Kiedy i jak można wystąpić o przyznanie obrońcy z urzędu

Oskarżony ma prawo do ubiegania się o przyznanie mu obrońcy z urzędu także, gdy zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego obrona nie jest konieczna i jest on w złej sytuacji finansowej. Prawo do korzystania z obrony z urzędu z uwagi na sytuację materialną nie jest jednak traktowane jako obligatoryjne uprawnienie oskarżonego, przynależne mu na przykład z racji pozbawienia wolności czy konsekwencji samego przedstawienia zarzutów, ale przysługuje tylko tym oskarżonym lub skazanym, którzy rzeczywiście wykażą, że nie są w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.

Na ocenę sytuacji majątkowej skazanego nie powinny w żadnej mierze rzutować takie okoliczności jak fakt nadużywania przez niego alkoholu, nieskomplikowany charakter sprawy czy też sytuacja ekonomiczna Skarbu Państwa.

W przypadku gdy wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu zostanie uwzględniony, wówczas sąd zwraca się o wyznaczenie adwokata do właściwej okręgowej rady adwokackiej. Jeżeli adwokat ustanowiony w ten sposób ma podjąć czynności poza siedzibą sądu orzekającego, właściwa okręgowa rada adwokacka, na wniosek ustanowionego adwokata lub radcy prawnego, może wyznaczyć w razie potrzeby adwokata lub radcę prawnego z innej miejscowości.

Art. 78 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2007 r., sygn. akt V KK 136/2006

Oskarżony ma prawo do obrońcy z urzędu zawsze wtedy, gdy posiadanie obrońcy jest obowiązkowe, a oskarżony nie ma obrońcy z wyboru. Sytuacje, w których oskarżony musi mieć obrońcę w całym postępowaniu, a więc także w postępowaniu przygotowawczym (dochodzeniu lub śledztwie), są określone przez przepisy kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tymi przepisami oskarżony (podejrzany) musi mieć obrońcę, gdy jest nieletni (w rozumieniu prawa karnego to osoba, która nie ukończyła 17 lat), jest głuchy, niemy lub niewidomy. Jest to konieczne również wtedy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Może on jednak zostać niezwłocznie zbadany przez lekarzy psychiatrów. Jeżeli biegli stwierdzą, że jego poczytalność zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu przestępstwa, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości, udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy. Prezes sądu, a na rozprawie sąd, może wówczas cofnąć wyznaczenie obrońcy.

Obrońca z urzędu przysługuje również, gdy sąd uzna to za niezbędne ze względu na okoliczności utrudniające obronę. W tym przypadku chodzi np. o takie upośledzenie, które nie jest niemotą, głuchotą lub ślepotą, a znacznie utrudnia obronę, a decyzja o przyznaniu obrońcy z urzędu należy do sądu.

Poza sytuacjami, w których oskarżony musi mieć obrońcę w całym postępowaniu, przepisy przewidują również przypadki, kiedy oskarżony musi korzystać z obrońcy w postępowaniu przed sądem. Sytuacja taka ma miejsce przede wszystkim, gdy postępowanie toczy się przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji, a oskarżonemu zarzucono zbrodnię lub jest pozbawiony wolności. Ustanowienia obrońcy z urzędu dokonuje prezes sądu właściwego do rozpoznania danej sprawy. Ma to szczególne znaczenie dlatego, że gdy posiadanie obrońcy jest konieczne, a oskarżony nie miał obrońcy z wyboru, a prezes sądu nie wyznaczył obrońcy z urzędu, wówczas orzeczenie wydane w tej sprawie podlega uchyleniu w razie jego zaskarżenia. Pewne odrębności dotyczące wyznaczania obrońców z urzędu tyczą się żołnierzy.

Art. 79 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

Zgodnie z orzecznictwem to strona ubiegająca się o uzyskanie pomocy prawnej opłacanej ze Skarbu Państwa jest zobligowana do udokumentowania tej sytuacji materialnej, z której wywodzi swoje uprawnienia.

Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu należy kierować do prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Na etapie postępowania przygotowawczego można złożyć go do prezesa sądu za pośrednictwem prokuratury. Ocena, czy oskarżony znajduje się w takiej sytuacji, należy do prezesa sądu lub sądu właściwego do rozpoznania sprawy. W związku z tym nie można oskarżonemu odmówić udzielenia obrony z urzędu, gdy w ocenie prezesa sądu jego sytuacja finansowa i majątkowa wskazuje, że nie będzie on w stanie ponieść kosztów obrony. Bez znaczenia jest w tym przypadku stopień skomplikowania sprawy albo zagrożenie karą za zarzucany oskarżonemu czyn.

Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu powinien zawierać imię i nazwisko oraz adres wnioskodawcy, oznaczenie prezesa sądu, do którego jest skierowany oraz sprawy, której dotyczy (sygnatura akt, przeciwko komu trwa postępowanie). We wniosku należy krótko sprecyzować swoje żądanie i wskazać, że wnioskodawca domaga się wyznaczenia obrońcy z urzędu. Najważniejsze we wniosku jest uzasadnienie, w którym należy wykazać, dlaczego wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Na końcu należy umieścić datę i złożyć własnoręczny podpis.

Do wniosku warto załączyć dokumenty uwiarygadniające złą sytuację materialną wnioskodawcy. Może to być zaświadczenie o zarobkach, zaświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym z Ośrodka Pomocy Społecznej, formularz podatkowy itp.

Art. 78 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2005 r., sygn. akt II KZ 33/2005

Jedynie nieposiadanie przez oskarżonego w postępowaniu sądowym obrońcy w wypadku obrony obowiązkowej i jego nieuczestniczenie w czynnościach, w których udział jego był obowiązkowy, stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą powodującą uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Nie będzie nią natomiast sytuacja, w której oskarżony uprawniony do obrony obowiązkowej miał obrońcę z urzędu, ale wyznaczonego nie ze względu na to uprawnienie, ale na podstawie art. 78 par. 1 kodeksu postępowania karnego. Ważne, aby adwokat uczestniczył we wszystkich czynnościach, w których udział obrońcy z urzędu jest obowiązkowy. Nie sposób (z wyboru czy z urzędu) powołania obrońcy jest istotny, czy też podstawy prawne jego wyznaczenia z urzędu, ale sam fakt działania w postępowaniu sądowym jako obrońca oskarżonego i branie udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy.

Art. 439 par. 1 pkt 10 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

Postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2007 r., sygn. akt V KK 32/2007

Powołanie obrońcy z urzędu jest czynnością techniczno-organizacyjną, nie zaś procesową. I bez względu na to, kto go ustanowił, musi podejmować czynności na rzecz oskarżonego. Wyznaczenie obrońcy z urzędu nakłada na obrońcę obowiązek podejmowania czynności procesowych do prawomocnego zakończenia postępowania, z wyjątkiem tych, które muszą być wykonane osobiście przez oskarżonego, np. składanie zeznań, wyjaśnień. Jeżeli czynności należy dokonać poza siedzibą lub miejscem zamieszkania obrońcy z urzędu, prezes sądu, przed którym ma być dokonana czynność, a w postępowaniu przygotowawczym prezes sądu rejonowego miejsca czynności, na uzasadniony wniosek dotychczasowego obrońcy może wyznaczyć dla dokonania tej czynności innego obrońcę spośród miejscowych adwokatów.

Obrońca wyznaczony z urzędu w postępowaniu kasacyjnym lub w postępowaniu o wznowienie postępowania powinien sporządzić i podpisać kasację lub wniosek o wznowienie postępowania albo poinformować na piśmie sąd, że nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania. Jeżeli kasacja lub wniosek zostaną wniesione, obrońca ten jest uprawniony do udziału w toczącym się postępowaniu.

W jednym z ostatnio wydanych orzeczeń Sąd Najwyższy wskazał też, że pomimo wydania zarządzenia o wyznaczeniu obrońcy z urzędu przez organ nieposiadający w tej sprawie kompetencji, fakt ten nie przesądza o wadliwości tej czynności, a wyznaczony obrońca musi działać w interesie oskarżonego. Gdyby w takiej sytuacji wyznaczony adwokat chciał doprowadzić do zwolnienia go z obowiązku obrony, powinien złożyć odpowiedni wniosek. Nawet jednak i w takim przypadku do wyznaczenia nowego obrońcy musiałby on podejmować wszelkie działania na rzecz oskarżonego.

Art. 84 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I KZP 32/09.

Obrońca wyznaczony z urzędu jest nie tylko uprawniony, ale i zobowiązany do podejmowania czynności procesowych na rzecz swojego klienta aż do uprawomocnienia się wyroku. Zgodnie ze zdaniem pierwszym art. 84 par. 2 kodeksu postępowania karnego wyznaczenie obrońcy z urzędu nakłada na niego obowiązek podejmowania czynności procesowych do prawomocnego zakończenia postępowania. Obrońca z urzędu powinien więc sporządzić i podpisać apelację, jeśli wolę taką wyraził oskarżony. Jest to nie tylko jego uprawnienie, ale przede wszystkim obowiązek. Obrońca nie może zwolnić się z tego obowiązku poprzez oświadczenie, że brak jest podstaw do złożenia apelacji. Jest to możliwe dopiero na etapie postępowania kasacyjnego albo postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania. Takie prawo obrońcy przewiduje bowiem art. 84 par. 3 k.p.k., który stanowi, że obrońca wyznaczony z urzędu w postępowaniu kasacyjnym lub w postępowaniu o wznowienie postępowania powinien sporządzić i podpisać kasację lub wniosek o wznowienie postępowania albo poinformować na piśmie sąd, że nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKz 350/08.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl