Kiedy można odmówić składania zeznań na policji i przed sądem

Czy muszę stawić się na wezwanie

Zostałam wezwana na oddalony o 200 km komisariat policji, żeby złożyć zeznania w sprawie mojego syna. I tak odmówię zeznań z uwagi na to, że jestem jego matką. Zadzwoniłam do prowadzącego dochodzenie policjanta i mu o tym powiedziałam. Czy muszę stawić się na przesłuchanie?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.813.jpg@RY2@

Podstawową powinnością świadka jest stawienie się w czasie i miejscu wskazanym przez organ mający dokonać przesłuchania. Jest to niezależne od tego, czy świadek zamierza skorzystać z przysługującego mu prawa do odmowy składania zeznań. Przesłuchanie świadka może nastąpić w jednostce policji, prokuraturze lub sądzie prowadzącym sprawę. Może zostać też dokonane w ramach pomocy prawnej. Polega ona na przesłuchaniu osoby w jednostce położonej najbliżej miejsca zamieszkania świadka i ma na celu uniknięcie uciążliwości związanych z koniecznością stawienia się w odległym niekiedy o kilkaset kilometrów komisariacie. Świadka, który nie może się stawić na wezwanie z powodu choroby, kalectwa lub innej niedającej się pokonać przeszkody, można przesłuchać w miejscu jego pobytu. Na policji lub w prokuraturze musi stawić się każda osoba, która otrzymała wezwanie, choć obowiązek ten nie jest absolutny. Zawsze jednak brak możliwości przybycia w określonym terminie trzeba usprawiedliwić. Niestawiennictwo z powodu choroby wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie, wystawionego przez lekarza sądowego. Usprawiedliwienie najlepiej dostarczyć jeszcze przed datą zaplanowanej czynności przesłuchania. Jeśli wcześniejsze doręczenie usprawiedliwienia nie jest możliwe, warto zadzwonić na komisariat, do prokuratora lub sekretariatu sądu i ustnie wyjaśnić powód nieobecności, a następnie przesłać zwolnienie lekarskie lub inny dokument usprawiedliwiający nieobecność. Na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie organu prowadzącego postępowanie albo bez zezwolenia tego organu oddalił się z miejsca czynności przed jej zakończeniem, można nałożyć karę pieniężną w wysokości do 10 tys. zł.

Podstawa prawna

Art. 177 i 285 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Czy partnerka może odmówić zeznań

Od wielu lat żyję w związku pozamałżeńskim. Obecnie toczy się przeciwko mnie sprawa o paserstwo. Policja wezwała moją partnerkę na przesłuchanie. Czy może ona odmówić zeznań w mojej sprawie, podobnie jak żona podejrzanego?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.814.jpg@RY2@

Prawo do odmowy zeznań przysługuje również osobom pozostającym we wspólnym pożyciu. W przypadku relacji partnerskich chodzi tutaj jednak wyłącznie o konkubentów. Są to osoby, które łączą szczególne relacje, zbliżone do tych, które występują między małżonkami. Konieczne jest więc występowania między konkubentami trzech więzi: fizycznej, psychicznej i gospodarczej (wspólne gospodarstwo domowe). Do grupy osób najbliższych nie mogą być zaliczani z tego powodu tzw. kochankowie. Tak uznał Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z 28 października 2009 r., sygn. akt II AKa 176/2009). Podkreślił on, że wspólne zamieszkiwanie przez krótkie okresy oraz utrzymywanie kontaktów seksualnych nie uzasadnia jeszcze uznania tego związku za konkubinat, który charakteryzuje się cechami identycznymi z cechami małżeństwa, tyle że nie jest sankcjonowany przez prawo. Chodzi zatem o związek trwały, połączony więzami uczuciowymi, fizycznymi i ekonomicznymi, to jest wspólnym planowaniem i podejmowaniem ważnych decyzji oraz wspólnym ponoszeniem kosztów egzystencji. Prawa do odmowy zeznań nie ma ponadto rodzina osoby pozostającej we wspólnym pożyciu (np. brat konkubiny).

Podstawa prawna

Art. 182 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Art. 115 par. 11 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).

Czy muszę złożyć zeznania przeciwko szwagrowi

Nie chciałbym składać zeznań w sądzie w sprawie brata mojej żony. Czy muszę to zrobić, chociaż nie jestem jego krewnym?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.815.jpg@RY2@

Jedną z podstawowych reguł procesu karnego jest prawo do odmowy zeznań przysługujące osobie najbliższej oskarżonemu (podejrzanemu). Skorzystanie z tych uprawnień jest uzależnione od woli świadka. Sąd lub prokurator nie mogą badać powodów odmowy składania zeznań. Są natomiast uprawnieni do zbadania charakteru więzi pomiędzy oskarżonym a świadkiem. Do osób najbliższych zalicza się przede wszystkim małżonek. Są to także wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.), zstępni (dzieci, wnuki itd.) oraz rodzeństwo (rodzone i przyrodnie). Prawo do odmowy zeznań mają jednak także niektórzy członkowie rodziny małżonka. Są to powinowaci w tej samej linii lub stopniu (rodzice małżonka, jego dziadkowie i rodzeństwo, a więc także szwagrowie). Status osoby najbliższej przyznany jest zarówno rodzeństwu małżonka, jak i małżonkom rodzeństwa oskarżonego. Odmówić zeznań może także osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (adoptowana) oraz jej małżonek. Co więcej, prawo do odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. Ostatnią grupą są osoby pozostające we wspólnym pożyciu.

