Ograniczanie ilości odpadów na składowiskach jest obowiązkiem gmin

Sposób postępowania z odpadami komunalnymi w polskich gminach musi zostać w najbliższym czasie zasadniczo zmieniony. Istotnym czynnikiem wymuszającym zmiany są obowiązujące przepisy ustawy o odpadach, które stanowią przeniesienie do polskiego prawa zasad wynikających z prawa unijnego. Ustawa o odpadach (jej nowelizacja weszła w życie 12 marca 2010 r.) nakazuje gminom stworzenie takich warunków gospodarowania odpadami, które spowodują znaczne ograniczenie ilości odpadów ulegających biodegradacji, trafiających na składowiska. Zgodnie z przepisami tej ustawy do 31 grudnia 2010 r. powinno trafiać na składowiska nie więcej niż 75 proc. wagowo całkowitej masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji. Z kolei do 31 grudnia 2013 r. można składować nie więcej niż 50 proc., a do 31 grudnia 2020 r. - nie więcej niż 35 proc. Wskazane terminy oznaczają, że w najbliższych dziesięciu latach w gminach powinna dokonać się zmiana w podejściu do gospodarowania odpadami. Z jednej strony odpady muszą być sortowane, głównie pod kątem oddzielenia tych ulegających biodegradacji, ale także odzyskania surowców wtórnych i wyodrębnienia odpadów nadających się do spalenia. Z drugiej strony gminy muszą ograniczać miejsca składowania odpadów i uruchomić inwestycje w sortownie odpadów, w spalarnie i biogazownie.

Według danych Głównego Urzędy Statystycznego (GUS) pod koniec 2008 r. działało w Polsce 879 kontrolowanych składowisk odpadów komunalnych. Już wtedy część z nich nie spełniała wymagań wynikających zarówno z prawa polskiego jak i unijnego. Oznaczało to dla nich zamknięcie do końca 2009 r. Jak wynika z Krajowego Planu Gospodarki Odpadami 2010 liczba działających kontrolowanych składowisk w 2014 roku zmniejszy się więc z 879 do ok. 200. Spełnienie wymagań prawnych możliwe będzie jedynie wówczas, gdy w krótkim czasie powstanie w gminach odpowiednia liczba nowoczesnych instalacji do unieszkodliwiania odpadów, w szczególności spalarni. Jeżeli tak się nie stanie, to polskim gminom grożą dotkliwe kary finansowe ze strony Unii Europejskiej - nawet do 200 tys. euro dziennie oraz jednorazowa kara finansowa w minimalnej wysokości 3,61 mln euro.

Sama chęć uniknięcia kar powinna zmobilizować polskie samorządy do zaprojektowania znaczących inwestycji w nowoczesne instalacje, w szczególności w biogazownie i spalarnie. Warto przy tej okazji podkreślić, że spalarnia odpadów jest sprawdzoną technologią stosowaną w wielu krajach, np. w Szwecji funkcjonuje 31 tego typu instalacji.

Podstawą prawną zarządzanie odpadami w Szwecji jest przyznanie gminom prawa własności odpadów i obowiązku ich zagospodarowania, a także nałożenie na mieszkańców obowiązku wnoszenia opłat do kas gminnych za odbiór i przetwarzanie odpadów. Jednocześnie przepisy podatkowe nakładają wiele opłat za stosowanie rozwiązań nieefektywnych energetycznie i nieprzyjaznych środowisku naturalnemu. Zgodnie z informacjami Ministerstwa Środowiska podobne zasady zostaną wkrótce wprowadzone również w naszym porządku prawnym.

