Założenia do planu zaopatrzenia w energię samorządy muszą uchwalić do 11 marca

Zobowiązania Polski wynikające z Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2009/28/WE z 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych (tzw. dyrektywa OZE) przekładają się na zobowiązania społeczne, a ich realizacja zależy przede wszystkim od przedsiębiorstw energetycznych i jednostek samorządu terytorialnego.

Pakiet klimatyczny

Dyrektywa OZE określa wspólne ramy w zakresie promowania energii z odnawialnych źródeł energii i wyznacza obowiązkowe krajowe cele udziału tej energii w ogólnym zużyciu. Dla Polski wskazane cele są niższe od średniej dla UE i wynoszą: 9,5 proc. na lata 2013 i 2014, aż do ponad 15 proc. w 2020 r.

Wskazana dyrektywa stanowi część tzw. pakietu klimatyczno-energetycznego (3 x 20) przyjętego 12 grudnia 2008 r. w Brukseli, zobowiązującego państwa UE m.in. do odejścia od wysokoemisyjnego węgla na rzecz odnawialnych źródeł energii oraz oszczędności energii. Polska ma energetykę typowo węglową. Udział łączny węgla kamiennego i brunatnego w wytwarzaniu energii elektrycznej wynosi 91 proc. Tylko 8,4 proc. energii elektrycznej wytwarzane jest na bazie energii odnawialnej.

Choć zakładanym priorytetem podejmowanych działań jest ochrona środowiska, to dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii jest równie ważna do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego oraz rozwoju technologicznego. Zwiększenie stopnia dywersyfikacji źródeł dostaw energii oraz stworzenie warunków do rozwoju wykorzystania OZE nie może odbywać się bez udziału jednostek samorządu terytorialnego. Prawidłowa realizacja obowiązków związanych z wykorzystaniem OZE przez gminy prowadzi do racjonalizacji systemów energetycznych oraz rozwoju gminy. Natomiast konsekwencje zaniechania to spadek konkurencyjności oraz utrata istotnych korzyści.

Definicja OZE

Zgodnie z art. 3 pkt 20 ustawy z 10 kwietnia 1997 roku - Prawo energetyczne odnawialnym źródłem energii (OZE) jest źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego, geotermalną, fal, prądów i pływów morskich, spadku rzek oraz energię pozyskiwaną z biomasy, biogazu wysypiskowego, a także biogazu powstałego w procesach odprowadzania lub oczyszczania ścieków albo rozkładu składowanych szczątek roślinnych i zwierzęcych.

Nowo projektowana ustawa o odnawialnych źródłach energii podobnie definiuje OZE z dodaniem nowych źródeł energii odnawialnej. Projekt jest obecnie na etapie konsultacji społecznych i międzyresortowych. Jednym z celów ustawy o OZE jest wdrożenie dyrektywy OZE. Projekt ustawy jest opublikowany na stronie Ministerstwa Gospodarki.

Brak inicjatywy

Dyskusja nad zasadnością pakietu klimatyczno-energetycznego (3 x 20), przewagą energii jądrowej nad energią pochodzącą ze źródeł odnawialnych albo usprawnieniem procesu pozyskiwania energii z węgla jest z całą pewnością niezbędna, tak samo jak dalsze poszukiwanie rozwiązań pozwalających chronić środowisko oraz zapewniających zrównoważony rozwój. Zapotrzebowanie na energię elektryczną wciąż wzrasta. Brak poszukiwania rozwiązań wykorzystania nowych źródeł energii prowadzi do kryzysu - ekonomicznego, społecznego, władzy. Odwlekanie decyzji lub działania, żeby uniknąć błędu, kontestowanie wszelkich pomysłów i brak spojrzenia w przyszłość mogą być brzemienne w skutki.

Jedną z podstawowych barier dla realizacji projektów inwestycyjnych dotyczących OZE jest brak inicjatywy ze strony władz gmin. Główną przyczyną tego stanu rzeczy wydaje się brak edukacji urzędników, informacji o potencjale takich projektów i związanych z nimi korzyściach. Konieczność prowadzenia wielu postępowań administracyjnych, brak jasnych, jednoznacznych przepisów oraz duży zakres swobody uznania administracyjnego stają się dodatkową barierą. Urzędnicy świadomie unikają podejmowania decyzji, które w większości przypadków są zaskarżane. Co ciekawe, w wielu przypadkach skarżącymi są pojedyncze osoby lub (co może być zaskakujące) organizacje ekologiczne, które widzą w tych działaniach szansę osiągnięcia własnych korzyści. Oczywiście zdarzają się również wadliwe projekty, które nie nadają się do realizacji, i taki sprzeciw jest uzasadniony. Urzędnicy często jednak bezpodstawnie zakładają, że mieszkańcy gminy są przeciwni tego rodzaju inwestycjom.

Zadania własne

Jednostki samorządu mają, w ramach własnych zadań publicznych, oddziaływać na rozwój odnawialnych źródeł energii. Przepisy wyznaczają dwie płaszczyzny działania samorządu terytorialnego: planistyczną i decyzyjną.

Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym zobowiązuje gminy do uwzględnienia w swoich działaniach spraw związanych z energetyką i środowiskiem. Zgodnie z art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne, do zadań własnych gminy w zakresie zaopatrzenia w energię elektryczną, ciepło i paliwa gazowe należą m.in. planowanie i organizacja zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe oraz planowanie i organizacja działań mających na celu promocję rozwiązań zmniejszających zużycie energii na obszarze gminy.

Gmina realizuje te zadania zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego, a w przypadku braku takiego planu - z kierunkami rozwoju gminy zawartymi w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy.

Płaszczyzna planistyczna

Planowanie energetyczne w gminie jest obowiązkiem, ale daje też realne możliwości kształtowania lokalnej polityki energetycznej przez władze samorządowe. Etapem pierwszym jest opracowanie projektu założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, a etapem drugim (warunkowym) - opacowanie projektu tego planu.

Prawidłowa realizacja tych zadań oraz aktywna postawa władz lokalnych są podstawą do stworzenia warunków dla rozwoju energetyki ze źródeł odnawialnych oraz usprawnia dostęp do środków finansowych na realizację zadań w zakresie rozwoju infrastruktury energetycznej, np. z programów pomocowych Unii Europejskiej.

Wójt (burmistrz, prezydent miasta) opracowuje projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla obszaru gminy lub jej części, czyli projekt prowadzenia przyszłych działań, wybrany spośród wielu alternatywnych możliwości, respektujący obecne i przyszłe warunki działania. Jest to rodzaj rozstrzygnięcia (decyzji). Artykuł 17 ustawy z 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy - Prawo energetyczne oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 21, poz. 104) stanowi, że uchwalenie przez gminę pierwszych założeń lub ich aktualizacja powinny nastąpić w terminie 2 lat od dnia wejścia w życie ustawy. Biorąc to pod uwagę, ostateczny termin mija 11 marca 2012 r.

Projekt założeń powinien określać m.in.: możliwości wykorzystania istniejących nadwyżek i lokalnych zasobów paliw i energii, z uwzględnieniem energii elektrycznej i ciepła wytwarzanych w odnawialnych źródłach energii, energii elektrycznej i ciepła użytkowego wytwarzanych w kogeneracji oraz zagospodarowania ciepła odpadowego z instalacji przemysłowych.

Opracowanie projektu założeń powinno się odbywać w ścisłej kooperacji z przedsiębiorstwami energetycznymi, które, zgodnie z art. 16 ust. 1 prawa energetycznego, zobowiązane są udostępnić nieodpłatnie wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) plany w zakresie dotyczącym terenu tej gminy (uwzględniając miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo kierunki rozwoju gminy) oraz propozycje niezbędne do opracowania projektu.

Konsultacje

Projekt założeń podlega opiniowaniu przez samorząd województwa w zakresie koordynacji współpracy z innymi gminami oraz w zakresie zgodności z polityką energetyczną państwa. Treść opinii samorządu województwa nie ma charakteru wiążącego. Opinia powinna być wydana i przekazana do wiadomości organowi wykonawczemu gminy w ciągu 14 dni od dnia doręczenia projektu założeń. Następnie projekt założeń zostaje wyłożony do publicznego wglądu na okres 21 dni. Przez ten czas zainteresowane osoby i jednostki organizacyjne mają prawo składać wnioski, zastrzeżenia i uwagi do projektu. W dalszej kolejności rada gminy, rozpatrując zgłoszone w czasie wyłożenia projektu założeń do publicznego wglądu, wnioski, zastrzeżenia i uwagi, uchwala założenia do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. W efekcie projekt założeń staje się sformalizowanym dokumentem planistycznym.

Warto podkreślić, że uchwalenie projektu założeń bez jednoczesnego rozpatrzenia przez radę gminy zgłoszonych wniosków, zastrzeżeń lub uwag jest sprzeczne z prawem i stanowi przesłankę stwierdzenia nieważności uchwały.

Gminy traktują to zadanie niechętnie, dlatego istnieją wieloletnie opóźnienia w opracowaniu projektów założeń. Brak planów nie pozwala przedsiębiorstwom energetycznym racjonalnie planować rozwoju sieci, w związku z powyższym odbiorcy na terenie gminy, która nie opracowała projektu założeń do planu zaopatrzenia w energię elektryczną, mogą ponosić wyższe koszty opłat przyłączeniowych. Strategie energetyczne często są tworzone jako przymus np. prawny, ponieważ wymagane są przy uzyskaniu dotacji. Założenia do planu zaopatrzenia w energię elektryczną i ciepło powinny uwzględniać charakterystyczne dla danego regionu odnawialne źródła energii, ich walory ekologiczne i gospodarcze.