Podstawa prawna

Art. 115 par. 11 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).

Czy dziennikarz musi odpowiadać na pytania prokuratora

Do prokuratury został wezwany dziennikarz, który napisał artykuł opisujący sprawę mojej firmy. Czy musi on powiedzieć prokuratorowi wszystko, czego dowiedział się ode mnie w trakcie zbierania materiałów prasowych?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.816.jpg@RY2@

Szczególne uprawnienia związane z prawem do odmowy zeznań dotyczą świadków wykonujących niektóre wolne zawody. Osoby zobowiązane do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lekarskiej lub dziennikarskiej mogą być przesłuchiwane przez prokuratora co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. Musi więc dojść do takiej sytuacji procesowej, gdzie jedynym sposobem na poznanie danej okoliczności jest właśnie zeznanie świadka, a inne dowody nie dały w tym zakresie efektów lub są niemożliwe do przeprowadzenia. W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje sąd.

Zwolnienie dziennikarza od obowiązku zachowania tajemnicy nie może dotyczyć w żadnym przypadku danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również identyfikację osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania. Warunkiem jest, by osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych. Powyższe ograniczenie wynikające z tajemnicy dziennikarskiej nie może jednak być stosowane, jeżeli informacja dotyczy czynu polegającego na niezawiadomieniu o popełnieniu niektórych rodzajów przestępstw (np. zabójstwo, wzięcie zakładnika).

Podstawa prawna

Art. 180 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Czy mogę odpowiedzieć za fałszywe zeznania

Przed 4 latami złożyłem zeznania w sprawie mojego brata. Były one sprzeczne z prawdą i sąd, przed którym toczyło się postępowanie, wystosował zawiadomienie do prokuratury o złożeniu przeze mnie fałszywych zeznań. Czy mogę za to odpowiadać, jeżeli zeznawałem w sprawie osoby mi najbliższej?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.817.jpg@RY2@

W związku z tym, że świadka łączą z oskarżonym więzi rodzinne, może on skorzystać z prawa odmowy zeznań najpóźniej do rozpoczęcia jej pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Wówczas nawet poprzednio złożone zeznania tej osoby nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. Są po prostu traktowane tak, jak by ich nie było. Stosunek pokrewieństwa nie uprawnia natomiast do składania fałszywych zeznań, ani też nie zwalnia z odpowiedzialności za popełnienie takiego czynu. Jeżeli świadek zdecydował się składać zeznania, musi mówić prawdę i złożyć wyczerpujące zeznania odpowiadające posiadanej wiedzy. Przed rozpoczęciem przesłuchania świadek musi ponadto zostać uprzedzony o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. W toku śledztwa lub dochodzenia świadek podpisuje oświadczenie, że został uprzedzony o tej odpowiedzialności. Jest to warunek, bez spełnienia którego nie można nikogo oskarżyć o składanie fałszywych zeznań. Odpowiedzialność za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w zeznaniach mających służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy przewiduje art. 233 kodeksu karnego. Za taki czyn grozi do 3 lat pozbawienia wolności.

Podstawa prawna

Art. 186 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Czy prokurator musi zachować w tajemnicy moje dane

Zostałem pobity przez jednego z moich pacjentów w szpitalu. Nie chcę, by w czasie przeglądania akt dowiedział on się z protokołu przesłuchania, gdzie mieszkam. Czy mogę prosić o zastrzeżenie moich danych?

@RY1@i02/2013/049/i02.2013.049.18300150e.818.jpg@RY2@

Przed przesłuchaniem świadka funkcjonariusz prowadzący czynność zawsze sprawdza dane osobowe przesłuchiwanego na podstawie dowodu osobistego lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość i robi o tym stosowną wzmiankę w protokole przesłuchania. Jeżeli jednak zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby bezprawnej wobec świadka, można zastrzec dane dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. Wtedy oryginalne protokoły przesłuchania trafiają do zaplombowanej koperty, a ich kopie, z usuniętymi danymi osobowymi - trafiają do akt sprawy. Pisma procesowe doręcza się wówczas do instytucji, w której świadek jest zatrudniony, lub na inny wskazany przez niego adres. W szczególnych przypadkach świadek może uzyskać status świadka incognito. Takie postanowienie jest wydawane, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej.

Podstawa prawna

Art. 191 par. 3 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl