Jak wykorzystać monitoring do poprawy bezpieczeństwa w gminie

Monitoring jest nie tylko narzędziem pomocnym w rozstrzyganiu spraw związanych z wykroczeniami czy przestępstwami popełnianymi na ulicach miast. Instalowanie kamer w miastach pozwala na monitorowanie określonej przestrzeni, dostrzeganie ewentualnych zagrożeń i szybką interwencję w przypadkach ich występowania, a także rejestrowanie zdarzeń. Pozwala także ocenić sytuację na drogach, skrzyżowaniach i ułatwia kierowanie ruchem. Pełni też funkcję prewencyjną, odstraszając od naruszania porządku publicznego w miejscach objętych zasięgiem kamer. W zależności od miast liczba przestępstw i wykroczeń popełnianych w nadzorowanych punktach jest od 25 do 75 proc. mniejsza. Jak jednak podkreślają eksperci, warunkiem koniecznym dla zaistnienia tych zmian jest jednak skoordynowanie monitoringu z działaniem służb mundurowych.

Obecnie obowiązujące przepisy prawne nie regulują w sposób jednoznaczny i kompleksowy zasad instalowania i wykorzystywania monitoringu wizyjnego w miastach. Jedynie w przepisach dotyczących funkcjonowania tzw. służb mundurowych wpisane są wprost uprawnienia do obserwowania i rejestrowania przy użyciu kamer wideo obrazu w miejscu publicznym. W ograniczonym zakresie uprawnienia do monitorowania przestrzeni posiadają także firmy ochrony osób i mienia.

Prawo do samodzielnego nadzorowania swojego terenu za pomocą kamer ma także gmina. Tego rodzaju inwestycja służy szeroko rozumianej prewencji, zapewnieniu porządku i bezpieczeństwa, a więc realizacji nałożonych na nią zadań ustawowych. W celu ich wypełnienia organy lokalne mogą uregulować szczegółowe zasady działania tego rodzaju systemów w drodze aktów prawa miejscowego.

Zakup systemu monitoringu miejskiego musi być decyzją przemyślaną, zaplanowaną i skonsultowaną z ekspertami, gdyż w przeciwnym razie inwestycja może okazać się niczym innym jak wyrzuceniem – w błoto – pieniędzy z gminnego budżetu. Przed podjęciem decyzji o budowie systemu monitoringu miejskiego samorządowcy muszą zbadać aktualną sytuację na terenie swojej miejscowości i stworzyć koncepcję, która będzie punktem wyjścia do realizacji inwestycji. Pierwszą czynnością powinny być tutaj rozmowy na temat warunków bezpieczeństwa w mieście z mieszkańcami oraz organami porządkowymi. Na ich podstawie można ustalić liczbę punktów kamerowych oraz typów kamer, jakie będą potrzebne – stacjonarne, obrotowe, kolorowe, typu dzień/noc. Analiza miejsc zagrożeń jest podstawą do stworzenia planu rozmieszczenia kamer.

Kolejnym etapem tworzenia koncepcji mającego powstać systemu jest określenie jego struktury. Gmina musi się zastanowić, czy system będzie bezobsługowy, czy będzie posiadał centra nadzoru.

Najszersze zastosowanie i najwięcej wymiernych korzyści przynosi gminom korzystanie z systemu monitoringu, w którego skład wchodzą kamery transmitujące obraz do centrum odbiorczego. Tam personel na monitorach może obserwować rejestrowane zdarzenia.

Trzeba też rozważyć kwestię udostępnienia sygnału wizji innym użytkownikom. Przekazanie go Policji będzie jak najbardziej pożądane, a nawet nieuniknione. Stanowisko monitorowania może więc znajdować się w bezpośrednim sąsiedztwie stanowiska dowodzenia Policji. Można rozważyć też udostępnienie sygnału samym mieszkańcom (np. na stronie internetowej).

