Narkoman zamiast do więzienia trafi na obowiązkową terapię

W razie skazania osoby uzależnionej za przestępstwo pozostające w związku z używaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej na karę pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, sąd musi skierować tę osobę na specjalistyczne leczenie lub rehabilitację i oddać pod dozór. Dlatego jeśli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że sprawca jest osobą uzależnioną lub używającą szkodliwie substancje psychoaktywne, sąd lub prokurator zarządza zebranie informacji na temat używania przez oskarżonego narkotyków. Takiego wywiadu dokonują osoby, które uzyskały certyfikat specjalisty terapii uzależnień. Procedurę, zgodnie z jaką się to odbywa, przewiduje obowiązujące od 12 stycznia 2012 r. rozporządzenie ministra sprawiedliwości w sprawie zbierania informacji na temat używania przez oskarżonego środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych (dalej rozporządzenie).

Zbieranie informacji

Zgodnie z rozporządzeniem sąd lub prokurator, zarządzając zebranie informacji, wyznacza specjalistę i określa termin oraz sposób przekazania przez niego informacji. Czynności przeprowadza się w godzinach od 6.oo do 22.oo. Przed przystąpieniem do zbierania informacji specjalista informuje oskarżonego o celu tej czynności, a na jego żądanie okazuje kopię zarządzenia (wydanego przez sąd lub prokuratora) oraz kopię certyfikatu specjalisty terapii uzależnień. Po zebraniu informacji zostają one umieszczone w kwestionariuszu i przekazane organowi zarządzającemu czynność.

Przepisy o zbieraniu informacji o uzależnieniu osób, którym zarzucono nielegalne posiadanie narkotyków, zostały wydane na podstawie regulacji dodanych do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (dalej ustawa), które obwiązują od 9 grudnia 2011 r. (patrz podstawa prawna). Od tego czasu przepisy ustawy pozwalają na umarzanie spraw związanych z posiadaniem nieznacznej ilości środków. Nowy art. 62a ustawy umożliwia prokuratorowi podjęcie takiej decyzji procesowej w sytuacji, gdy orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego szkodliwości. Umorzenie sprawy jest dopuszczalne, tylko gdy zabezpieczona przez funkcjonariuszy nieznaczna ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych jest przeznaczona na własny użytek. Decydującego znaczenia nie ma tutaj jednak tłumaczenie zatrzymanego, ale sytuacja, w jakiej został on przyłapany.

Uznanie prokuratora

Nowy przepis nie wprowadza obowiązku automatycznego umarzania spraw przeciwko osobom zatrzymanym z małą ilością narkotyków. Daje prokuratorowi możliwość zbadania ich indywidualnej sytuacji. Jeżeli postawa sprawcy, ilość znalezionych przy nim narkotyków, dotychczasowe nienaganne zachowanie i inne okoliczności wskazują na to, że nie zasługuje on na skazanie za popełniony czyn, organ może wydać postanowienie o umorzeniu sprawy i to jeszcze przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia. W ten sposób ma zostać ograniczona liczba przypadków, gdy przed sąd trafiają młode osoby, zatrzymane z niewielką ilością środka odurzającego.

To pewne, że art. 62a ustawy będzie stosowany coraz częściej przez prokuratorów. Jego zastosowanie zależy co prawda od każdorazowej oceny prokuratora w konkretnej sprawie, a tym samym od spełnienia dodatkowych przesłanek, poza samą nieznaczną ilością środków odurzających. Mimo to kierunek, w którym jest w ostatnich latach reformowana procedura karna, wymusza znacznie częstsze kończenie spraw karnych w oparciu o porozumienia zawierane pomiędzy podejrzanym a prokuratorem.

Nieefektywne ściganie

Diametralna zmiana podejścia do osób przyłapanych przez policję na posiadaniu nieznacznych ilości narkotyków pozwoli im zdecydowanie częściej uniknąć odpowiedzialności karnej za popełniony czyn. Dlatego warto przyjrzeć się powodom, dla których ustawodawca zdecydował się wprowadzić nową podstawę do umorzenia tego rodzaju spraw.

Wprowadzenie nowych przepisów to przede wszystkim możliwość odstępowania w pewnych sytuacjach od ścigania drobnych przestępstw związanych z konsumpcją narkotyków, w stosunku do których stosowanie represji karnych nie przynosiło najczęściej jakichkolwiek pozytywnych efektów. Ściganie takich osób ani nie zmniejszało popytu na narkotyki, ani ich ilości na czarnym rynku. Poza tym skazywanie sprawców tego rodzaju czynów, zamiast pozytywnych efektów resocjalizacyjnych, prowadziło często do ich stygmatyzacji i dalszego wykolejenia społecznego. Obowiązkowe ściganie za posiadanie symbolicznych ilości narkotyków angażuje także siły i środki organów ścigania i sądów, podczas gdy często mogłyby zostać spożytkowane w innych obszarach.

Nieznaczne ilości

Ani sama ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, ani dodane do niej ostatnio przepisy nie przewidują definicji pojęcia nieznacznej ilości narkotyków. Oznacza to, że w dalszym ciągu zakwalifikowanie konkretnej ilości substancji lub środka do takiej kategorii jest kwestią ocenną i pozostaje w zakresie uznania prokuratora.

Na ten temat wypowiadały się jedynie sądy. SN w postanowieniu z 23 września 2009 r., sygn. akt I KZP 10/2009, orzekł, że jeżeli przedmiotem czynności wykonawczej przestępstw określonych w ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii jest taka ilość środków odurzających lub psychotropowych, która mogłaby jednorazowo zaspokoić potrzeby co najmniej kilkudziesięciu osób uzależnionych, to jest to znaczna ilość w rozumieniu tej ustawy. A contrario - ilością nieznaczną byłaby taka, która nie jest w stanie zaspokoić takich potrzeb.

Stworzenie listy najbardziej popularnych narkotyków wraz z wartościami, która pomogłaby organom ścigania oddzielić posiadaczy narkotyków znacznej ilości od tych, którzy mają ilości śladowe, postulują już od dawna pozarządowe organizacje zajmujące się polityką narkotykową w Polsce.

Statystyka

Liczba postępowań wszczętych w związku z przestępstwami z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w latach 1999 - 2010 (w tym nieletni)

20 832 4119

20 260 3598

19 340 2923

19 056 2945

20 772 3768

18 194 3629

16 519 3105

12 968 2357

10 339 2041

8 237 1804

5 592 1354

4 225 954

Ważne

Możliwość umorzenia sprawy o posiadanie nieznacznej ilości narkotyków nie oznacza, że taki czyn przestał być w świetle prawa przestępstwem

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 1 pkt 15 ustawy z 1 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 117, poz. 678).

Rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 5 stycznia 2012 r. w sprawie zbierania informacji na temat używania przez oskarżonego środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych (Dz.U. z 2012 r., poz. 38).