Placówka medyczna musi ograniczać zbierane informacje

To sedno decyzji rzecznika praw pacjenta, który oceniał praktyki stosowane przez przedsiębiorcę prowadzącego prywatną placówkę zdrowia. Podmiot świadczył usługi wykonywania wkładek ortopedycznych na zamówienie. Ich przygotowanie było poprzedzane badaniem rozkładu nacisku w podeszwowej części stopy (podologia) klienta. Przed przystąpieniem do samego badania pacjenci byli zobowiązywani do wypełniania i podpisywania formularza zawierającego wywiad lekarski. Musieli w nim odpowiadać na szereg szczegółowych pytań dotyczących stanu ich zdrowia.

Problem polegał na tym, że oprócz pytań dotyczących ewentualnych schorzeń mogących mieć wpływ na dobór wkładek (np. o cukrzycę – niosącą ze sobą ryzyko stopy cukrzycowej) w kwestionariuszu pojawiały się pytania o choroby psychiczne i nosicielstwo wirusa HIV, których powiązanie z kwestiami ortopedycznymi trudno znaleźć. Gdy klient odmawiał wypełnienia formularza w całości i podpisania dokumentu, pracownicy placówki odsyłali pacjenta z kwitkiem.

Adekwatność danych

Praktykami przedsiębiorcy zainteresował się – na skutek skarg klientów – zecznik praw pacjenta (RPP), który po zbadaniu sprawy dopatrzył się nieprawidłowości (decyzja rzecznika praw pacjenta z 16 sierpnia 2018 r., sygn. RzPP-WPR.431.676.2017.EKL).

WAŻNE Przetwarzanie przez podmiot leczniczy danych medycznych jest legalne tylko wówczas, gdy potrafi on wykazać przekonujący i konkretny związek pomiędzy zakresem udzielanego świadczenia a pozyskiwanymi informacjami

Zastrzeżenie dotyczyło przede wszystkim zbyt szerokiego zakresu zbieranych danych dotyczących sytuacji zdrowotnej pacjentów. W toku postępowania przedsiębiorca tłumaczył, że prowadzi kilka placówek medycznych o różnym profilu działalności i stosuje zestandaryzowany wzór karty informacyjnej wypełnianej przez klientów. Tymczasem w ocenie RPP przetwarzanie przez podmiot leczniczy danych medycznych jest legalne tylko wówczas, gdy potrafi on wykazać przekonująco konkretny związek pomiędzy zakresem udzielanego świadczenia a pozyskiwanymi informacjami. Innymi słowy, wywiad lekarski nie może być niczym nieograniczoną serią pytań do pacjenta. Może jedynie dotyczyć schorzeń mających ścisłe powiązanie z oferowaną usługą medyczną. Przykładowo, jak zauważył RPP w opisywanej sprawie, takiego związku nie ma pomiędzy pytaniem o choroby psychiczne a zdrowotnymi świadczeniami ortopedycznymi.

Wywiad tak, ale ustny

Wątpliwości organu wzbudziła również sama forma przeprowadzanego wywiadu lekarskiego. Pacjenci byli proszeni o wypełnianie papierowego kwestionariusza i opatrzenie go własnoręcznym podpisem. „Udzielenie świadczenia zdrowotnego nie powinno być uzależnione od wypełnienia określonego kwestionariusza, gdyż pacjent takie informacje może przekazać również w rozmowie bezpośredniej” – stwierdził organ.

RPP wskazał, że przed udzieleniem świadczenia medycznego placówka medyczna może przeprowadzać wywiad z pacjentem, ale kwestionariusz informacyjny powinien być traktowany jedynie jako narzędzie pomocnicze. Zasadą jest ustne zbieranie informacji, więc gdy pacjent odmawia wypełnienia formularza, to i tak powinien zostać obsłużony. Organ powołał się przy tym na art. 24 ust. 1 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i RPP (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1318 ze zm.), który wskazuje, że to podmiot leczniczy, a nie pacjent, ma obowiązek tworzyć dokumentację medyczną. W efekcie organ nakazał uzupełnienie wzoru formularza o zapis informujący pacjenta o dobrowolności jego wypełnienia. ©℗

pytania do eksperta

To musi być uzasadnione względami medycznymi

dr inż. Krzysztof Świtała Katedra Prawa Informatycznego na Wydziale Prawa i Administracji UKSW

Wydaje się, że decyzja RPP wpisuje się w zmiany zachodzące w związku z wprowadzeniem RODO?

Tak. Placówki medyczne są administratorami danych osobowych pacjentów gromadzonych w związku z prowadzoną działalnością. Podmioty te powinny przestrzegać reguł ochrony tych zasobów, w tym zasady minimalizacji wynikającej z art. 5 ust. 1 pkt c RODO. Oznacza ona, że zbieranie danych osobowych w konkretnym przypadku ma być adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co niezbędne do celów, w których są przetwarzane.

W jaki sposób, w świetle decyzji RPP, przedsiębiorcy prowadzący placówki medyczne powinni zbierać informacje o stanie zdrowia swoich pacjentów?

Zakres danych zbieranych podczas wywiadu medycznego powinien być adekwatny do rodzaju świadczenia zdrowotnego, które jest udzielane. Za naruszenie prywatności pacjenta w sposób nieuzasadniony i nadmierny należy uznać przypadek niejako wymuszania na tych osobach – pod rygorem nieudzielenia świadczenia – przekazywania w kwestionariuszu wywiadu bardzo szczegółowych informacji na temat stanu zdrowia nieadekwatnych do specyfiki realizowanego procesu leczenia. Oznacza to, że placówka medyczna czy osoba wykonująca zawód medyczny może uzależniać udzielenie świadczenia zdrowotnego od przekazania przez pacjenta w ramach wywiadu określonych danych dotyczących zdrowia tylko w sytuacji, kiedy pozyskiwanie takich danych uzasadnione jest względami medycznymi i bezpieczeństwem pacjenta.

Skoro nie można zobowiązać pacjenta do wypełnienia kwestionariusza, to jak powinien postępować podmiot leczniczy w przypadku oporu klienta?

Ustalanie zakresu niezbędnych informacji, które powinny być uzyskiwane od pacjenta, należy każdorazowo opierać na jak najbardziej zobiektywizowanej ocenie konkretnych okoliczności udzielania świadczenia i naukowych przesłankach. W razie wątpliwości pacjenta co do zasadności pozyskiwania od niego informacji należy poinformować go, w jakim celu są one zbierane, i wskazać ryzyko medyczne wiążące się z podaniem nieprawdziwych czy niepełnych informacji. Istotne jest zagwarantowanie mu podmiotowości w tym procesie przez umożliwienie wypowiedzenia się i akceptacji poczynionych ustaleń. ©℗

Rozmawiał Piotr Pieńkosz