Skutki upadłości zależą od zasad prowadzenia postępowania

Postępowanie dotyczące ogłoszenia upadłości jest wszczynane tylko na wniosek. Prawo do złożenia takiego wniosku przysługuje dłużnikowi i jego wierzycielom. W okresie roku od śmierci przedsiębiorcy wniosek o ogłoszenie jego upadłości mogą złożyć ponadto spadkobierca, a także małżonek i każde z dzieci lub rodziców zmarłego, chociażby nie dziedziczyli po nim spadku.

Można również żądać ogłoszenia upadłości osoby fizycznej, która faktycznie prowadziła działalność gospodarczą, nawet wówczas gdy nie dopełniła obowiązku jej zgłoszenia we właściwym rejestrze.

Wymagane przesłanki

W myśl art. 10 i 11 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeśli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Jednakże dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się za niewypłacalnego również wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas gdy na bieżąco wykonuje te zobowiązania.

Sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości, jeśli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań nie przekracza trzech miesięcy, a suma niewykonanych zobowiązań nie przekracza 10 proc. wartości bilansowej przedsiębiorstwa dłużnika. Reguły tej nie stosuje się jednak w przypadku, gdy niewykonywanie zobowiązań ma trwały charakter albo gdy oddalenie wniosku może pokrzywdzić wierzycieli.

Możliwe dwa warianty

Uwzględniając wniosek o ogłoszenie upadłości, sąd rozstrzyga o sposobie prowadzenia dalszego postępowania zmierzającego do zaspokojenia wierzycieli upadłego dłużnika. Możliwe są dwa warianty: postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu oraz postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację majątku.

W przypadku upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego powoływany jest syndyk. W razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, gdy upadły sam zarządza swoim majątkiem, powołuje się nadzorcę sądowego. Natomiast przy ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu w sytuacji, gdy upadłemu odebrano zarząd majątkiem, powołuje się zarządcę. Zarządcę ustanawia się także wówczas, gdy zarząd własny upadłego ustanowiono tylko nad częścią majątku. W sprawach objętych tym zarządem zarządca pełni czynności zastrzeżone dla nadzorcy sądowego.

Ogłoszenie upadłości ma wpływ na kwestie związane z podleganiem ubezpieczeniom społecznych i ubezpieczeniu zdrowotnemu przez przedsiębiorcę. Zależą one od przyjętego wariantu prowadzenia postępowania upadłościowego.

Utrata statusu

W przypadku ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości. Jednocześnie zarząd majątkiem upadłego obejmuje syndyk, który w sprawach dotyczących masy upadłości dokonuje czynności na rachunek upadłego, lecz w mieniu własnym. Upadły jest zobowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek, a także wydać wszystkie dokumenty dotyczące jego działalności, majątku i rozliczeń, a w szczególności księgi rachunkowe, inne ewidencje prowadzone dla celów podatkowych i korespondencję. W rezultacie przedsiębiorca, wobec którego ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku, traci władztwo nad jego składnikami. Oznacza to, że działalność nie jest przez niego prowadzona. Niewykonywanie działalności przez tego przedsiębiorcę pozbawia go prawa do podlegania ubezpieczeniom społecznym i w konsekwencji ubezpieczeniu zdrowotnemu. [przykład 1]

Zgodnie z przepisami ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, która reguluje kwestie związane z podleganiem ubezpieczeniu zdrowotnemu, prawo do korzystania ze świadczeń z opieki zdrowotnej ustaje po upływie 30 dni od dnia wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego. Z tego względu jeszcze przez 30 dni po ogłoszeniu upadłości przedsiębiorca może korzystać ze świadczeń zdrowotnych, a po upływie tego okresu - wraz ze zgłoszonymi przez siebie członkami rodziny - traci to uprawnienie.

Z możliwością zawarcia układu

W przypadku ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu zarząd mieniem wchodzącym w skład masy upadłości sprawuje upadły pod nadzorem nadzorcy sądowego (zarząd własny). Zadaniem nadzorcy jest kontrola czynności upadłego, a także stanu jego przedsiębiorstwa. Upadły, sprawujący zarząd własny, jest uprawniony do dokonywania wyłącznie czynności zwykłego zarządu. Na wykonywanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu jest wymagana zgoda nadzorcy sądowego, chyba że prawo upadłościowe i naprawcze przewiduje zgodę rady wierzycieli. W przypadku gdy upadły nie daje rękojmi należytego sprawowania zarządu, sąd odbiera mu go i ustanawia zarządcę. Upadłego, któremu pozostawiono zarząd nad mieniem wchodzącym w skład masy, należy uznać za osobę nadal posiadającą tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Natomiast w przypadku ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, gdy sąd ustanowił zarządcę, wobec upadłego przedsiębiorcy ustaje obowiązek ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. [przykład 2]

Syndyk, nadzorca, zarządca

Syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca będący osobami fizycznymi są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Oznacza to, że osoba, która wykonuje takie obowiązki, jest z tego tytułu zobowiązana zgłosić się do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego.

Obowiązek ubezpieczeń powstaje od dnia, od którego dana osoba została syndykiem, nadzorcą lub zarządcą. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 12 lipca 2011 r. (sygn. akt II UK 378/10, OSNP 2012/15-16/204) syndyk podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym w okresie od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności pozarolniczej do dnia zaprzestania jej wykonywania, co należy odnosić do okresu posiadania statusu syndyka, a nie do faktycznego wykonywania przez niego określonych czynności w toku toczącego się postępowania upadłościowego. Obowiązek opłacania składek istnieje zatem także za miesiąc, w którym upadłość była prowadzona, a syndyk, nadzorca lub zarządca nie otrzymał żadnego wynagrodzenia.

Podstawa wymiaru

Syndyk, nadzorca i zarządca powinni opłacać składki na ubezpieczenia społeczne od zadeklarowanej kwoty nie niższej jednak niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek. W 2013 r. jest to 2227,80 zł. Oczywiście podstawa ta ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu, jeżeli dana osoba została syndykiem, nadzorcą lub zarządcą lub gdy utraciła ten status w trakcie miesiąca. W takim przypadku minimalną podstawę wymiaru należy podzielić przez liczbę dni miesiąca oraz pomnożyć przez liczbę dni podlegania ubezpieczeniom i od tak ustalonej podstawy naliczyć oraz opłacić należne składki na ubezpieczenia społeczne.

Z uwagi na to, że syndyk, nadzorca i zarządca nie prowadzą działalności gospodarczej na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, nie mogą opłacać za siebie składek na ubezpieczenia społeczne od preferencyjnej podstawy wymiaru, czyli od zadeklarowanej kwoty nie niższej od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia.

W 2013 r. podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa niż 2908,13 zł (75 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kw. 2012 r., włącznie z wypłatami z zysku). [przykład 3]

Przejęcie obowiązków

Ogłoszenie upadłości i wyznaczenie przez sąd syndyka powoduje, że przejmuje on obowiązki i uprawnienia płatnika w stosunku do zatrudnionych pracowników oraz osób, które płatnik zgłosił do ubezpieczeń (np. zleceniobiorców).

Od dnia ogłoszenia upadłości syndyk jest zobowiązany do składania dokumentów rozliczeniowych (deklaracji rozliczeniowej oraz imiennych raportów miesięcznych) za osoby, w stosunku do których pełni obowiązki płatnika. Dokumenty te są składane z identyfikatorem 80-89, gdzie numerem 80 oznaczone są dokumenty pierwszorazowe składane za dany miesiąc, a numerem 81-89 ewentualna korekta tych dokumentów. Przykładowo, pierwszorazowe dokumenty rozliczeniowe składane za czerwiec br. powinny być oznaczone identyfikatorem 80 06 2013. Natomiast korekta dokumentów rozliczeniowych powinna być oznaczona numerem 81.

Od dnia ogłoszenia upadłości zmianie ulega także nazwa płatnika. W nazwie tej należy podawać: w upadłości likwidacyjnej lub układowej (np. spółka z o.o. ABC w upadłości likwidacyjnej). Zgłoszenie tej zmiany następuje poprzez złożenie formularza ZUS ZIPA (zmiana danych identyfikacyjnych płatnika).

Bez składek na FGŚP

Warto także pamiętać, że pracodawca po dacie jego niewypłacalności nie ma obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zgodnie z przepisami ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, niewypłacalność pracodawcy zachodzi, gdy sąd upadłościowy, na podstawie przepisów prawa upadłościowego i naprawczego, wyda postanowienie o:

wogłoszeniu upadłości pracodawcy obejmującej likwidację majątku dłużnika,

wogłoszeniu upadłości pracodawcy z możliwością zawarcia układu,

wzmianie postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika,

woddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości pracodawcy, jeżeli jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania,

woddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości w razie stwierdzenia, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.

Datą niewypłacalności w przypadku upadłości jest data wydania postanowienia sądu upadłościowego o ogłoszeniu upadłości pracodawcy. Po ogłoszeniu upadłości składki na FGŚP nie powinny być już opłacane.

PRZYKŁAD 1

Konieczność wyrejestrowania

Pan Janusz prowadził działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu. Z uwagi na swoją niewypłacalność złożył jednak do sądu rejonowego wniosek o ogłoszenie upadłości. 19 czerwca sąd wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. W konsekwencji od 19 czerwca pan Janusz nie podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, w związku z czym powinien wyrejestrować się z tych ubezpieczeń.

PRZYKŁAD 2

Na dotychczasowych warunkach

Sąd rejonowy wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu spółki jawnej i pozostawił zarząd własny upadłemu. W tej sytuacji wspólnicy spółki jawnej w dalszym ciągu podlegają ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu uczestnictwa w tej spółce.

PRZYKŁAD 2

Tylko za część miesiąca

Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG, niezatrudniający pracowników, zgłosił do sądu rejonowego wniosek o ogłoszenie upadłości likwidacyjnej. Sąd wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej 20 czerwca. W złożonej za siebie deklaracji ZUS DRA za czerwiec przedsiębiorca powinien wykazać składki na ubezpieczenia społeczne od podstawy nie niższej niż 1410,94 zł (2227,80 zł : 30 x 19), a na ubezpieczenie zdrowotne od podstawy 2908,13 zł.

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 7-9, art. 10-15, art. 20, art. 60¹, art. 156, art. 157 ust. 4 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U z 2012 r. poz. 1112 z późn. zm.).

Art. 8 ust. 6, art. 18 ust. 8, art. 18a ustawy 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 67 ust. 4, art. 81 ust. 2 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).

Art. 3 ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.).