawała pomoc, a część nie. Ten problem dotyczy m.in. uprawnień rolników do świadczenia pielęgnacyjnego. Wprawdzie Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej zamieściło na swojej stronie internetowej komunikat potwierdzający, że ta forma wsparcia im przysługuje, jednak nie miał on mocy wiążącej. Natomiast dzięki zmianie przepisów będzie jasne, komu można wydać decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Takie osoby nie będą też narażone na ewentualne postępowania odwoławcze przed samorządowym kolegium odwoławczym czy potem przed wojewódzkim sądem administracyjnym.

Podstawa prawna

Ustawa z 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie świadczeń dla opiekunów (Dz.U. poz. 567) - wchodzi w życie 15 maja. Ustawa z 24 kwietnia 2014 r. o zmianie ustawy o oświadczeniach rodzinnych (Dz.U. poz. 559) - obowiązuje od 1 maja.

Wypłacą zasiłek lub skierują do domu pomocy społecznej albo do mieszkania chronionego

Zadania związane ze wspieraniem osób niepełnosprawnych wynikają dla gmin z przepisów ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.). Dysfunkcja zdrowotna jest bowiem jednym z kilku wymienionych w jej art. 7 powodów, które uzasadniają przyznanie przez samorząd świadczeń z pomocy społecznej. W przypadku osób niepełnosprawnych gminy są zobowiązane do stosowania tych samych kryteriów, jakie dotyczą pozostałych osób starających się o wsparcie. Najważniejszym z nich jest wysokość dochodu, który nie może przekroczyć poziomu wskazanego w przepisach.

O ile więc osoba niepełnosprawna spełnia kryterium dochodowe, ośrodek pomocy społecznej może przyznać jej świadczenia pieniężne lub niepieniężne. Do najważniejszych w pierwszej grupie należy:

wzasiłek stały - przeznaczony dla osób niezdolnych do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnych do pracy,

wzasiłek okresowy - przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, bezrobocie lub właśnie niepełnosprawność,

wzasiłek celowy - przyznawany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby życiowej, a zwłaszcza w celu sfinansowania w całości lub części zakupu żywności, leków, leczenia, opału, odzieży, przedmiotów użytku codziennego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu.

W sytuacji gdyby osoba niepełnosprawna osiągała wyższy dochód niż określony ustawowo, ośrodek pomocy społecznej może przyznać jej specjalny zasiłek celowy. O ile jednak na zasiłki stałe i okresowe gmina otrzymuje dotację z budżetu państwa (z części będącej w dyspozycji poszczególnych wojewodów), to zasiłki celowe i celowe specjalne są finansowane ze środków własnych samorządu i są nieobowiązkowe. To powoduje, że mają charakter częściowo uznaniowy, a liczba przyznanych świadczeń zależy od tego, ile pieniędzy dany ośrodek pomocy społecznej otrzyma na ich wypłatę z budżetu swojej gminy.

Jakie usługi w miejscu zamieszkania

Natomiast wśród świadczeń niepieniężnych ważną formą wsparcia jest posiłek. Mimo że jest to zadanie własne, to od ponad ośmiu lat jest w znacznej części dofinansowywane przez budżet państwa w ramach programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania. Od początku tego roku jest on realizowany na podstawie uchwały Rady Ministrów i osoby niepełnosprawne są w nim wymienione jako te, do których w szczególności bezpłatny posiłek, świadczenie rzeczowe w formie produktów żywnościowych lub zasiłek celowy na zakup posiłku bądź żywności powinien być skierowany. Większość samorządów, aby otrzymać rządowe dofinansowanie, podjęła uchwały podwyższające kryterium dochodowe uprawniające do uczestnictwa w programie do 150 proc. tego kryterium, od którego zależy uzyskanie świadczeń z pomocy społecznej.

Wśród świadczeń niepieniężnych ważną grupę stanowią te związane z opieką nad osobami niepełnosprawnymi. W tym przypadku ważną rolę odgrywają usługi opiekuńcze. Są one przyznawane przede wszystkim osobom samotnym, które z powodu choroby lub wieku wymagają pomocy innych osób i świadczone są w ich miejscu zamieszkania. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, pielęgnację zaleconą przez lekarza oraz zapewnienie kontaktów z otoczeniem.

Ośrodek pomocy społecznej, przyznając tę formę wsparcia, określa jej zakres, okres i miejsce świadczenia. Uzyskać usługi opiekuńcze mogą też osoby niepełnosprawne z wyższymi od kryterium dochodami, ponieważ każda gmina w uchwale ustala szczegółowe warunki odpłatności za ich przyznanie.

Pomoc w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych osobom z uszczerbkiem na zdrowiu może być też przez samorząd realizowana w prowadzonych przez nie ośrodkach wsparcia. Są one jednostkami dziennego pobytu i mogą do nich należeć np. kluby samopomocy, ośrodki wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, dzienny dom pomocy.

