Sprawca w sądzie 24-godzinnym nie będzie musiał mieć obrońcy

Sprawcy przestępstw, którzy zostali ujęci na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem, nadal będą skazywani w postępowaniu przyspieszonym, czyli przez tzw. sądy 24-godzinne. Od dziś zmieniają się jednak zasady prowadzenia takich postępowań, a także uprawnienia i obowiązki podejrzanych. Wtedy wchodzi bowiem w życie nowelizacja kodeksu postępowania karnego, która wprowadza te zmiany.

Przede wszystkim po wejściu w życie zmian postępowanie przyspieszone będzie prowadzone według procedury obowiązującej w postępowaniu uproszczonym, a nie w postępowaniu zwyczajnym, jak było do tej pory. W postępowaniu przyspieszonym będą mogły być rozpoznawane wszystkie sprawy o przestępstwa podlegające rozpoznaniu w trybie uproszczonym, jeżeli sprawca został ujęty na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa lub bezpośrednio potem zatrzymany oraz w ciągu 48 godzin doprowadzony przez policję i przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym.

Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie ujętego sprawcy do sądu nie będzie jednak konieczne, jeżeli zobowiąże się on do tego, że stawi się w sądzie w wyznaczonym miejscu i czasie, w okresie nieprzekraczającym 72 godzin od chwili zatrzymania albo oddania go w ręce policji. Jeżeli sprawca przestępstwa zobowiąże się do stawienia w sądzie, a został wcześniej zatrzymany, to będzie można go zwolnić. Zwolnienie lub zrezygnowanie z zatrzymania i przymusowego doprowadzenia sprawcy występku o charakterze chuligańskim będzie jednak mogło nastąpić jedynie wyjątkowo. Będzie to możliwe wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że sprawca stawi się w sądzie w wyznaczonym miejscu i czasie oraz nie będzie utrudniał postępowania w inny sposób.

W przypadku podjęcia przez organy ścigania decyzji o prowadzeniu danej sprawy w trybie postępowania przyspieszonego skrócony zostanie także czas dochodzenia. Nie trzeba będzie bowiem wszechstronnie wyjaśniać w nim wszystkich okoliczności danej sprawy i gromadzić wszystkich dowodów. W takim przypadku dochodzenie będzie można ograniczyć do przesłuchania osoby podejrzanej w charakterze podejrzanego oraz zabezpieczenia dowodów w niezbędnym zakresie. Nieobowiązkowe będzie wydanie postanowienia o wszczęciu dochodzenia zawierającego określenie czynu będącego przedmiotem postępowania oraz jego kwalifikacji prawnej. Będzie można także zrezygnować z zaznajamiania podejrzanego z aktami sprawy.

Pomimo tego, że sprawa będzie prowadzona w trybie przyspieszonym, prowadzący ją organ ścigania - najczęściej funkcjonariusz policji - będzie zobowiązany do przestrzegania uprawnień przysługujących podejrzanemu. Nawet jeżeli ich realizacja wydłuży nieznacznie czas dochodzenia.

Przede wszystkim więc przystępując do przesłuchania będzie on musiał pouczyć podejrzanego o przysługujących mu uprawnieniach, m.in. do składania wyjaśnień, do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na pytania, i do złożenia - już w toku dochodzenia - wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy. Pouczenie to powinien on otrzymać na piśmie za potwierdzeniem odbioru. Podejrzany powinien zostać także pouczony o przysługującym mu prawie do korzystania z pomocy obrońcy. W odróżnieniu od obowiązujących do tej pory przepisów podejrzany nie ma obowiązku posiadania w postępowaniu przyspieszonym obrońcy. Może on z takiego prawa skorzystać, ale nie jest to jego obowiązek.

Od czasu wprowadzenia do polskiej procedury postępowania przyspieszonego prawnicy od dawna postulowali zniesienie obowiązku korzystania z usług obrońcy. Obowiązek ten znacznie podnosił bowiem koszty postępowania, które musiała ponosić osoba skazana. Dla umożliwienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonym ustanawia się obowiązek pełnienia przez adwokatów dyżurów w czasie i miejscu ustalonym w odrębnych przepisach.

Jeżeli w toku postępowania ujawnią się warunki do wystąpienia z wnioskiem o dobrowolne poddanie się przez podejrzanego karze, to powinien od zostać przesłuchany nie przez policjanta, ale przez prokuratora. Także prokurator powinien przesłuchać podejrzanego, jeżeli złoży on wniosek o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy.

Postępowanie przyspieszone stosuje się do sprawców przestępstw:

● w których było prowadzone dochodzenie, jeżeli sprawca został ujęty na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa lub bezpośrednio potem

● wobec sprawców występków o charakterze chuligańskim.

