Jakie obowiązki mają gminy wobec uczniów i nauczycieli

Jednym z najważniejszych zadań jednostki samorządu terytorialnego jako organu prowadzącego szkołę jest zapewnienie bezpieczeństwa i higienicznych warunków nauki.

Szkołą publiczną prowadzoną przez gminę jest placówka, która:

● zapewnia bezpłatne nauczanie;

● przeprowadza rekrutację uczniów w oparciu o zasadę powszechnej dostępności;

● zatrudnia nauczycieli posiadających odpowiednie kwalifikacje,

● realizuje programy nauczania uwzględniające podstawę programową,

● realizuje ustalone przez ministra edukacji zasady oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów.

W efekcie gminne szkoły mają za zadanie m.in. zapewnie mieszkańcom bezpłatnego i powszechnie dostępnego kształcenia na danym poziomie, a także wydawanie świadectwa ukończenia nauczania. Z kolei środki na ich utrzymanie i prowadzenie, to w większości środki publiczne. Dlatego też za zajęcia przewidziane w planie lekcji według programów ramowych, prowadzone w określonych limitach godzinowych, szkoła publiczna nie ma prawa pobierać żadnych opłat. Środki na ten cel powinny być przewidziane w budżecie samorządu.

Opłata może być pobierana za zajęcia nadprogramowe, na przykład naukę trzeciego języka obcego, jak również za świadczenia dodatkowe, w tym wyżywienie i napoje wydawane w stołówkach szkolnych. [Przykład 1]

Praca nauczycieli

Gmina musi też zadbać o odpowiednie warunki pracy dla nauczycieli. W tym celu w szkole powinny być im udostępniony pokój dla rady pedagogicznej i dostęp do komputera oraz internetu. W czasie gdy nauczyciele mają tzw. okienko i nie mają zajęć, mogą skorzystać z pokoju pedagogów. Ponadto od 10 lutego 2011 r. w szkołach są opracowane przez dyrektorów szkół wykazy pomocy dydaktycznych, które są konieczne do prawidłowego prowadzenia zajęć przez nauczycieli. Pedagodzy przychodzący po wakacjach do pracy mogą się z nim zapoznać i zwrócić się o zakup odpowiedniego sprzętu, w tym laptopa. Taki obowiązek na gminy nałożyło rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 17 grudnia 2010 r. w sprawie podstawowych warunków niezbędnych do realizacji przez szkoły i nauczycieli zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz programów nauczania (Dz.U. z 2011 r. nr 6, poz. 23). Wcześniej nie było przepisów określających szczegółowo, co szkoła musi zapewnić nauczycielowi.

Gminy mają też obowiązek sfinansowania zakupu podręczników do biblioteki, podstaw programowych i czasopism. Decyzje w tej sprawie muszą podjąć dyrektorzy szkół, uwzględniając zapotrzebowanie zgłoszone przez nauczycieli. Ponadto szkoły powinny zapewnić pomieszczenia, które są przystosowane do realizacji zadań dydaktycznych i wychowawczych. Muszą też zadbać o odpowiednie wyposażenie w pomoce dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze. Gmina powinna też zadbać, aby nauczyciele nie zarabiali mniej, niż przewiduje Karta nauczyciela. Jeśli tego nie zagwarantuje, musi się liczyć z wypłatą wyrównania. [Przykład 2]

Gminne dzieci

Samorządowe szkoły podstawowe i gimnazja muszą też przyjąć dzieci zamieszkałe w obwodzie danej placówki edukacyjnej. Do klasy pierwszej szkoły podstawowej ogólnodostępnej prowadzonej przez gminę przyjmuje się w pierwszej kolejności dzieci zamieszkałe w obwodzie danej szkoły podstawowej. Podobnie do klasy pierwszej gimnazjum ogólnodostępnego przyjmowani są absolwenci szkół podstawowych zamieszkałych w obwodzie danego gimnazjum.

Na wniosek rodziców dzieci zamieszkałe poza obwodem danej szkoły podstawowej lub gimnazjum mogą zostać przyjęte do takiej placówki, ale tylko w przypadku gdy dysponuje ona wolnymi miejscami. Jeśli jednak liczba kandydatów zamieszkałych poza obwodem danego gimnazjum jest większa niż liczba wolnych miejsc, chętnych przyjmuje się na podstawie kryteriów zawartych w statucie placówki. Oznacza to, że o zasadach rekrutacji decydują w takich przypadkach władze szkół. Ponadto dla kandydatów do klas dwujęzycznych w gimnazjach może być przeprowadzony sprawdzian uzdolnień językowych na warunkach ustalonych przez radę pedagogiczną.

Absolwenci podstawówek nie są jednak całkowicie zależni od decyzji władz szkolnych, bowiem dyrektor gimnazjum nie później niż do końca lutego każdego roku podaje kandydatom do wiadomości kryteria i warunki naboru zarówno dla uczniów klas dwujęzycznych, jak i dla tych, którzy chcą uczyć się w gimnazjum spoza obwodu zamieszkania. Wspomniany termin nie dotyczy jednak szkół nowo tworzonych.

Odpowiednia odległość

Rejonizacja obowiązku szkolnego wymusza zastosowanie odpowiednich rozwiązań także przez organy prowadzące szkoły. Sieć publicznych szkół powinna być zorganizowana w sposób umożliwiający wszystkim dzieciom spełnianie obowiązku szkolnego.

Jeżeli droga dziecka z domu do szkoły, w której obwodzie mieszka, przekracza ustawowe odległości (3 km w przypadku uczniów klas 0 - IV oraz 4 km uczniów klas V - VI), obowiązkiem gminy jest zapewnienie bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu lub zwrot kosztów przejazdu środkami komunikacji publicznej.

Dodatkowym obowiązkiem gminy jest zapewnienie uczniom niepełnosprawnym bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu do najbliższej szkoły podstawowej, gimnazjum lub ośrodka umożliwiającego realizację obowiązku szkolnego i obowiązku nauki dzieciom i młodzieży (w tym dzieciom i młodzieży z upośledzeniem umysłowym ze sprzężonymi niepełnosprawnościami) albo zwrot kosztów przejazdu ucznia i opiekuna środkami komunikacji publicznej, jeżeli dowóz zapewniają rodzice.

Plan sieci publicznych szkół podstawowych i gimnazjów ustala rada gminy. Określa ona także granice obwodów publicznych szkół podstawowych i gimnazjów, z wyjątkiem szkół specjalnych mających siedzibę na obszarze gminy. W przypadku publicznych szkół podstawowych i gimnazjów prowadzonych przez inne organy określenie granic ich obwodów następuje w uzgodnieniu z tymi organami. W wojewódzkim dzienniku urzędowym rodzic może zapoznać się z uchwałą rady gminy. A tym samym można sprawdzić, do obwodu której szkoły przynależy dziecko. [Przykład 3]

Powrót z zagranicy

Gmina nie może się uchylać od utworzenia dla dzieci miejsc w szkole, jeśli na przykład ich rodzice wracają z zagranicy. Dyrektor szkoły podstawowej i gimnazjum nie może odmówić przyjęcia ucznia, który przeprowadził się w jej rejon z innego kraju. Rodzice muszą jednak przedstawić w nowej szkole świadectwo lub zaświadczenie wydane przez zagraniczną szkołę i ostatnie świadectwo szkolne wydane w Polsce, jeśli uczeń wcześniej uczył się w naszym kraju. Na tej podstawie dyrektor placówki sumuje lata spędzone w szkole i przyjmuje do odpowiedniej klasy.

W przypadku takich uczniów może się zdarzyć, że mają problemy z językiem polskim albo materiał omawiany w zagranicznej szkole odbiega programowo od obowiązującego w Polsce. Wtedy dyrektor i nauczyciele uzgadniają warunki wyrównania różnic. Dyrektor nie musi jednak przeprowadzać egzaminu klasyfikacyjnego potwierdzającego znajomość polskiego czy pozwalającego ocenić jego wiedzę. Taki uczeń będzie uczęszczał do klasy, do której został zapisany, i oceniany na bieżąco.

Dostęp do biblioteki

Samorządy w zakresie swoich obowiązków tworzą również biblioteki. Te najczęściej działają przy szkołach. Są organizowane w sposób zapewniający mieszkańcom, w tym uczniom, dogodny dostęp do materiałów bibliotecznych i informacji. Gmina organizuje i prowadzi co najmniej jedną gminną bibliotekę publiczną, wraz z odpowiednią liczbą filii i oddziałów oraz punktów bibliotecznych. Również na powiatach spoczywa obowiązek organizowania i prowadzenia co najmniej jednej powiatowej biblioteki publicznej. Zadania powiatowej biblioteki publicznej może wykonywać, na podstawie porozumienia, wojewódzka lub gminna biblioteka publiczna, działająca i mająca swoją siedzibę na obszarze powiatu. Podobnie jak w gminie i powiecie również samorząd województwa organizuje i prowadzi co najmniej jedną wojewódzką bibliotekę publiczną.

PRZYKŁADY

1 Uczniowie mają zagwarantowane prawo do posiłków w szkole

Na podstawie ustawy z 7 września 2007 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty (Dz.U. nr 181, poz. 1292) wprowadzono przepisy, zgodnie z którymi szkoła może zorganizować stołówkę w celu wspierania prawidłowego rozwoju uczniów. Ponadto zgodnie z art. 67a ust. 1 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) korzystanie z posiłków w stołówce szkolnej jest odpłatne. Zasady korzystania ze stołówki, w tym wysokość opłat, ustala dyrektor szkoły. Również zasady funkcjonowania stołówki, czyli czas wydawania posiłków, powinien określać szef placówki. Uczniowie pokrywają tylko koszty składników posiłku. Z kolei gmina powinna pokryć wydatki związane np. z zatrudnieniem w stołówce pracowników. W efekcie część gmin decyduje się na rezygnację z prowadzenia stołówek. W zamian zamawiają usługi gastronomiczne, czyli tzw. catering. Warto też wspomnieć, że szkoła powinna zadbać o dostęp do bieżącej ciepłej wody dla uczniów oraz mydło i papierowe ręczniki. Poza dostępem do stołówki gmina powinna uczniom zapewnić możliwość korzystania ze świetlicy szkolnej, np. w oczekiwaniu na przyjazd opiekuna.

2 Stażysta nie może zarabiać więcej od nauczyciela dyplomowanego

Nauczyciele otrzymają kolejną, 3,8-proc. podwyżkę wynagrodzenia zasadniczego we wrześniu tego roku. O tyle bowiem wzrasta kwota bazowa służąca do jego ustalenia. Częściowo koszty te mają być sfinansowane z subwencji oświatowej. Resztę muszą dopłacić gminy. Zwiększenie kwoty bazowej oznacza automatyczne podniesienie średnich płac. Gminy, które chcą się wywiązać z obowiązku ich zapewnienia, do końca wakacji muszą podwyższyć nauczycielom dodatki do pensji. W przeciwnym razie w styczniu 2013 r. będą musiały wypłacać jednorazowy dodatek uzupełniający. Po wakacjach średnia płaca stażysty wyniesie 2,7 tys. zł, a dyplomowanego 5 tys. zł. Gmina musi tak kształtować płace, aby te średnie były zapewnione. Nie można na przykład przyjąć do pracy nauczyciela, który chciałby pracować za połowę ustawowej stawki. Takie działanie byłoby niezgodne z prawem.

3 Gmina nie może się uchylać od przeniesienia ucznia do przedszkola

Zadaniem własnym gminy jest zapewnienie wszystkim dzieciom od trzech do sześciu lat miejsca w przedszkolu. Tak wynika z art. 5a ust. 2 pkt 1 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.). Dlatego jeśli sześciolatek nie radzi sobie w szkole, to rodzic może go przenieść do samorządowego przedszkola, a gmina musi go do niego przyjąć. Takie stanowisko przedstawił resort edukacji narodowej. Dlatego rodzic powinien zwrócić się z podaniem do placówki przedszkolnej o ponowne przyjęcie dziecka. W efekcie maluch przez rok może uczyć się w przedszkolu w formie zabawy. Trzeba jednak zaznaczyć, że również nauka w szkole w klasach I - III w części odbywa się poza ławkami, w drugiej części sali, w tzw. kącikach zabaw.

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 18 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.).