Następnie osobie niepełnosprawnej można przyznać pomoc w formie pobytu w mieszkaniu chronionym. Jej celem jest przygotowanie, pod okiem specjalistów, do prowadzenia samodzielnego życia lub zastąpienie pobytu w placówce całodobowej opieki. Mieszkanie chronione może być prowadzone przez każdą jednostkę organizacyjną pomocy społecznej, ale samorząd może zlecić to zadanie innemu podmiotowi, np. organizacji pozarządowej. Szczegółowe warunki kierowania i pobytu w mieszkaniu chronionym określa rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej.

Placówki zapewniające całodobową opiekę

W sytuacji gdy osoba niepełnosprawna wymaga stałej i ciągłej opieki, bo jej zapewnianie przez kilka godzin dziennie nie jest wystarczające, gmina ma obowiązek skierowania jej do odpowiedniej placówki. Może nią być rodzinny dom pomocy, chociaż do tej pory tylko w niewielu gminach są one prowadzone. Stanowi on bowiem formę usług opiekuńczych i bytowych świadczonych całodobowo przez osobę fizyczną lub organizację pożytku publicznego dla nie mniej niż trzech, ale nie więcej niż ośmiu wspólnie zamieszkujących osób. Podobnie jak przy mieszkaniach chronionych szczegółowe zasady funkcjonowania takich domów są wskazane w rozporządzeniu.

Mała liczba takich placówek powoduje, że większość gmin kieruje osoby niepełnosprawne do domów pomocy społecznej (DPS). Co do zasady powinny one trafiać do placówki odpowiadającej ich dysfunkcji zdrowotnej, położonej najbliżej miejsca zamieszkania. Jednak w przypadku gdyby czas oczekiwania na miejsce w takim DPS był dłuższy niż trzy miesiące, ośrodek pomocy społecznej może na wniosek niepełnosprawnego skierować do placówki tego samego typu, która również jest położona w bliskiej odległości, ale nie ma do niej tak długich kolejek.

Płacą rodzina oraz gmina

Umieszczanie osób w DPS wiąże się dla gmin ze znacznymi wydatkami. Jest to spowodowane tym, że większość z nich musi dofinansowywać ich pobyt. Opłata za DPS jest ustalana przez organ prowadzący taką placówkę (najczęściej jest nią powiat) na podstawie miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Sama osoba niepełnosprawna może płacić ze swojego dochodu nie więcej niż 70 proc., a ponieważ zwykle nie jest to kwota równa opłacie, różnicę musi pokryć rodzina albo gmina. W rzeczywistości w związku z tym, że większość krewnych spełnia warunki zwalniające ich z obowiązku odpłatności lub płaci tylko niewielkie kwoty, brakujące pieniądze musi płacić ośrodek pomocy społecznej.

WAŻNE

Osobę wymagającą wzmożonej opieki medycznej gmina kieruje nie do placówki działającej w systemie pomocy społecznej, ale ochrony zdrowia. Może nią być np. zakład opiekuńczo-leczniczy lub zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy

456 zł wynosi kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej na osobę w rodzinie

542 zł wynosi kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń, gdy jest to osoba samotna

Zmiany w finansowaniu pobytu w DPS

Rosnące wydatki gmin na pokrywanie kosztów pobytu w DPS mają ograniczyć planowane przez resort pracy zmiany. Dotyczą one wprowadzenia egzekucji w trybie administracyjnym w sytuacji, gdy rodzina nie zgadza się na płacenie za placówkę i opłatę w takiej sytuacji wnosi zastępczo ośrodek pomocy społecznej. Ponadto osoby kierowane do DPS, których dochód nie pokrywa całych kosztów utrzymania, będą zobowiązywane do opłacania ich ze znajdującego się w ich posiadania majątku, np. nieruchomości lub lokat pieniężnych. Na razie jednak propozycje te mają formę założeń do nowelizacji ustawy o pomocy społecznej i nie są znane szczegółowe zasady takich rozwiązań.

trzy pytania do eksperta

Nie ma pomocy bez współpracy

@RY1@i02/2014/087/i02.2014.087.088000600.809.jpg@RY2@

Włodzimierz Kałek dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu

Ośrodki pomocy społecznej mają prawo odmówić przyznania wsparcia nawet w przypadkach, gdy spełnione są warunki do jego uzyskania. Kiedy taka sytuacja może mieć miejsce?

Przewidziana w art. 11 ustawy z 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej możliwość odmowy przez organ udzielenia pomocy, jej wstrzymania oraz uchylenia może być następstwem negatywnych zachowań klienta, takich jak marnotrawstwo własnych zasobów finansowych lub przyznanych świadczeń albo braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Marnotrawstwo własnych zasobów ustawa odnosi do finansów, natomiast marnotrawienie świadczeń dotyczy wszelkich form pomocy społecznej. Może ono polegać np. przeznaczeniu pomocy pieniężnej na używki lub inne błahe potrzeby. Nie wolno również wykorzystywać świadczenia niezgodnie z jego przeznaczeniem. Marnotrawienie może dotyczyć także świadczeń usługowych, np. w postaci świadomego łamania regulaminu domu pomocy społecznej czy niewykorzystywania przyznanych usług opiekuńczych (niewpuszczanie do domu osoby je wykonującej).