Trzeba przygotować projekt

W przypadku gdy plany przedsiębiorstw energetycznych nie zapewniają realizacji założeń, wójt (burmistrz, prezydent miasta) opracowuje projekt planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla obszaru gminy lub jej części.

Projekt planu opracowywany jest na podstawie uchwalonych przez radę tej gminy założeń i musi być z nimi zgodny. Projekt planu powinien zawierać m.in.: propozycje w zakresie wykorzystania OZE i wysokosprawnej kogeneracji, harmonogram realizacji zadań, przewidywane koszty realizacji proponowanych przedsięwzięć oraz źródło ich finansowania.

W celu realizacji planu gmina może zawierać umowy z przedsiębiorstwami energetycznymi. W przypadku gdy nie jest możliwa realizacja planu na podstawie umów, rada gminy może wskazać w drodze uchwały tę część planu, z którą prowadzone na obszarze gminy działania muszą być zgodne.

Potrzebne są decyzje

Realizacja inwestycji w OZE zakłada uzyskanie przez inwestora decyzji administracyjnych: warunków zabudowy (tego rodzaju decyzja jest wydawana w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego), lokalizacji inwestycji celu publicznego, pozwolenia na budowę, wyłączenia danego terenu z produkcji rolnej, pozwolenia na użytkowanie, decyzji środowiskowej. Przewlekłość lub błędy postępowania administracyjnego mogą stać na przeszkodzie realizacji projektu. W płaszczyźnie decyzyjnej niezbędne jest zatem wsparcie gminy.

Skutki bezczynności

Tylko 30 - 40 proc. gmin w Polsce ma przygotowane projekty założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Przykładowo, Warmińsko-Mazurska Agencja Energetyczna Sp. z o.o. przeprowadziła wśród wszystkich 116 gmin województwa warmińsko-mazurskiego ankietę dotyczącą planowania energetycznego. Tylko 25 proc. gmin wykazało, że posiada plan zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. W pięciu powiatach żadna z gmin nie ma takiego dokumentu. Bezczynność gmin w tym zakresie może je pozbawić środków finansowych na projekty i rozwój z UE, a ponadto nie pozwala przedsiębiorstwom energetycznym racjonalnie planować rozwoju infrastruktury energetycznej. Odbiorcy na terenie gminy, która nie opracowała projektu założeń, mogą ponosić wyższe koszty opłat przyłączeniowych.

Niektóre korzyści płynące z inwestycji w OZE:

● możliwość kształtowania lokalnej polityki energetycznej;

● większa efektywność wykorzystania i oszczędzania surowców energetycznych;

● poprawa stanu środowiska naturalnego, w szczególności jakości powietrza, poprzez redukcję emisji gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń do atmosfery i wód oraz redukcję ilości wytwarzanych odpadów (brak odpadów stałych i gazowych, niewystępowanie degradacji i zanieczyszczania gleby);

● dodatkowe wpływy z podatku od nieruchomości czy dzierżawy gruntów komunalnych;

● możliwość pozyskania dodatkowych funduszy unijnych;

● rozwój infrastruktury przesyłowej i komunikacyjnej;

● stworzenie nowych miejsc pracy;

● poprawa warunków życiowych w regionach zacofanych gospodarczo, dotkniętych upadkiem przemysłu, degradacją obszarów rolnych i nadbrzeżnych oraz o niskiej gęstości zaludnienia;

● zyskanie wizerunku gminy przyjaznej inwestycjom i wspierającej nowe technologie;

● wzrost świadomości ekologicznej ludności;

● możliwość wykorzystania gleb bezużytecznych z punktu widzenia produkcji roślin jadalnych;

● możliwość szybkiej instalacji dużych mocy przesyłowych;

● rozwój lokalnej gospodarki;

● poprawa zaopatrzenia w energię na terenach o słabo rozwiniętej infrastrukturze energetycznej.

@RY1@i02/2012/042/i02.2012.042.088000600.802.jpg@RY2@

Michał Paprocki, radca prawny, wspólnik z Kancelarii Radcowskiej Chmaj i Wspólnicy Sp. k. z siedzibą w Warszawie

Michał Paprocki

radca prawny, wspólnik z Kancelarii Radcowskiej Chmaj i Wspólnicy Sp. k. z siedzibą w Warszawie

Podstawa prawna

Projekt ustawy o odnawialnych źródłach energii z 20 grudnia 2011 r. (www.mg.gov.pl). Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 89, poz. 625 z późn. zm.). Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.).