Jak ustanowić zastaw na uprawnieniach wspólnika w spółce osobowej

Ustawodawca nie przesądził wprost o dopuszczalności ustanowienia zastawu (cywilnego czy rejestrowego) na prawach wspólnika w spółce osobowej. Dlatego obciążenie tych praw jest źródłem wielu wątpliwości pojawiających się w praktyce obrotu gospodarczego.

Zasady ogólne

Stosownie do art. 327 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121, ze zm.; dalej: k.c.) przedmiotem zastawu cywilnego mogą być prawa, jeżeli są zbywalne. Zbliżoną w analizowanym zakresie regulację zawiera również ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 67, poz. 569 ze zm.), która w art. 7 wskazuje, iż przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być m.in. zbywalne prawa majątkowe.

W doktrynie wskazuje się, iż przedmiot zastawu powinien charakteryzować przymiot zastawialności, przez który należy rozumieć współwystępowanie trzech cech: możliwości odróżnienia od innych dóbr i kategorii mienia (oznaczalności), wymiernej wartości ekonomicznej (majątkowej), a także zbywalności (egzekwowalności).

Na pewno nie

Dominuje pogląd, iż obecnie nie istnieje możliwość obciążenia zastawem ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Przede wszystkim ustawodawca nie przewidział jednego prawa podmiotowego do mającego charakter jednolity "udziału" w spółce osobowej. W związku z powyższym brakuje przedmiotu analogicznego do udziału bądź akcji w spółce kapitałowej, na którym możliwe byłoby ustanowienie zastawu. Dodatkowo niedopuszczalność obciążenia zbioru praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej wynika z niemożności ustanowienia ograniczonych praw rzeczowych na długach.

Ponadto ustanowienie zastawu na wiązce praw i obowiązków wspólnika w spółce osobowej jest bezcelowe z tego względu, iż ustawodawca nie przewidział egzekucji z tak określonego przedmiotu.

Co w zamian

Za dopuszczalne uznaje się obciążenie konkretnych zbywalnych praw majątkowych, wynikających z członkostwa wspólnika w spółce osobowej, np. istniejącego roszczenia o wypłatę dywidendy. Czym innym jest bowiem zastaw na "udziale" spółkowym rozumianym jako konglomerat uprawnień i zobowiązań, a czym innym obciążenie wyraźnie wskazanych roszczeń.

Warto podkreślić, iż prawa majątkowe wspólnika, które stanowić będą przedmiot zastawu, powinny mieć już postać skonkretyzowaną. Zastawem obciążyć można np. już istniejące, skonkretyzowane roszczenie o wypłatę dywidendy za dany rok obrotowy, a nie ogólne prawo do dywidendy za przyszłe lata obrotowe.

Treść umowy

W związku z powyższym w umowie zastawniczej należy wskazać, iż przedmiot zastawu stanowią konkretne - wymienione w kontrakcie - wierzytelności (np. prawo do zysku za dany rok obrotowy).

Ponadto należy doprecyzować, czy przedmiot zabezpieczenia obejmuje wyłącznie wierzytelności istniejące w dacie jej zawarcia, czy także wierzytelności przyszłe, które skonkretyzują się w okresie obowiązywania umowy zastawniczej.

Jeśli chodzi o wierzytelności przyszłe, to umowa zastawnicza powinna określać rodzaj czynności (wraz z terminami ich dopełnienia), które powinien przedsięwziąć zastawca celem ustanowienia na nich ważnego i skutecznego zabezpieczenia. Dotyczy to np. poinformowania zastawnika o podjęciu uchwały w przedmiocie wypłaty zysku wraz z zobowiązaniem zastawcy do obciążenia zastawem wierzytelności o wypłatę dywidendy bądź już wypłaconego zysku, w zakreślonym umownie terminie.

Forma

Umowa zastawu cywilnego na skonkretyzowanych prawach wspólnika w spółce osobowej powinna zostać zawarta na piśmie z datą pewną (art. 329 par. 1 k.c.).

Dodatkowo konieczne jest pisemne zawiadomienie dłużnika wierzytelności, tj. odnośnej spółki osobowej, przez zastawcę (art. 329 par. 2 k.c.).

Zastaw rejestrowy natomiast powstaje w następstwie zawarcia na piśmie pod rygorem nieważności umowy zastawniczej oraz dokonania konstytutywnego wpisu do rejestru zastawów (art. 2 i 3 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów).

Podsumowując, w obecnym stanie prawnym niedopuszczalne jest ustanowienie zastawu cywilnego i rejestrowego na ogóle praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Nie do zaaprobowania jest również koncepcja, w myśl której zabezpieczenie miałoby objąć konglomerat praw spółkowych, w oderwaniu od funkcjonalnie z nimi sprzężonych obowiązków. Przedmiotem obciążenia mogą być natomiast konkretne zbywalne prawa majątkowe wynikające z członkostwa w spółce osobowej.

Ważne

W umowie zastawu należy doprecyzować, czy przedmiot zabezpieczenia obejmuje wyłącznie wierzytelności istniejące w dacie jej zawarcia, czy także wierzytelności przyszłe, które skonkretyzują się w okresie jej obowiązywania

@RY1@i02/2014/238/i02.2014.238.21500070b.803.jpg@RY2@

dr Iwona Gębusia radca prawny, szef departamentu prawa bankowego i instrumentów finansowych w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy

dr Iwona Gębusia

radca prawny, szef departamentu prawa bankowego i instrumentów finansowych w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy