Jak wnieść prywatny akt oskarżenia

Sprawy karne o przestępstwa mniejszej wagi, takie jak zniesławienie czy naruszenie nietykalności cielesnej, są ścigane co do zasady tylko z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że pokrzywdzony może (nie jest to jednak jego obowiązek) samodzielnie sporządzić, wnieść i popierać przed sądem własny akt oskarżenia przeciwko domniemanemu sprawcy przestępstwa. Akt oskarżenia w tej sytuacji może być bardzo uproszczony i ograniczać się do oznaczenia osoby oskarżonego (wskazania jego imienia i nazwiska), zarzucanego mu czynu oraz wskazania dowodów, na których opiera się oskarżenie.

Postępowanie z oskarżenia prywatnego toczy się w trybie uproszczonym. Policja na żądanie pokrzywdzonego zobowiązana jest do przyjęcia ustnej lub pisemnej skargi i zabezpieczenia dowodów, a następnie przesłania zaprotokołowanej skargi do właściwego sądu. Na polecenie sądu policja w sprawach z oskarżenia prywatnego dokonuje następnie także innych określonych czynności dowodowych. Może to być na przykład przesłuchanie świadka czy oględziny rzeczy.

Specyfiką postępowań sądowych z oskarżenia prywatnego jest to, że rozprawę główną poprzedza prowadzone przez sędziego posiedzenie pojednawcze lub wyznaczone na wniosek stron bądź za ich zgodą postępowanie mediacyjne. Niestawiennictwo oskarżyciela prywatnego i jego pełnomocnika na posiedzeniu pojednawczym bez usprawiedliwionej przyczyny uważa się za odstąpienie od oskarżenia. W razie pojednania stron postępowanie się umarza. W razie braku pojednania sąd kieruje sprawę na rozprawę główną. Strony obecne na posiedzeniu powinny w takim wypadku zgłosić wnioski dowodowe. Postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego umarza się za zgodą oskarżonego, jeżeli oskarżyciel prywatny odstąpi od oskarżenia przed prawomocnym zakończeniem postępowania.

Należy pamiętać o tym, że karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy przestępstwa, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu jego popełnienia. Po tym czasie nie jest możliwe wniesienie prywatnego aktu oskarżenia.

Rozpoczęcie rozpoznania sprawy z oskarżenia prywatnego jest uzależnione od wniesienia opłaty w wysokości 300 złotych. Istnieje możliwość ubiegania się o zwolnienie z uiszczenia wpisu z uwagi na trudną sytuację materialną. Takie sytuacje należy odpowiednio udokumentować, przedstawiając zaświadczenie z urzędu pracy, zeszłoroczne rozliczenie PIT, zaświadczenie z ośrodka pomocy społecznej itp. Gdy sąd uzna oskarżonego za winnego, zostanie on obciążony kosztami sądowymi i będzie musiał zwrócić wpis osobie wnoszącej akt oskarżenia.

Pokrzywdzony powinien pamiętać o tym, że prokurator w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego może sam wszcząć postępowanie karne lub wstąpić do postępowania już wszczętego, jeżeli uzna, że wymaga tego interes społeczny (np. nieporadność pokrzywdzonego przy dużym stopniu skomplikowania sprawy). Zaangażowanie prokuratora jest jego suwerenną decyzją i nie podlega kontroli sądu. Postępowanie toczy się wówczas z urzędu, a pokrzywdzony, który przedtem wniósł oskarżenie prywatne, korzysta z praw oskarżyciela posiłkowego.

Wszczęcie postępowania karnego przez prokuratora w sprawie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, gdy toczy się już postępowanie przygotowawcze o czyn zakwalifikowany jako przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, powinno przybrać formę wydanego przez prokuratora postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo o jego zmianie, z jednoczesnym przywołaniem w tym postanowieniu art. 60 par. 1 k.p.k. (wyrok Sądu Najwyższego z 5 września 2006 r., sygn. akt IV KK 176/2006)

Jeżeli prokurator, który wstąpił do postępowania, odstąpił potem od oskarżenia, pokrzywdzony powraca w dalszym postępowaniu do praw oskarżyciela prywatnego, a pokrzywdzony, który wcześniej nie wniósł oskarżenia, może w terminie 14 dni od daty powiadomienia go o odstąpieniu prokuratora od oskarżenia złożyć akt oskarżenia lub oświadczenie, że podtrzymuje oskarżenie jako prywatne. Jeżeli takiego oświadczenia nie złoży, sąd umarza na mocy art. 60 kodeksu postępowania karnego prowadzone dochodzenie lub śledztwo.

Wniesienie własnego aktu oskarżenia jest możliwe pod pewnymi warunkami także przez osoby pokrzywdzone przestępstwami publicznoskargowymi, w których oskarżycielem może być z reguły tylko prokurator. Aby pokrzywdzony mógł wstąpić w rolę oskarżyciela w sprawie, musi najpierw zapaść postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa lub dochodzenia bądź też o jego umorzeniu. Jeżeli nie zgadza się on z decyzją prokuratora, może wnieść za jego pośrednictwem zażalenie do sądu. Ma na to siedem dni od daty doręczenia odpisu postanowienia.

Sąd może następnie utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie lub uchylić je i przekazać sprawę z powrotem prokuratorowi, wskazując powody uchylenia, a w miarę potrzeby także okoliczności, które należy wyjaśnić, lub czynności, które należy przeprowadzić. Wskazania te są dla prokuratora wiążące.

Jeżeli prokurator po wypełnieniu wytycznych sądu nadal nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. W takim wypadku pokrzywdzony, który wykorzystał już swoje uprawnienie do złożenia zażalenia, może wnieść tzw. subsydiarny akt oskarżenia określony w art. 55 par. 1 kodeksu postępowania karnego. Jeżeli pokrzywdzony skorzysta z tej możliwości, prezes sądu przesyła odpis takiego aktu oskarżenia prokuratorowi, wzywając go do nadesłania w terminie 14 dni akt postępowania przygotowawczego.

Prawo pokrzywdzonego do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia powstaje z prawomocnością ponownego postanowienia prokuratora o odmowie wszczęcia bądź ponownego postanowienia o umorzeniu postępowania, po uchyleniu przez sąd poprzedniego postanowienia tejże treści. Bez spełnienia tych warunków, pokrzywdzony nie jest uprawnionym oskarżycielem (Postanowienie Sądu Najwyższego z 27 listopada 2003 r., sygn. akt WZ 49/2003).

Co istotne - w przypadku gdy pierwsze postanowienie prokuratora dotyczyło odmowy wszczęcia postępowania karnego, a po jego uchyleniu zainicjowano dochodzenie lub śledztwo, które następnie umorzono, pokrzywdzonemu nie przysługuje jeszcze prawo do wniesienia tzw. subsydiarnego aktu oskarżenia. Procedura karna wymaga, aby doszło tutaj do dwukrotnego wydania decyzji takiego samego rodzaju.

Subsydiarny akt oskarżenia można wnosić do sądu w terminie miesiąca od doręczenia zawiadomienia o powtórnym utrzymaniu w mocy postanowienia o umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. Należy dołączyć do niego po jednym odpisie dla oskarżonego oraz dla prokuratora. Akt oskarżenia musi być sporządzony i podpisany przez adwokata. Jeśli pokrzywdzonym jest instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, akt oskarżenia może sporządzić również radca prawny.

W postępowaniach sądowych z oskarżenia subsydiarnego pokrzywdzony również nie ma obowiązku samodzielnego dostarczania dowodów na poparcie swego oskarżenia. Na polecenie sądu policja musi wykonać tutaj określone czynności dowodowe, po czym ich wyniki przekazać sądowi.

W trakcie postępowania pojednawczego sędzia wzywa pokrzywdzonego oraz oskarżonego do zawarcia ugody. Jej brak skutkuje skierowaniem sprawy na wokandę

@RY1@i02/2010/193/i02.2010.193.183.0014.001.jpg@RY2@

Zastosowanie w praktyce

W jakich sprawach można wnosić prywatny akt oskarżenia

● lekkie uszkodzenia ciała na okres do siedmiu dni (art. 157 par. 2 i 3 k.k.)

● znieważenia (art. 216 par. 1 k.k.)

● naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 par. 1 k.k.)

● pomówienia (art. 212 par. 1 k.k.)

14 - tyle dni ma pokrzywdzony od daty powiadomienia go o odstąpieniu prokuratora od oskarżenia na złożenie prywatnego aktu oskarżenia lub oświadczenie, że podtrzymuje oskarżenie jako prywatne,

1 rok - po takim czasie ustaje, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego,

3 lata - po takim czasie od chwil popełnienia czynu nie jest możliwe ściganie sprawcy przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego,

3 miesiące - tyle czasu od dnia śmierci oskarżyciela prywatnego ma osoba uprawniona na wstąpienie w prawa zmarłego.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl