Odprawa emerytalna przysługuje z dniem rozwiązania stosunku pracy

Odprawy pieniężne na rzecz pracowników samorządowych odchodzących na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy zostały uregulowane w sposób szczególny w ustawie z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych. Przepisy tej ustawy mają pierwszeństwo zastosowania przed ogólnymi normami kodeksu pracy.

Zgodnie z art. 36 ust. 2 wspomnianej ustawy pracownikom samorządowym przysługuje jednorazowa odprawa w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy. Wysokość tej odprawy ustalona została w art. 38 ust. 3 ustawy, zgodnie z którym pracownikowi samorządowemu przysługuje odprawa:

● po dziesięciu latach pracy - w wysokości dwumiesięcznego wynagrodzenia,

● po piętnastu latach pracy - w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia,

● po dwudziestu latach pracy - w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia.

Wynagrodzenie, będące podstawą naliczania tych odpraw, ustala się na tych samych zasadach co ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.

Wszystkim pracownikom samorządowym przysługuje zatem prawo do odprawy emerytalnej lub rentowej. Wysokość tej odprawy została zaś powiązana z długością zatrudnienia pracownika samorządowego, według zasady - im dłuższy staż pracy, tym wyższa wysokość odprawy. Do okresów pracy uprawniających do jednorazowej odprawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy wlicza się wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Oznacza to, że wliczeniu podlegają wszelkie okresy zatrudnienia nie tylko związane z pracą w placówkach samorządowych, co jest rozwiązaniem korzystnym dla pracowników.

Odprawa rentowa lub emerytalna przysługuje w związku z przejściem na rentę lub emeryturę. Następuje to zawsze i wyłącznie poprzez rozwiązanie stosunku pracy. Dopóki trwa stosunek pracy, dana osoba nie przestaje być pracownikiem, choćby nawet pobierała równocześnie emeryturę. Ani nabycie przez pracownika prawa do emerytury, ani przyznanie świadczenia, ani nawet jego wypłata nie stanowią zdarzeń powodujących ustanie zatrudnienia. Dlatego też pracownik samorządowy pobierający emeryturę lub rentę w czasie nieprzerwanie trwającego stosunku pracy przechodzi na emeryturę dopiero po ustaniu tego zatrudnienia. Oznacza to, że także w przypadku, gdy dany pracownik samorządowy przed rozwiązaniem stosunku pracy nabył prawo do emerytury, ma prawo do odprawy pieniężnej, jeśli po rozwiązaniu stosunku pracy przechodzi na rentę lub emeryturę.

Związek czasowy pomiędzy przejściem na rentę lub emeryturę a ustaniem stosunku pracy pracownika samorządowego nie musi być bezpośredni. Zdarzenia te nie muszą więc następować równocześnie. Związek ten zachodzi bowiem także i wtedy, gdy pracownik przechodzi na rentę lub emeryturę w pewnym czasie po zakończeniu zatrudnienia, ze względu na pobieranie zasiłku chorobowego z powodu choroby rozpoczętej jeszcze w okresie zatrudnienia i trwającej nieprzerwanie po rozwiązaniu umowy o pracę. Tak też wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 6 sierpnia 1998 r (III ZP 22/98, OSNP 1998/24/713) stwierdzając, że pracownikowi, który przeszedł na rentę inwalidzką po rozwiązaniu umowy o pracę na czas określony przysługuje odprawa pieniężna także wtedy, gdy jego inwalidztwo powstało przed podjęciem zatrudnienia, jeżeli pracownik stał się niezdolny do pracy wskutek choroby stwierdzonej w czasie zatrudnienia i prowadzącej po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego do przyznania mu renty.

Podkreślić należy, że przepis art. 36 ustawy przewiduje odprawę w razie przejścia na rentę tylko z tytułu niezdolności do pracy. Dlatego też nie będzie miał prawa do tej odprawy pracownik samorządowy, który przeszedł na rentę rodzinną. Jest to bowiem zupełnie inne świadczenie. Podobnie wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 9 grudnia 1999 r. (I PKN 408/99, OSNP 2001/9/305) stwierdzając, że pracownik, który rozwiązał umowę o pracę w związku z przejściem na rentę rodzinną, nie nabywa prawa do odprawy rentowej.

Pracownikowi samorządowemu nie przysługuje odprawa emerytalna, jeżeli wiek emerytalny osiągnął po rozwiązaniu stosunku pracy, choćby nastąpiło to w czasie pobierania zasiłku chorobowego. Tak też jednoznacznie wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 6 października 2004 r. (I PK 694/03, OSNP 2005/11/155). Wynika to z faktu, że w momencie rozwiązania stosunku pracy pracownik nie spełniał warunku nabycia prawa do emerytury w postaci osiągnięcia odpowiedniego wieku. W takim przypadku pobieranie zasiłku chorobowego nie ma żadnego związku z nabyciem prawa do emerytury, które następuje wprawdzie w pewnym związku czasowym z rozwiązaniem stosunku pracy, ale jest to związek całkowicie przypadkowy. Taki przypadkowy związek czasowy między ustaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do emerytury nie daje podstawy do uzyskania odprawy emerytalnej.