Zdaniem specjalistów budowa systemu bezobsługowego, chociaż tańsza, to przynosi o wiele gorsze rezultaty. Głównym celem instalowania CCTV (telewizja połączona w układzie zamkniętym) jest dzisiaj prewencja – monitoring zwiększa skuteczność działania policji i innych służb. Z reguły najczęściej do przestępstw dochodzi w centrach miast (zniszczenia i kradzieże, pobicia po wyjściu z pubów, dyskotek). Mając obraz z kamer, z tak ważnej strefy miasta, patrole mogą być częściej kierowane w inne miejsca, gdzie jest oczekiwana obecność policji, np. na tzw. blokowiska. Monitoring to też większe możliwości śledcze. Zapis z kamer jest materiałem dowodowym, dzięki niemu policjanci wykrywają sprawców przestępstw i wykroczeń, wyjaśniają okoliczności zdarzeń drogowych.

Opracowując koncepcję systemu CCTV, należy zastanowić się także nad tym, w oparciu o jakie rozwiązania techniczne będzie on funkcjonował. Należy też ustalić sposób przekazywania poszczególnych obrazów z kamer do centrów nadzoru monitoringu. Trzeba się zastanowić, czy tak zaplanowany system ma być wyposażony w możliwość rozbudowy w przyszłości, czy jest to rozwiązanie ostateczne. Przy planowaniu inwestycji należy wziąć pod uwagę potrzebę zapewnienia odpowiednich środków łączności bezprzewodowej z wozami patrolowymi i przewodowej z komisariatami znajdującymi się w pobliżu planowanego rozmieszczenia kamer. Należy zadbać też o zarezerwowanie odpowiedniego pomieszczenia oraz obsadę.

Już na tym etapie prac samorządowcy muszą pamiętać o wyznaczeniu instytucji i osoby kierującej inwestycją. Konieczne są także uzgodnienia z zarządem dróg, operatorami telekomunikacyjnymi, jak i prywatnymi właścicielami nieruchomości, na których mogą zostać umieszczone elementy instalacji. Już wtedy warto dokonać także wstępnej analizy kosztów inwestycji, a także sposobu i kosztów jej późniejszego utrzymania. Finansowanie monitoringu w większości przypadków następuje ze środków samorządowych, jednak jest możliwa partycypacja w kosztach ze strony policji. Możliwe jest również finansowanie ze składek sponsorów. Należy w tym celu założyć odpowiednią fundację, tak aby na jej rachunek mogły wpływać środki od zainteresowanych. Zainteresowanymi w finansowaniu takich przedsięwzięć mogą być lokalne banki, właściciele firm handlowych, restauracji, firmy ubezpieczeniowe, mieszkańcy. Ze względu na to, że stworzenie koncepcji wymaga często wiedzy specjalistycznej (technicznej i ekonomicznej), do jej opracowania warto zaangażować firmy zewnętrzne lub niezależnych specjalistów.

Kolejnym etapem wdrażania systemu monitoringu miejskiego jest opracowanie studium wykonalności. Ma ono na celu wstępne określenie zakresu rzeczowego przedsięwzięcia ze strategiami lokalnymi, obowiązującym prawem i innymi wymogami formalnymi. Studium określa zakres rzeczowy przedsięwzięcia, główne parametry techniczne infrastruktury oraz szacowane nakłady inwestycyjne oraz harmonogram ich wykonania. W dokumencie należy podać najkorzystniejszy wariant inwestycji oraz to, dlaczego jest ona uzasadniona ze społecznego punktu widzenia. Trzeba też wskazać potencjalne problemy, które mogą pojawić się w trakcie jej realizacji.

Po opracowaniu koncepcji oraz pozyskaniu środków finansowych jednostka samorządu może przystąpić do opracowania projektu technicznego. Powinny go wykonać firmy specjalizujące się w projektowaniu systemów CCTV. Ich wybór może zostać dokonany jedynie w drodze przetargu publicznego. Podobnie będzie z wyborem wykonawcy systemu monitoringu.

Miejski system monitoringu wizyjnego to znacznie więcej niż tylko sprzęt do obserwacji. W systemie pracują operatorzy, którzy kierują kamerami i wykrywają zdarzenia, oraz manager zarządzający centrum nadzoru. W system wpięte są patrole policji i straży miejskiej, które interweniują w przypadku zagrożenia, co wymaga środków łączności, procedur przekazywania informacji i obrazowania pozycji patrolu na komputerowej mapie miasta.

