Ustawa z 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (cz. 2)

DZIAŁ II

Sąd i sędzia-komisarz

ROZDZIAŁ 1

Sąd

w Sądem restrukturyzacyjnym właściwym dla spraw z zakresu postępowania restrukturyzacyjnego jest sąd rejonowy - sąd gospodarczy. Obecnie w Polsce istnieją 44 sądy restrukturyzacyjne, pomimo że okręgów sądowych, a więc i sądów gospodarczych, jest 45. Sytuacja ta jest spowodowana tym, że w Warszawie - na zasadzie odstępstwa od reguły - jeden wydział restrukturyzacyjny przypada na dwa okręgi sądowe (tj. Warszawę i Warszawę-Pragę).

w Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania cywilnego w postępowaniu restrukturyzacyjnym sąd orzeka w składzie jednego sędziego zawodowego. Z uwagi na przekazanie wielu kompetencji radzie wierzycieli nie jest bowiem konieczne, aby w celu zapewnienia właściwego prowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego orzekał zawsze skład trzyosobowy.

Od zasady tej przewidziano jednak pewne wyjątki. W sytuacji orzekania w przedmiocie wynagrodzenia nadzorcy sądowego albo zarządcy w postępowaniu układowym i sanacyjnym, a także gdy ma być rozpoznawane zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza, właściwy będzie skład trzech sędziów zawodowych (co jednak wynika ze specyfiki tego rodzaju spraw).

w Rozwiewając wątpliwości pojawiające się dotychczas na gruncie postępowań upadłościowych, ustawodawca postanowił, że po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego w skład sądu nie może wchodzić sędzia-komisarz. Zakaz ten dotyczy oczywiście wszystkich postępowań (a nie tylko postępowań wywołanych zażaleniem na decyzje sędziego-komisarza) i rozciąga się również na zastępcę sędziego-komisarza. W ten sposób wyeliminowano możliwość pełnienia funkcji jednoosobowego sądu przez tego samego sędziego, który pełni jednocześnie funkcję sędziego-komisarza (zastępcy sędziego-komisarza).

Ponadto w celu zagwarantowania konstytucyjnego standardu zaskarżalności orzeczeń wyrażającego się w rozpoznawaniu środka zaskarżenia przez inny skład niż ten, który go wydał, ustawa wyłącza dopuszczalność ponownego rozpoznawania sprawy przez sędziego-komisarza w razie uchylenia wydanego przez niego postanowienia do ponownego rozpoznania.

w Zasadą jest, że sprawy restrukturyzacyjne rozpoznaje sąd właściwy dla głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika.

Pod pojęciem "główny ośrodek podstawowej działalności" należy z kolei rozumieć miejsce, w którym dłużnik regularnie zarządza swoją działalnością o charakterze ekonomicznym i które jako takie jest rozpoznawalne dla osób trzecich. Definicja ta zakłada zatem z jednej strony element obiektywny (czyli miejsce faktycznego sprawowania zarządu przedsiębiorstwem dłużnika), a z drugiej element subiektywny (czyli miejsce zarządzania postrzegane z zewnątrz), zaś w wypadku rozbieżności pomiędzy tymi elementami za decydujące należy uznać postrzeganie tego miejsca przez osoby trzecie. [przykład 1]

w Domniemywa się, że głównym ośrodkiem jej podstawowej działalności jest miejsce siedziby. Domniemanie to powoduje, że w przypadku twierdzenia, iż właściwy jest inny sąd niż właściwy ze względu na ujawnioną w odpowiednim rejestrze siedzibę spółki lub osoby prawnej, to na osobie usiłującej przełamać domniemanie spoczywać będzie ciężar dowodu.

w Domniemywa się, że głównym ośrodkiem jej podstawowej działalności jest główne miejsce wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej. Choć takie domniemanie może być niekiedy łatwe do obalenia, to omawiany przepis pozwala jednak właściwie zakwalifikować sytuacje, w których działalność gospodarcza lub zawodowa nie ma charakteru podstawowej działalności, a także gdy miejsce wykonywania tych działań nie jest tożsame z miejscem, z którego działalność ta jest zarządzana.

w Domniemywa się, że głównym ośrodkiem podstawowej działalności jest miejsce zwykłego pobytu tej osoby. Ustawodawca nie przyznaje więc w tym zakresie decydującego znaczenia administracyjnie stwierdzonemu miejscu zameldowania, zaś kwestia sposobu ustalania, czy określone miejsce można uznać za zwykły pobyt danej osoby, zostało pozostawione praktyce i sądowemu wyczuciu. Niemniej jednak sytuacje, w których postępowanie restrukturyzacyjne będzie się toczyło wobec ww. rodzaju dłużnika, zapewne będą należały do rzadkości, skoro ustawa - odmiennie niż prawo upadłościowe - nie przewiduje restrukturyzacji konsumenckiej. Jako przykład można tu jednak wskazać wspólników spółki osobowej, którzy chcieliby przeprowadzić restrukturyzację swoich zobowiązań wraz z restrukturyzacją tejże spółki.

w Ustawa reguluje także sytuację dłużnika, który nie ma w Rzeczypospolitej Polskiej głównego ośrodka podstawowej działalności (np. z powodu jego ulokowania w innym kraju lub też z powodu wielości równoważnych ośrodków działalności). W tej sytuacji właściwy będzie sąd miejsca zwykłego pobytu osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej albo siedziby w wypadku dłużnika będącego przedsiębiorcą. W wyjątkowych zaś wypadkach, gdy dłużnik nie ma w Rzeczypospolitej Polskiej miejsca zwykłego pobytu albo siedziby, za właściwy trzeba będzie uznać sąd, w którego obszarze znajduje się majątek dłużnika.

w Sąd, który w toku postępowania o zatwierdzenie układu albo otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego stwierdzi swoją niewłaściwość, powinien przekazać sprawę sądowi właściwemu.

Postanowienie o przekazaniu wydaje sąd jednoosobowo i jest ono niezaskarżalne. Sąd, któremu sprawę przekazano, jest z kolei postanowieniem tym związany, a więc musi prowadzić postępowanie, chyba że dojdzie do przekonania, iż rzeczywiście właściwy jest jeszcze inny sąd.

Natomiast w sytuacji, gdyby z jakichś powodów sąd właściwy nie mógł prowadzić postępowania restrukturyzacyjnego (np. wskutek wyłączenia wszystkich sędziów), sąd nad nim przełożony (sąd okręgowy) powinien wyznaczyć inny sąd. Trzeba jednak pamiętać, że skoro sprawy z zakresu restrukturyzacji prowadzi co do zasady jeden sąd w okręgu, to przekazanie takie będzie musiało nastąpić do innego okręgu sądowego.

w Od chwili wydania postanowienia o otwarciu przyspieszonego postępowania układowego, układowego lub sanacyjnego właściwość sądu pozostaje niewzruszalna i trwa aż do zakończenia postępowania. W odróżnieniu zatem od postępowania upadłościowego nie ma możliwości zmiany sądu po rozpoczęciu postępowania restrukturyzacyjnego. Regulacja ta ma na celu zagwarantowanie efektywności postępowania restrukturyzacyjnego, które ma się toczyć szybko i sprawnie. [przykład 2]

w W praktyce mogą się zdarzyć sytuacje, w których wniosek o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego zostanie zgłoszony w kilku różnych sądach. Może to nastąpić, gdy w odniesieniu do danego dłużnika trudno będzie ustalić, który ośrodek jego działalności należy zakwalifikować jako główny ośrodek podstawowej działalności. Komentowany artykuł wskazuje, że w takich przypadkach właściwy będzie ten sąd, który jako pierwszy wydał postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego. Innymi słowy, każdy z sądów, który wydałby postanowienie jako kolejne co do czasu, ma obowiązek przekazać prowadzoną sprawę zgodnie z właściwością, czyli temu pierwszemu z sądów. W wypadku zaś gdyby dwa (lub więcej) postanowienia zostały wydane tego samego dnia, konieczne będzie ustalenie, które z tych postanowień faktycznie było wydane jako pierwsze (wcześniejsze). [przykład 3]

Trzeba jednak zauważyć, że powyższy konflikt pierwszeństwa teoretycznie nie powinien mieć miejsca po 1 lutego 2018 r., a więc po wejściu w życie przepisów o Centralnym Rejestrze Restrukturyzacji i Upadłości. Z uwagi na jego powszechną dostępność poszczególne sądy - rozpoznając wniosek o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego - będą bowiem mogły powziąć informację, czy analogiczny wniosek nie został już rozstrzygnięty w innym sądzie.