W praktyce występują pewne wątpliwości co do pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru (np. wójtów, burmistrzów), których stosunek pracy został rozwiązany w związku z upływem kadencji i którzy następnie przeszli na rentę lub emeryturę. Wątpliwości te dotyczą kwestii, czy przysługuje im wówczas prawo do dwóch, czy też tylko do jednej odprawy. Otóż stwierdzić należy, że w takich sytuacjach pracownicy ci mają prawo do dwóch odpraw. Przypomnieć należy bowiem, że zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy wójtom (burmistrzom, prezydentom miasta), staroście, wicestaroście, członkom zarządu powiatu oraz marszałkom, wicemarszałkom i członkom zarządu województwa, których stosunek pracy został rozwiązany w związku z upływem kadencji, przysługuje odprawa w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Jest to więc odprawa odmienna od odprawy przysługującej w związku z przechodzeniem na rentę lub emeryturę. Obie te odprawy służą też realizacji różnych celów.

Odprawa przewidziana w art. 40 ustawy jest przede wszystkim swoistego rodzaju gratyfikacją za pełnienie ważnej funkcji społecznej w organach samorządu terytorialnego. Natomiast powodem przyznania pracownikowi odprawy emerytalnej lub rentowej są inne przesłanki. Stanowi ona świadczenie związane ze stażem pracy i swoistą pomoc socjalną pracodawcy dla osób, które ze względu na wiek lub stan zdrowia będą otrzymywały w przyszłości świadczenia niższe od wynagrodzenia za pracę. Na zróżnicowany charakter odpraw zwracał wielokrotnie uwagę Sąd Najwyższy. W razie zbiegu uprawnień do dwóch lub więcej odpraw tylko wyraźne wyłączenie przez przepisy prawa do którejkolwiek z nich uzasadniałoby odmowę wypłaty świadczenia. Jeśli zaś brak jest takiego przepisu, to nie ma także i podstaw do odmowy wypłaty jednej z odpraw. Tak też wskazywał SN w wyroku z 30 maja 2001 r. (I PKN 416/00, OSNP 2003/7/169). Wyrok ten zapadł wprawdzie na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy o pracownikach samorządowych, jednakże wyrażony w nim pogląd zachowuje aktualność także i w obecnym stanie prawnym.

Wątpliwości budzi kwestia, czy w razie wygaśnięcia stosunku pracy pracownika samorządowego przechodzącego na emeryturę należy mu wypłacić odprawę emerytalną. Przyjąć należy, że również w tym przypadku pracownik ma prawo do odprawy. Wynika to z faktu, że żaden przepis nie uzależnia prawa do tej odprawy od sposobu zakończenia stosunku pracy. Jeśli zatem pracownik samorządowy przechodzi na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, wówczas ma prawo do odprawy bez względu na to, czy jego stosunek pracy uległ rozwiązaniu czy też wygaśnięciu. Wskazywał na to także SN w wyroku z 16 listopada 2001 r. (I PKN 670/00, OSNP 2003/19/465) stwierdzając, że urzędnikowi państwowemu przechodzącemu na emeryturę przysługuje jednorazowa odprawa także w przypadku wygaśnięcia stosunku pracy.

Roszczenie o wypłatę odprawy emerytalnej lub rentowej staje się wymagalne w dniu rozwiązania stosunku pracy. Wynika to jednoznacznie z par. 9 rozporządzenia Rady Ministrów z 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (Dz.U. z 2009 r. nr 50 poz. 398). Wskazano w nim, że jednorazowa odprawa w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy jest wypłacana w dniu ustania stosunku pracy. Oznacza to, że w razie opóźnienia się pracodawcy z jej wypłatą pracownikowi samorządowemu należą się odsetki ustawowe za opóźnienie. W ocenie SN wyrażonej w wyroku z 9 kwietnia 1998 r. (I PKN 508/97, OSNP 1999/8/267) zasada ta ma pełne zastosowanie także wtedy, gdy decyzja przyznająca pracownikowi emeryturę lub rentę została wydane później. Rozstrzygnięcie to zostało uzasadnione treścią art. 481 par. 1 k.c. W dniu rozwiązania stosunku pracy rozpoczyna się także bieg przedawnienia roszczenia o wypłatę odprawy emerytalnej lub rentowej.

Wójt gminy po wygaśnięciu mandatu w związku z zakończeniem kadencji przeszedł na emeryturę. Zwrócił się do swego pracodawcy o wypłatę odprawy emerytalnej. Urząd gminy odmówił mu jednak wypłaty twierdząc, że miał on już prawo do emerytury przed zakończeniem stosunku pracy. Wójt nie zgadzając się z tym złożył pozew do sądu. Podniósł on, iż to, że prawo do emerytury nabył jeszcze przed końcem zatrudnienia, nie ma znaczenia. Sąd uwzględnił jego powództwo uznając, że ma on prawo do odprawy emerytalnej, gdyż przeszedł na emeryturę po rozwiązaniu stosunku pracy.

Burmistrz, którego stosunek pracy został rozwiązany w związku z upływem kadencji przeszedł następnie na rentę z tytułu niezdolności do pracy. Wystąpił on do urzędu miasta o przyznanie mu odprawy rentowej oraz odprawy wynikającej z art. 40 ustawy o pracownikach samorządowych. Gdy urząd odmówił mu odprawy rentowej, złożył pozew do sądu pracy. Sąd uwzględnił jego powództwo i zasądził na rzecz pracownika odprawę rentową.

@RY1@i02/2010/131/i02.2010.131.168.0005.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 36, art. 40 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 2008 r. nr 223, poz. 1458).