Wniosek policji o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym powinien zawierać:

● imię i nazwisko oskarżonego, inne dane o jego osobie oraz dane o zastosowaniu środka zapobiegawczego,

● dokładne określenie zarzucanego oskarżonemu czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości kosztów powstałej szkody,

● wskazanie, że czyn został popełniony w warunkach recydywy,

● wskazanie przepisów ustawy karnej, pod które zarzucany czyn podpada,

● wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy i trybu postępowania,

● wniosek taki nie musi zawierać uzasadnienia oskarżenia.

Funkcjonariusz policji, który po przeprowadzeniu dochodzenia uzna, że istnieją podstawy do wystąpienia do sądu z wnioskiem o rozpoznanie sprawy, sporządza go i przesyła do sądu wraz ze zgromadzonym materiałem dowodowym oraz z aktami postępowania przygotowawczego. Wniosek ten zastępuje akt oskarżenia, który kierowany jest do sądu np. w postępowaniu uproszczonym lub zwyczajnym.

O przesłaniu wniosku do sądu organ prowadzący postępowanie musi niezwłocznie zawiadomić prokuratora. Nie musi on jednak zawiadamiać o tym oskarżonego i ujawnionego pokrzywdzonego, a także osoby lub instytucji, która dokonała zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa.

Pomimo zwolnienia z tego obowiązku policja musi jednak doręczyć pokrzywdzonemu pisemne pouczenie o przysługującym mu prawie do złożenia wniosku o naprawienie szkody, a także o możliwości wydania przez sąd wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy. Pokrzywdzony powinien zostać także pouczony o przysługującym mu prawie do złożenia oświadczenia o działaniu w postępowaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

Do wniosku należy dołączyć listę osób podlegających wezwaniu na rozprawę oraz wykaz innych dowodów, których przeprowadzenie na rozprawie jest konieczne. Lista ujawnionych pokrzywdzonych oraz świadków wraz z ich adresami powinna być przesłana wyłącznie do sądu. Nie może się więc z nią zapoznać np. oskarżony lub ustanowiony przez niego obrońca. Podyktowane jest to przede wszystkim ochroną danych adresowych. Jeżeli organ prowadzący dochodzenie uzna, że wzywanie na rozprawę główną niektórych świadków jest zbędne, to może złożyć taki wniosek do sądu. Zaniechanie wzywania na rozprawę może dotyczyć jednak wyłącznie świadków przebywających za granicą lub mających stwierdzić okoliczności, którym oskarżony w swoich wyjaśnieniach nie zaprzeczył i nie są one tak doniosłe dla postępowania.

Jeżeli z okoliczności sprawy będzie wynikało, że zachodzą warunki do dobrowolnego poddania się karze przez podejrzanego lub do wydania wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy, to funkcjonariusz policji nie będzie mógł skierować wniosku o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym bezpośrednio do sądu. Wniosek ten będzie on musiał przedstawić go najpierw prokuratorowi do zatwierdzenia. Jeśli prokurator przychyli się do wniosku przygotowanego przez policję, to będzie musiał dołączyć do niego wniosek o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie podejrzanemu uzgodnionej z nim kary lub środka karnego. Prokurator będzie mógł jednak podjąć także decyzję, że nie przychyla się do wniosku funkcjonariusza policji. W takiej sytuacji powinien on podjąć decyzję co do dalszego toku sprawy, a więc np. czy dalej prowadzić ją w postępowaniu uproszczonym czy zwyczajnym i jakie czynności należy w niej jeszcze wykonać.

Po otrzymaniu przez sąd odpisu wniosku o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym prezes sądu lub sąd musi doręczyć jego odpis oskarżonemu oraz jego obrońcy, jeżeli został ustanowiony. Jednocześnie wraz z doręczeniem odpisu prezes sądu lub sąd powinien wyznaczyć oskarżonemu czas potrzebny mu na przygotowanie do obrony. Realizując swoje prawo do obrony, oskarżony ma prawo m.in. do kontaktu z obrońcą bez obecności osób trzecich.

Po doręczeniu odpisu wniosku oraz upływie czasu niezbędnego na przygotowanie linii obrony sąd przystępuje niezwłocznie do rozpoznania sprawy. W postępowaniu przyspieszonym nie stosuje się bowiem art. 339 kodeksu postępowania karnego, który przyznaje prezesowi sądu prawo do skierowania w określonych przypadkach sprawy na posiedzenie. W tym trybie nie mają także zastosowania przepisy określające procedurę wyznaczania sędziów do prowadzenia danej sprawy, a także wprowadzające zasadę, że pomiędzy doręczeniem zawiadomienia a terminem rozprawy głównej musi upłynąć co najmniej siedem dni. Ma to przede wszystkim służyć jak najszybszemu zakończeniu danej sprawy. Jak najszybszemu zakończeniu postępowania ma służyć także wyłączenie możliwości zgłoszenia przez pokrzywdzonego powództwa cywilnego.

Także ze względu na realizację celu związanego z szybkością postępowania sąd może prowadzić rozprawę pod nieobecność oskarżonego, jeżeli okaże się, że nie stawił się on na wyznaczony termin rozprawy i nie usprawiedliwi swojej nieobecności. Jeżeli sąd zakończy taką rozprawę i wyda wyrok, to nie będzie on uważany za wyrok zaoczny. W takim wypadku odpis wniosku o rozpoznanie sprawy musi załączyć do akt sprawy.

Fakt, iż postępowanie przyspieszone ukierunkowane jest głównie na jak najszybsze zakończenie sprawy, nie oznacza, że wyrok zawsze musi zapaść już na pierwszej rozprawie. Także i w tym postępowaniu sąd może zarządzić przerwę. Łączny czas zarządzonych przerw nie może przekroczyć 14 dni. Przerwy w postępowaniu także są więc zdecydowanie krótsze niż w innych sprawach. W postępowaniu zwyczajnym przerwa pomiędzy sprawami nie może przekroczyć bowiem 35 dni, a w postępowaniu uproszczonym 21 dni. Wraz z zarządzeniem przerwy sąd musi jednocześnie rozstrzygnąć w przedmiocie zastosowania środka zapobiegawczego.

Jeżeli sąd uzna, że sprawy nie można rozpoznać z zachowaniem dopuszczalnego 14-dniowego czasu przerw w rozprawie i zarządzi dłuższą przerwę, to będzie ją rozpoznawał w dalszym ciągu w tym samym składzie, jednak w trybie uproszczonym. Dalsze jej prowadzenie w trybie przyspieszonym będzie w takich okolicznościach niedopuszczalne. Rozpoznawanie sprawy w dalszym ciągu w trybie uproszczonym zamiast trybu przyspieszonego będzie także konieczne, jeżeli w toku sprawy lub przed jej rozpoczęciem sąd stwierdzi, że sprawa nie podlega rozpoznaniu w trybie przyspieszonym. Jeżeli po zmianie trybu procedowania okaże się, że nie można danej sprawy rozpoznać także w trybie uproszczonym, to obowiązkiem sądu będzie wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie środka zapobiegawczego i przekazanie sprawy prokuratorowi w celu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych. O swojej decyzji w tym przedmiocie sąd powinien zawiadomić pokrzywdzonego.

Przekazanie sprawy prokuratorowi w celu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych będzie także konieczne wówczas, jeżeli na podstawie okoliczności ujawnionych po rozpoczęciu przewodu sądowego sąd stwierdzi, że zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego, zaś dokonanie niezbędnych czynności w postępowaniu sądowym powodowałoby znaczne trudności. Także i w tym przypadku o swojej decyzji sąd powinien zawiadomić pokrzywdzonego i wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie środka zapobiegawczego.

Kończąc postępowanie, sąd na tej samej rozprawie musi wydać swój wyrok. W postępowaniu tym nie stosuje się bowiem przepisów umożliwiających sądowi odroczenia ogłoszenia wyroku o siedem dni. W postępowaniu przyspieszonym niedopuszczalne jest także odroczenie ogłoszenia uzasadnienia postanowienia o okres siedmiu dni. Musi więc ono zostać ogłoszone łącznie z samym postanowieniem sądu. W razie skazania oskarżonego na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania sąd, po wysłuchaniu stron, rozstrzyga w przedmiocie środka zapobiegawczego. Jeżeli jednak okaże się, że na podstawie okoliczności ujawnionych w sprawie sąd będzie chciał wymierzyć oskarżonemu karę powyżej dwóch lat pozbawienia wolności, to nie będzie mógł tego zrobić w postępowaniu przyspieszonym.

W takiej sytuacji obowiązkiem sądu będzie rozstrzygnięcie w przedmiocie środka zapobiegawczego i przekazanie sprawy prokuratorowi w celu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych.

Sędzia, który brał udział w wydaniu postanowienia, jest z mocy prawa wyłączony od dalszego udziału w danej sprawie.

Strona postępowania, która będzie chciała zapoznać się z podstawami wyroku sądu, będzie mogła zgłosić wniosek o jego uzasadnienie i doręczenie jej tego uzasadnienia. W postępowaniu przyspieszonym wniosek taki będzie mógł być zgłoszony także ustnie do protokołu rozprawy lub posiedzenia. Jeżeli strona będzie go chciała zgłosić na piśmie, to będzie musiała to zrobić w ciągu trzech dni od daty ogłoszenia wyroku.

Jeżeli wniosku takiego nie złoży sam oskarżony, to wniosek powinien wskazywać tego z oskarżonych, którego dotyczy. Po otrzymaniu wniosku sąd musi sporządzić uzasadnienie wyroku w terminie trzech dni od daty złożenia wniosku.

Obowiązująca w polskiej procedurze karnej zasada dwuinstancyjności postępowania oznacza, że każda strona niezadowolona z rozstrzygnięcia sądu może się od niego odwołać, nawet jeżeli dana sprawa była rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym. Szybszy tryb procedowania przez sąd nie może bowiem oznaczać pozbawienia strony prawa do odwołania. W odróżnieniu jednak od postępowania zwyczajnego w postępowaniu przyspieszonym krótsze są terminy do wniesienia apelacji.

W postępowaniu przyspieszonym termin do wniesienia apelacji wynosi siedem, a nie 14 dni. Biegnie on dla każdego uprawnionego do jej wniesienia od daty doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem. W razie złożenia apelacji sąd, który wydał wyrok, przekazuje ją niezwłocznie wraz z aktami sądowi odwoławczemu. Nie musi on wcześniej zawiadomić o przyjęciu apelacji prokuratora oraz obrońców, pełnomocników, a także stron postępowania.

W wypadku wniesienia apelacji przez prokuratora, obrońcę lub pełnomocnika sąd odwoławczy dołącza do zawiadomienia o terminie rozprawy apelacyjnej odpis apelacji strony przeciwnej.

Ze względu na szybkość postępowania krótszy jest także termin na rozpoznanie środka odwoławczego.

Złożona apelacja powinna być rozpoznana przez sąd najpóźniej w ciągu miesiąca od daty jej wpływu do tego sądu. Jeżeli po rozpoznaniu środka odwoławczego sąd stwierdza, że zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego co do istoty sprawy, może przekazać sprawę prokuratorowi w celu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji obowiązkiem sądu jest uchylenie wyroku.

W wypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania dalsze postępowanie toczy się w trybie uproszczonym. W razie niemożności rozpoznania sprawy w postępowaniu uproszczonym, uchylając wyrok, sąd przekazuje sprawę prokuratorowi w celu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych.

Odrębność postępowania przyspieszonego polega na tym, że:

● rozprawa prowadzona jest zgodnie z procedurą uproszczoną, a nie zwyczajną

● w dochodzeniu nie trzeba gromadzić wszystkich dowodów - można je ograniczyć do przesłuchania osoby podejrzanej w charakterze podejrzanego oraz zabezpieczenia dowodów w niezbędnym zakresie

● zamiast aktu oskarżenia do sądu przesyłany jest wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym

● prezes sądu od razu wyznacza rozprawę i nie może skierować jej na posiedzenie

● rozprawa może być prowadzona pod nieobecność oskarżonego, a wydany w takich warunkach wyrok nie jest uważany za zaoczny

● w rozprawie nie musi uczestniczyć obrońca oraz prokurator

● wyrok musi zapaść w ciągu 14 dni od skierowania sprawy do sądu

● wyrok musi zapaść od razu po zakończeniu sprawy i nie można odroczyć jego ogłoszenia

● wniosek o uzasadnienie wyroku może być zgłoszony ustnie do protokołu rozprawy lub posiedzenia albo na piśmie, w ciągu trzech dni od daty ogłoszenia wyroku

● termin na wniesienie apelacji wynosi siedem, a nie 14 dni

● złożona apelacja powinna być rozpoznana przez sąd najpóźniej w ciągu miesiąca od daty jej wpływu do tego sądu

Od 12 marca do 31 grudnia 2007 r. wydano 37 659 wyroków skazujących i warunkowych umorzeń postępowania prowadzonych w trybie przyspieszonym.

W 2008 roku sądy skazały i warunkowo umorzyły postępowanie w trybie postępowania przyspieszonego w stosunku do 8097 osób.

Łącznie od 12 marca 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. było 45 756 orzeczeń o skazaniach i warunkowych umorzeniach postępowania.

W I półroczu 2009 roku powszechne jednostki organizacyjne prokuratury zarejestrowały 1021 wniosków o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym. Prokuratury powszechne zatwierdziły i skierowały do sądu 913 wniosków.

Występkiem o charakterze chuligańskim jest występek polegający na umyślnym zamachu na zdrowie, na wolność, na cześć lub nietykalność cielesną, na bezpieczeństwo powszechne, na działalność instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego, na porządek publiczny, albo na umyślnym niszczeniu, uszkodzeniu lub czynieniu niezdatną do użytku cudzej rzeczy, jeżeli sprawca działa publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Art. 2 pkt 12 ustawy z 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 206, poz. 1589).