Co więcej, technologia odzysku energii elektrycznej i cieplnej z odpadów komunalnych pozwala uzyskać z dwóch ton odpadów komunalnych energię przewyższającą energetycznie równowartość użycia jednej tony węgla. Z tych rozwiązań korzystają również szwedzkie miasta. Są one ogrzewane ciepłem pochodzącym ze spalania odpadów. Przykładowo Malmö w 60 proc., Göteborg w 30 proc., a Sztokholm w 15 proc. W celu uzyskania energii cieplnej i elektrycznej Szwedzi spalają prawie 50 proc. odpadów komunalnych. Pozostałe odpady (ok. 45 proc.) poddawane są recyklingowi (metal, szkło, plastik, papier, a frakcja biologiczna służy do produkcji biogazu i nawozu). Dodatkowo odpady sortowane są u źródła, w gospodarstwach domowych. Samemu zaś składowaniu podlega mniej niż 5 proc. odpadów komunalnych. W efekcie wśród krajów europejskich Szwecja ma najmniej składowisk odpadów. Proces spalania odpadów realizowany jest w instalacjach wyposażonych w technologię oczyszczania spalin i ścieków, które spełniają rygorystyczne normy środowiskowe. W efekcie spalarnie nie stanowią zagrożenia dla środowiska naturalnego.

Co roku polskie gminy wytwarzają znaczne ilości odpadów komunalnych. Obecnie ich unieszkodliwianie odbywa się na trzy sposoby. Do najczęściej stosowanych należy wywóz na składowiska i odzysk. Najrzadziej samorządy korzystają ze spalarni. Według danych GUS w 2008 r. ok. 8, 69 mln ton odpadów komunalnych zdeponowano na składowiskach, co stanowi ok. 86,6 proc. całości zebranych w tym roku odpadów komunalnych. Część odpadów komunalnych jest również segregowana. W wyniku tego udaje się odzyskać surowce wtórne, a pozostałości po sortowaniu trafiają na składowiska. Według danych GUS w 2008 r. jedynie 6,8 proc. odpadów, czyli 682,5 tys. ton posłużyło do selekcji i odzyskania surowców wtórnych. W ten sposób udało się odzyskać ok. 335,5 tys. ton surowców przeznaczonych do recyklingu. Niewielka część odpadów komunalnych podlega również spalaniu. Obecnie w Polsce działa tylko jedna spalarnia odpadów komunalnych - w Warszawie (ZUSOK). Zgodnie z danymi z roczników statystycznych GUS spala ona rocznie jedynie ok. 62, 7 tys. ton odpadów, co stanowi zaledwie 0,5 proc. ogólnej masy odpadów komunalnych, wytworzonych w 2008 r.

Koszty budowy spalarni wynoszą od kilkadziesiąt do kilkuset milionów złotych w zależności od planowanego przerobu takiego zakładu. A to z kolei zależy, czy taki zakład będzie obsługiwać niewielką gminę, czy duże miasto. Do tego dochodzą jeszcze koszty:

● działalności informacyjnej, edukacyjnej i dialogu społecznego,

● uzgodnienia lokalizacji, wyceny gruntów i ich pozyskania, uzbrojenia terenów pod budowę, dokumentacji technicznej.

Według danych wynikających z Krajowego Planu Gospodarki Odpadami 2010 oraz roczników statystycznych GUS ilość odpadów komunalnych wytworzonych w latach 2000, 2005 i 2008 wynosiła, odpowiednio 11,95, 12,17 oraz 12,19 mln ton rocznie.

Według Krajowego Planu Gospodarki Odpadami prognozuje się, że łączna ilość odpadów komunalnych wytworzona w latach 2010, 2014 i 2018 wyniesie odpowiednio 12,20, 12,29 oraz 12,96 mln ton rocznie.

W latach 2000, 2005 i 2008 każdy mieszkaniec Polski wyprodukował odpowiednio 312, 319 i 320 kg odpadów rocznie. Prognozy pokazują, że w latach 2010, 2014 i 2018 każdy mieszkaniec wyprodukuje rocznie odpowiednio 320, 323 oraz 343 kg odpadów.

Krzysztof Polak

krzysztof.polak@infor.pl

Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz.U. 2007, nr 39, poz. 251 z późn. zm.).