W czym może się przejawiać brak współpracy z ośrodkiem pomocy społecznej?

Przepisy przewidują kilka szczególnych przypadków braku współdziałania, w tym odmowę zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, odmowę podjęcia zatrudnienia lub leczenia odwykowego. Oprócz tego mogą to być inne przypadki potwierdzone przez orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, m.in. nieskorzystanie z oferty pracy pomimo posiadanego zawodu i możliwości zatrudnienia czy też ciągłe korzystanie ze świadczeń przy jednoczesnym braku jakiejkolwiek pomocy osoby zainteresowanej w likwidowaniu własnych problemów materialnych. W każdym razie istotne jest, aby osoba korzystająca z pomocy społecznej wykazywała się inicjatywą, własną aktywnością w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji życiowej.

Czy te przepisy są często stosowane?

Z praktyki Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu wynika, że wydawanie decyzji o odmowie, wstrzymaniu lub uchyleniu przyznanej pomocy w oparciu o przesłanki marnotrawienia środków lub braku współdziałania ma miejsce w ostateczności, po wszechstronnym rozpatrzeniu danej sprawy oraz braku jakiejkolwiek możliwości zmotywowania klienta do poprawy swojego zachowania. Dopóki istnieje szansa, że osoba zaprzestanie lub zaprzestała marnotrawienia swoich środków albo podejmie współpracę w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji życiowej, podejmowane są decyzje o przyznaniu wnioskowanej pomocy dostosowanej do jego potrzeb. Istotne jest bowiem wychodzenie naprzeciw oczekiwaniom osób potrzebujących, bez akceptacji dla zachowań jednoznacznie negatywnych czy wyłącznie roszczeniowych.

Notowała Michalina Topolewska

Powiaty dzielą środki na rehabilitację

Zadania związane z pomaganiem osobom niepełnosprawnym nakłada na samorządy ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 127, poz. 721 z późn. zm.). Wykonują je przede wszystkim powiaty, a pieniądze na ten cel są im przekazywane przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), który co roku w swoim budżecie rezerwuje na ten cel określoną pulę środków. Są one dzielone między samorządy za pomocą specjalnego algorytmu, a przydzielana im dotacja jest powiększana o środki na pokrycie kosztów obsługi. Dodatkowo od 2012 r. na zlecenie PFRON realizują też program "Aktywny samorząd".

Gdy powiat już wie, ile w danym roku otrzyma pieniędzy z funduszu, radni mogą podjąć uchwałę, w której z kolei wskażą, ile z nich zostanie przeznaczone na poszczególne zadania z zakresu rehabilitacji .

W zależności od tego, jaki charakter ma pomoc dla osób niepełnosprawnych, oraz od pracodawców, którzy zatrudniają takie osoby, starostowie udzielają jej za pośrednictwem powiatowych urzędów pracy oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie.

PFRON przekazuje też pieniądze samorządom wojewódzkim. Ich marszałkowie przeznaczają je na dofinansowanie tworzenia i działania zakładów aktywności zawodowej, zlecanie zadań organizacjom pozarządowym i fundacjom oraz dofinansowywanie robót budowlanych w obiektach służących rehabilitacji.

Powiatowe centrum pomocy rodzinie	Rehabilitacja społeczna	Dofinansowanie do: - turnusów rehabilitacyjnych (również dla opiekunów), - zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze, - likwidacji barier architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych.
Powiatowe centrum pomocy rodzinie	Program "Aktywny samorząd"	Dopłaty do: - zakupu i montażu oprzyrządowania do samochodu, - kursu prawa jazdy kat. B, - zakupu sprzętu elektronicznego, jego elementów lub oprogramowania oraz szkoleń w zakresie ich obsługi, - zakupu wózka inwalidzkiego o napędzie elektrycznym i kosztów utrzymania jego sprawności, - zakupu protezy kończyny i kosztów utrzymania jej sprawności, - zapewnienia opieki dla dziecka przebywającego w żłobku lub przedszkolu, - czesnego dla studentów.
Powiatowy urząd pracy	Rehabilitacja zawodowa - osoby niepełnosprawne	- dotacje na podjęcie działalności gospodarczej i rolniczej, - dofinansowanie oprocentowania kredytu zaciągniętego na kontynuowanie firmy, - umożliwianie korzystania z usług i instrumentów rynku pracy, - program Junior dla niepełnosprawnych absolwentów.
Powiatowy urząd pracy	Rehabilitacja zawodowa - pracodawcy	Zwrot kosztów: - przystosowania istniejących stanowisk pracy do potrzeb osób z dysfunkcjami, - wyposażenia stanowiska pracy, - zatrudnienia pracowników pomagających osobie niepełnosprawnej w pracy, - szkolenia zatrudnionych z uszczerbkiem na zdrowiu.

Michalina Topolewska

michalina.topolewska@infor.pl