Przepisy prawa pracy nie określają maksymalnej liczby kamer, które może obsługiwać jeden operator. Dlatego każda z gmin, która zarządza systemami monitoringu wizyjnego, musi wypracować własne standardy. W miejscu, gdzie dochodzi do mniejszej liczby incydentów, jeden operator może obsługiwać więcej kamer. Nie zaleca się jednak, by było ich więcej niż 16. Ze względu na intensywność pracy i konieczność zachowania wysokich zdolności percepcyjnych operator powinien robić częste, przynajmniej kilkuminutowe przerwy po przepracowaniu od 30 min do 2 h.

W praktyce coraz częściej samorząd bierze na siebie koszt i odpowiedzialność za obsługę centrów nadzoru systemów CCTV. Lokowane są one w siedzibach straży miejskich, a obsługą kamer zajmują się strażnicy miejscy lub pracownicy cywilni, często emerytowani policyjni. Dyżurny policji ma ciągłe połączenie z centrum dozoru, jak również możliwość podglądu obrazu ze wskazanej kamery.

Ważną kwestią związaną z uwarunkowaniami prawnymi monitoringu wizyjnego jest zadbanie o właściwe gromadzenie i przechowywanie zapisów z kamer. W niektórych przypadkach zarejestrowane obrazy mogą bowiem stanowić dane osobowe. Przepisy ustawy o ochronie danych osobowych nie przesądzają, kiedy wizerunek jest daną osobową, a kiedy nie. O danych osobowych w przypadku nagrań z monitoringu miejskiego można jednak mówić wówczas, kiedy wizerunek znajdujących się na nich osób jest połączony z innymi elementami identyfikującymi osobę. Przykładem może być tutaj nagranie wizerunków sprawców wykroczenia lub przestępstwa, którzy następnie zostają ujęci przez policję, albo kiedy moment nagrania możemy połączyć z zeznaniami świadków, którzy widzieli zajście. W takich przypadkach organy odpowiedzialne za gromadzenie i przechowywanie zapisów z kamer muszą stosować się wprost do przepisów ustawy o ochronie danych osobowych.

W miejscach będących pod nadzorem kamer wideo powinny pojawić się tabliczki informujące o obecności takich urządzeń. Umieszczanie takich informacji ma dodatkowo walory prewencyjne. Organy, które są w posiadaniu nagrań video z systemów CCTV, mają obowiązek zabezpieczania takich informacji przed dostępem osób nieuprawnionych. Gdyby nagranie takie zostało wykorzystane do innych celów (np. opublikowane w internecie), wówczas osoba poszkodowana takim działaniem może swoich praw dochodzić przed sądem.

Chociaż prawo nie zabrania instalowania monitoringu wokół obiektów użyteczności publicznej, to samorządy muszą liczyć się z ograniczeniami wynikającymi z prawa własności nieruchomości należących do mieszkańców. Samowolne zainstalowanie urządzeń wizyjnych na terenach należących do osób trzecich albo zainstalowanie ich w taki sposób, że nadzór będzie obejmował tereny przyległe do obszaru monitorowanego, może zostać uznane za naruszenie prawa własności, jak również prawa do prywatności. Jeśli właściciel nieruchomości, nie zgodził się na instalację na swoim terenie kamer ani na to, aby ich praca obejmowała tę nieruchomość może wystąpić w trybie art. 222 kodeksu cywilnego z roszczeniem o zaniechanie naruszeń i przywrócenie stanu zgodnego z prawem.

W celu zapewnienia bezpieczeństwa najmłodszych mieszkańców miast i wsi w ostatnich latach powszechnie instaluje się systemy monitoringu także w szkołach. Kamery, na których zakup można uzyskać rządowe dofinansowanie, mają zabezpieczyć uczniów przed różnymi incydentami (kradzieże, zastraszanie, pobicia, handel narkotykami).

System monitoringu w szkole powinien być zaprojektowany tak, aby uwzględniać wielkość budynku i miejsca potencjalnie niebezpieczne. Zaliczać się będą do nich przede wszystkim wejścia i wyjścia z budynku. Jednym z podstawowych założeń monitoringu powinna być właśnie kontrola osób wchodzących na teren szkoły i ich jednoznaczna identyfikacja. Kolejnymi miejscami są korytarze i szatnie (tu najczęściej dochodzi do kradzieży). Należy również zastanowić się nad umieszczeniem kamer w łazienkach, gdyż tu występują często pobicia i wymuszenia. Oczywiście nie mogą one być instalowane w kabinach ubikacji, tak by nie naruszać prywatności uczniów. Miejscem, w którym warto zamontować kamery, są tereny wokół budynku, takie jak boiska czy parkingi. Pozwoli to przede wszystkim zapobiec aktom wandalizmu.

Zakup systemu kamer służących do monitoringu szkoły to wydatek, na który często nie stać wielu szkół. Dlatego jednostki samorządu terytorialnego prowadzące szkoły i placówki oświatowe, a więc m.in. gminy i powiaty mogły jeszcze do niedawna, tj. do 20 maja 2009 r., składać wnioski o dofinansowanie budowy lub modernizacji systemu monitoringu w ramach rządowego programu wspierania w latach 2007–2009 organów prowadzących w zapewnieniu bezpiecznych warunków nauki, wychowania i opieki w publicznych szkołach i placówkach – Monitoring wizyjny w szkołach i placówkach. Program ma na celu wsparcie finansowe publicznych szkół i placówek dla dzieci i młodzieży nieposiadających monitoringu wizyjnego, a także te szkoły i placówki, w których istnieje uzasadniona potrzeba rozbudowy lub modernizacji istniejącej już sieci monitoringu wizyjnego.

O środki mogły przez ostatnie trzy lata ubiegać się samorządy prowadzące m.in. publiczne szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne, liczące nie mniej niż 200 uczniów lub wychowanków, oraz szkoły podstawowe specjalne, liczące nie mniej niż 100 uczniów lub wychowanków.

Zgodnie z par. 5 ust. 1. rozporządzenia Rady Ministrów z 6 września 2007 r. w sprawie form i zakresu finansowego wspierania organów prowadzących zapewnienie bezpiecznych warunków nauki (...), należy wyposażyć, w zestaw do monitoringu wizyjnego w wersji standardowej. Obejmuje on dwie kamery umożliwiające rejestrację zdarzeń od wewnątrz i na zewnątrz wejścia, w kolorze i rozdzielczości wystarczającej do identyfikacji osób, oraz urządzenie rejestrujące. Posiada także kolorowy monitor i urządzenia dodatkowe niezbędne do zainstalowania zestawu. Miejscami, w których instaluje się zestawy do monitoringu wizyjnego w wersji standardowej, są wejścia do budynków szkół i placówek. W zestaw do monitoringu wizyjnego w wersji z dodatkowym wyposażeniem (dodatkowe kamery, odpowiednie podłączenia i podzielnik obrazu na monitorze) można wyposażyć szkoły i placówki, jeżeli jest to uzasadnione w szczególności liczbą uczniów danej szkoły lub placówki, jej powierzchnią lub koniecznością stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania. Miejscami, w których instaluje się zestawy do monitoringu wizyjnego w wersji z dodatkowym wyposażeniem, są w szczególności ogrodzenia zewnętrzne terenu szkoły, fasada budynku szkoły, bramy, furtki, ciągi komunikacyjne wewnątrz budynku szkoły lub placówki, parkingi przynależne do szkoły, boiska i miejsca przeznaczone do zabaw i gier zespołowych. Samorządy mogły składać wnioski o dotacje bezpośrednio do wojewody, który ma prawo przyznać wsparcie w wysokości do 80 proc. kosztów zakupu i instalacji zestawów do monitoringu w wersji standardowej lub z dodatkowym wyposażeniem oraz do 90 proc. kosztów modernizacji lub rozszerzenia działających w szkołach i placówkach urządzeń. W takich przypadkach organy prowadzące mogą w ramach dopuszczalnej puli środków dokonać modernizacji lub rozszerzenia funkcjonującej sieci monitoringu wizyjnego. W tym roku rząd przeznaczył na realizację programu 20 mln zł. Biorąc pod uwagę dotychczasowe zainteresowanie dotowanym zakupem szkolnych kamer, niewykluczone, że rząd zadecyduje o kontynuowaniu programu w latach następnych.