ROZDZIAŁ 2

Sędzia-komisarz

w Komentowany przepis przewiduje regułę interpretacyjną, zgodnie z którą wszystkie czynności sądowe w postępowaniu restrukturyzacyjnym, z wyjątkiem tych, w których wyraźnie wskazano, że właściwy jest sąd, zostały przekazane do kompetencji sędziego-komisarza.

Przykładowo to sędzia-komisarz będzie właściwy do rozpoznania wniosku wierzyciela o zwolnienie od kosztów, przywrócenie terminu, przydzielenie pełnomocnika z urzędu, mimo że według ogólnych zasad prawa cywilnego procesowego właściwy do tych czynności jest sąd. Co więcej, będzie on również władny odrzucić wszelkie składane przez stronę wnioski, których dopuszczalności jednak ustawa nie przewiduje, i to nawet wówczas, gdy w tytule wniosku wskazano, że jest on skierowany do sądu, a nie sędziego-komisarza.

w W celu zapobieżenia odzyskaniu przez dłużnika pełni władzy nad majątkiem w okresie pomiędzy dwoma postępowaniami restrukturyzacyjnymi lub restrukturyzacją a upadłością ustawa przewiduje, że sędzia-komisarz (podobnie zresztą jak nadzorca czy zarządca) pełni swoją funkcję do dnia:

- otwarcia postępowania sanacyjnego albo

- ogłoszenia upadłości albo

- uprawomocnienia się postanowienia o oddaleniu wniosku albo

- uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu wniosku albo

- uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania o otwarcie postępowania sanacyjnego albo

- uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania o ogłoszenie upadłości.

w Ponadto w celu usunięcia wątpliwości pojawiających się w praktyce prawa upadłościowego ustawodawca postanowił, że jeżeli do wykonania określonej czynności właściwy jest sędzia-komisarz, a czynność ta ma być wykonana po zakończeniu lub prawomocnym umorzeniu postępowania, właściwy do jej wykonania jest sąd. W ten sposób zażegano spór o to, kto powinien dokonać po zakończeniu postępowania czynności, dla których ustawa przewiduje właściwość - nieobecnego już - sędziego-komisarza.

w Rola sędziego-komisarza w postępowaniu restrukturyzacyjnym została uregulowana w sposób analogiczny do rozwiązań dotyczących sposobu i zakresu działania sędziego-komisarza obowiązujących obecnie na gruncie prawa upadłościowego. Ogólnie rzecz ujmując, kompetencje sędziego-komisarza można sprowadzić do czterech kategorii: kierowanie tokiem postępowania, sprawowanie nadzoru nad czynnościami nadzorcy sądowego i zarządcy, określanie czynności, których nadzorcy sądowemu albo zarządcy nie wolno wykonywać bez zgody sędziego-komisarza lub rady wierzycieli oraz zwracanie uwagi na popełnione w toku postępowania uchybienia.

w Oznacza nie tylko realizację uprawnień przyznanych sędziemu-komisarzowi z mocy ustawy, ale także posiadanie bieżącej i pełnej wiedzy co do prowadzonej restrukturyzacji. Każda decyzja powinna być bowiem dopasowana do aktualnego etapu postępowania, uwzględniać stawiane mu cele oraz wyznaczać właściwą jego ścieżkę.

w Wyraża się takim kształtowaniem czynności nadzorcy sądowego i zarządcy, aby podejmowane przez nich działania były szybkie i skuteczne, a przy tym uwzględniały wszystkie prawnie chronione interesy uczestników postępowania restrukturyzacyjnego. Ustawodawca wyposażył w tym celu sędziego-komisarza w takie kompetencje jak m.in.: odbieranie sprawozdań z czynności nadzorcy sądowego i zarządcy, zatwierdzanie ich sprawozdań rachunkowych, stwierdzanie bezskuteczności w stosunku do masy sanacyjnej czynności prawnych dłużnika, zatwierdzanie planu restrukturyzacyjnego czy też ustanawianie kuratora dla dłużnika po otwarciu postępowania i orzekanie o jego wynagrodzeniu.

w Powinno się przejawiać w szczególności w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, gdy w okolicznościach danej sprawy konkretna decyzja w zwykłym biegu sprawy jest błaha i dla której nie jest wymagana niczyja zgoda, zyskuje bardzo istotne znaczenie dla interesów masy. Po drugie, gdy z dotychczasowego biegu sprawy wynika, że nadzorca sądowy lub zarządca nie dysponują wystarczającym doświadczeniem albo wiedzą, aby dokonać konkretnej czynności. Przedmiotowe postanowienie w istocie ogranicza kompetencje nadzorcy sądowego czy zarządcy, a tym samym powinno być wydane w formie postanowienia. Z uwagi na jego niezaskarżalny charakter pożądane jest, aby sentencja wyraźnie i precyzyjnie wskazywała zarówno sam zakres czynności, których nie wolno wykonywać bez zgody, jak i organ, który tej zgody ma udzielić (sędzia-komisarz lub rada wierzycieli).

w Jest podstawowym środkiem dyscyplinującym, poprzez który sędzia-komisarz może reagować na działania (zaniechania) nadzorcy sądowego i zarządcy sprzeczne z prawem; jest także w celu procedur restrukturyzacyjnych. Istotne jest, aby sędzia-komisarz za pomocą przyznanego mu instrumentu prawnego reagował na wszystkie dostrzeżone uchybienia, gdyż tylko wtedy będzie miał realną możliwość ich bieżącego korygowania i usuwania. Jeżeli kara upomnienia nie przyniesienie oczekiwanych skutków, sędzia-komisarz będzie mógł nałożyć na nadzorcę sądowego lub zarządcę grzywnę w wysokości do 30 tys. zł.

w W komentowanym artykule ustawodawca wskazał również, że sędzia-komisarz i nadzorca sądowy albo zarządca będą mogli porozumiewać się w sprawach dotyczących postępowania bezpośrednio oraz z użyciem środków bezpośredniego przekazu informacji, w szczególności przez telefon, faks lub pocztę elektroniczną. Rozwiązanie to w sposób jednoznaczny reguluje zatem możliwość bezpośredniego kontaktu między ww. organami, wychodząc ze słusznego założenia, że często tylko bezpośredni i natychmiastowy kontakt jest w stanie zapewnić szybkość, efektywność i prawidłowość postępowania.

w Funkcja sędziego-komisarza może być powierzona wyłącznie sędziemu zawodowemu. W zakresie czynności powierzonych sędziemu-komisarzowi jest on bowiem jednoosobowo działającym sądem, do którego należy stosować wszystkie przepisy ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm., dalej: k.p.c.) odnoszące się do sądu I instancji. W szczególności zatem sędzia-komisarz jest organem odrębnym od sądu restrukturyzacyjnego i co do większości czynności w ramach postępowania restrukturyzacyjnego są to dwa sądy pierwszej instancji o różnych właściwościach.

Z tych względów do kompetencji sędziego-komisarza należy m.in. policja sesyjna przejawiająca się w możliwości upomnienia, skazania na grzywnę lub karę pozbawienia wolności do 14 dni osoby, która narusza powagę, spokój lub porządek czynności sądowych.

Ponadto, działając jako sąd I instancji, sędzia-komisarz jest uprawniony np. do zwracania się do innych sądów z odezwą o udzielenie pomocy sądowej, rozpoznawania wniosków o zwolnienie od kosztów oraz o przywrócenie terminu, a także odrzucania niedopuszczalnych, spóźnionych lub nieuzupełnionych co do braków formalnych środków zaskarżenia.

w Za przejaw samodzielności sędziego-komisarza wśród organów postępowania restrukturyzacyjnego należy uznać z jednej strony brak obowiązku przedkładania sądowi restrukturyzacyjnemu jakichkolwiek sprawozdań ze swoich czynności, a z drugiej - brak kompetencji sądu restrukturyzacyjnego do wydawania sędziemu-komisarzowi poleceń czy zwracania uwagi na popełnione uchybienia.

Jedynym wyjątkiem na tym tle są wprawdzie uwagi i zalecenia zawarte w orzeczeniu sądu restrukturyzacyjnego jako sądu II instancji rozstrzygającego zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza. Jednak wyjątek ten wynika z zasady dwuinstancyjności postępowania.

w Instytucja zastępcy sędziego-komisarza stanowi nowość polskiego systemu prawa nieznaną w dotychczasowej praktyce upadłościowej. Możliwość jego ustanowienia ma celu usprawnienie procedur restrukturyzacyjnych, co wpisuje się w realizowaną na gruncie całego prawa restrukturyzacyjnego zasadę szybkości i efektywności postępowań.

w Rola zastępcy sędziego-komisarza będzie się uwydatniać w przypadkach nietypowych, tj. albo wtedy, gdy czasowa nieobecność sędziego-komisarza grozi zaburzeniem toku postępowania (np. z powodu choroby czy urlopu), albo wtedy, gdy ustawa wskazuje, że z uwagi na znaczną liczbę czynności koniecznych do podjęcia w krótkim czasie powinno się nimi zająć więcej osób jednocześnie.

Jako przykład może tu służyć sytuacja rozpoznawania sprzeciwów od listy wierzytelności. W przypadku dużych przedsiębiorstw liczba sprzeciwów często sięga kilkudziesięciu, a ich tematyka nierzadko dotyczy kwestii o dużym stopniu skomplikowania. W takich więc wypadkach uwidacznia się konieczność pozyskania dodatkowych rąk do pracy, co zapewnia możliwość powołania zastępcy - a w szczególnych wypadkach zastępców - sędziego-komisarza. Tylko takie rozwiązanie gwarantuje bowiem z jednej strony dotrzymanie terminów instrukcyjnych rozpoznania sprawy, a z drugiej - co istotniejsze - należytą ochronę interesów wierzycieli.

Ponadto ustanowienie zastępcy sędziego-komisarza może się okazać wysoce pożądane w sytuacji, gdy przeszkoda w wykonywaniu funkcji przez sędziego-komisarza zaistnieje bezpośrednio przed wyznaczonym terminem zgromadzenia wierzycieli. W takiej sytuacji brak możliwości wyznaczenia zastępcy sędziego-komisarza musiałby skutkować albo odwołaniem zgromadzenia, albo zmianą sędziego-komisarza. Żadne z tych rozwiązań nie byłoby jednak korzystne dla sprawności postępowania restrukturyzacyjnego, utrudniając realizację jego celów.

w Do organów administracji publicznej zalicza się organy administracji państwowej (rządowej), samorządowej oraz - w zakresie zadań zleconych przez państwo - organizacje i instytucje pozarządowe. Niezależnie jednak od roli i zadań takich organów oraz ich usytuowania w hierarchii organów państwa, są one zobowiązane udzielać pomocy sędziemu-komisarzowi w wykonywaniu jego czynności.

w W postępowaniu restrukturyzacyjnym sędzia-komisarz (i/lub jego zastępca) mogą się zwracać do organów administracji terenowej o udzielenie informacji lub przekazanie dokumentów odnoszących się do majątku upadłego (np. jego położenia, stanu faktycznego, stanu prawnego). W postępowaniu sanacyjnym natomiast szczególnie istotne mogą się okazać - przy wyrażaniu zgody na sprzedaż nieruchomości - informacje o miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, ewentualnie perspektywach czasowych jego uchwalenia, możliwości uzbrojenia terenu itp.

PRZYKŁAD 1

Decyduje ośrodek podstawowej działalności

Willa sp. z o.o. została zawiązana w celu wybudowania osiedla domków jednorodzinnych w dzielnicy Mokotów w Warszawie (przy ul. Kolorowej 1). Z uwagi na zamiłowanie prezesa spółki Willa do nadmorskich plaż jako siedzibę spółki wskazano Mielno. W trakcie prac budowlanych spółka popadła w kłopoty finansowe, wobec czego prezes postanowił zainicjować procedurę restrukturyzacyjną. W tym przypadku, pomimo że siedzibą spółki Willa sp. z o.o. było Mielno, sądem właściwym do rozpoznania wniosku będzie sąd restrukturyzacyjny właściwy dla dzielnicy Mokotów w Warszawie, gdyż to tam mieścił się główny ośrodek podstawowej działalności spółki Willa.

PRZYKŁAD 2

Po otwarciu zmiana sądu niemożliwa

24 lipca 2015 r. w sądzie w Koszalinie otwarte zostało postępowanie układowe spółki Willa sp. z o.o. Kolejnego dnia sąd ten zorientował się, że właściwy w sprawie powinien być jednak sąd restrukturyzacyjny w Warszawie, gdyż to tam mieści się główny ośrodek podstawowej działalności spółki. Jednak z uwagi na treść art. 16 ust. 2 prawa restrukturyzacyjnego przekazanie sprawy z sądu w Koszalinie do sądu w Warszawie nie będzie możliwe, pomimo że faktycznie to sąd warszawski powinien prowadzić postępowanie restrukturyzacyjne spółki Willa sp. z o.o.

PRZYKŁAD 3

Ważne, kto pierwszy wyda postanowienie

VIP sp. z o.o. z siedzibą w Grójcu zajmująca się dystrybucją alkoholi na terenie całej Polski, z uwagi na przejściowe kłopoty finansowe wynikające z braku płatności ze strony kilku kontrahentów, postanowiła złożyć wniosek o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego. Przezorny prezes, mając na uwadze opieszałość sądów na terenie województwa mazowieckiego, złożył trzy wnioski: pierwszy złożył 1 lipca 2015 r. w sądzie restrukturyzacyjnym w Lublinie, drugi - 3 lipca 2015 r. w sądzie w Krakowie, zaś trzeci - 9 lipca 2015 r. w sądzie w Warszawie. Ku zaskoczeniu prezesa sąd w Warszawie otworzył postępowanie restrukturyzacyjne 13 lipca 2015 r., podczas gdy pozostałe sądy (w Lublinie i Krakowie) uczyniły to dopiero 16 lipca 2015 r. W tej sytuacji jako pierwszy postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego wydał sąd w Warszawie i to ten sąd będzie w dalszym ciągu właściwy do prowadzenia postępowania, pomimo że wniosek w sądzie w Warszawie został złożony jako ostatni.

DZIAŁ III

Nadzorca i zarządca

ROZDZIAŁ 1

Przepisy ogólne

w Postępowania restrukturyzacyjne prowadzone są zawsze z udziałem pozasądowego organu postępowania, jakim jest nadzorca układu, nadzorca sądowy albo zarządca. Zakres uprawnień i czynności nadzorcy układu, nadzorcy sądowego oraz zarządcy zostanie szczegółowo omówiony w dalszej części opracowania.

Nadzorca sądowy oraz zarządca zaliczają się do katalogu funkcjonariuszy publicznych (art. 115 par. 13 pkt 3 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny; Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 ze zm., dalej: kodeks karny). W konsekwencji mogą ponosić odpowiedzialność karną na podstawie art. 231 par. 1 kodeksu karnego w razie przekroczenia uprawnień bądź niedopełnienia obowiązków, ale jednocześnie są objęci ochroną przysługującą funkcjonariuszowi publicznemu.

w Powołanie w konkretnym postępowaniu jednej z tych osób jest uzależnione od rodzaju prowadzonej procedury restrukturyzacyjnej. Również tryb powołania nie jest w pełni jednolity, bowiem nadzorca układu działa na podstawie umowy z dłużnikiem, natomiast pozostałe dwa podmioty, nadzorca sądowy oraz zarządca, są powoływane mocą postanowienia sądu restrukturyzacyjnego. Przy tym istotną nowością jest możliwość wpływu wierzycieli i dłużnika na wybór podmiotu mającego sprawować te funkcje przy spełnieniu określonych warunków. Szczegółowe rozwiązania w tym zakresie zawierają kolejne przepisy.

Ponadto powołanie określonego organu w postępowaniu będzie mieć wpływ na zakres zarządu majątkiem przez dłużnika. Działający w postępowaniu o zatwierdzenie układu nadzorca układu nie będzie ograniczał zarządu majątkiem. Nadzorca sądowy powoływany przez sąd w przyspieszonym postępowaniu układowym lub postępowaniu układowym ograniczy swobodę dłużnika do czynności zwykłego zarządu majątkiem. Powołanie zarządcy będzie skutkować całkowitym pozbawieniem dłużnika zarządu. [tabela 1]

Tabela 1. Nadzór i zarządzanie firmą w ramach poszczególnych postępowań restrukturyzacyjnych

Postępowanie o zatwierdzenie układu	Nadzorca układu	Umowa z dłużnikiem	Pełen zarząd
Przyspieszone postępowanie układowe	Nadzorca sądowy	Postanowienie sądu	Zwykły zarząd
Postępowanie układowe	Nadzorca sądowy	Postanowienie sądu	Zwykły zarząd
Postępowanie sanacyjne	Zarządca	Postanowienie sądu	Brak zarządu

w Szeroki zakres uprawnień i obowiązków nałożonych na nadzorcę oraz zarządcę wymagają od podmiotów sprawujących wskazane funkcje wysokich kwalifikacji. Gwarancją odpowiedniego poziomu profesjonalizmu ma być obowiązek posiadania licencji doradcy restrukturyzacyjnego. Zatem do pełnienia funkcji nadzorcy lub zarządcy może być powołana wyłącznie osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego albo spółka handlowa, której wspólnicy lub członkowie zarządu posiadają taką licencję. Licencja doradcy restrukturyzacyjnego uprawnia również do pełnienia funkcji syndyka w postępowaniu upadłościowym oraz zarządcy w egzekucji przez zarząd przymusowy na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Licencję doradcy restrukturyzacyjnego może uzyskać wyłącznie osoba fizyczna, która:

1) ma obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;

2) zna język polski w zakresie niezbędnym do wykonywania czynności syndyka, nadzorcy lub zarządcy;

3) ma pełną zdolność do czynności prawnych;

4) ukończyła wyższe studia i uzyskała tytuł magistra lub równorzędny w państwie, o którym mowa w pkt 1;

5) posiada nieposzlakowaną opinię;

6) w okresie 15 lat przed złożeniem wniosku o licencję doradcy restrukturyzacyjnego przez co najmniej 3 lata zarządzała majątkiem upadłego, przedsiębiorstwem lub jego wyodrębnioną częścią w Rzeczypospolitej Polskiej lub państwie, o którym mowa w pkt 1;

7) nie była karana za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe;

8) nie jest podejrzana albo oskarżona o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe;

9) nie jest wpisana do rejestru dłużników niewypłacalnych Krajowego Rejestru Sądowego;

10) złożyła z pozytywnym wynikiem egzamin przed Komisją Egzaminacyjną powołaną przez ministra sprawiedliwości.

w Licencję przyznaje minister sprawiedliwości. Tryb wydawania licencji regulują przepisy ustawy z 15 czerwca 2007 r. o licencji doradcy restrukturyzacyjnego (Dz.U. z 2014 r. poz. 776 oraz Dz.U. z 2015 r. poz. 978).

Minister sprawiedliwości prowadzi oraz udostępnia w Biuletynie Informacji Publicznej listę osób posiadających licencję doradcy restrukturyzacyjnego.

Licencja jest przyznawana na czas nieokreślony.

w Jeżeli jednak osoba posiadająca licencję przestanie spełniać którykolwiek z wymogów określonych w ustawie, licencja może zostać cofnięta. Ustawa przewiduje cofnięcie obligatoryjne (m.in. w przypadku dwukrotnego odwołania z powodu nienależytego pełnienia obowiązków lub skazania prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe) i fakultatywne (w przypadku prawomocnego skazania za przestępstwo nieumyślne lub nieumyślne przestępstwo skarbowe).

wZawieszenie licencji. Ustawa przewiduje także zawieszenie licencji:

1) obligatoryjne - jeżeli wobec osoby posiadającej licencję prowadzone jest postępowanie o częściowe lub całkowite ubezwłasnowolnienie i ustanowiono doradcę tymczasowego, a także gdy prowadzone jest postępowanie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe,

2) fakultatywne - gdy przeciwko takiej osobie prowadzone jest postępowanie o nieumyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub nieumyślne przestępstwo skarbowe.

w Omawiany przepis wprowadza również katalog podmiotów, które nie mogą pełnić funkcji nadzorcy lub zarządcy w określonej sprawie. Możliwość powołania została wyłączona na podstawie szeroko zakreślonych powiązań osobistych i kapitałowych, prawnych i faktycznych nie tylko z samym dłużnikiem, ale w większości przypadków również z jego wierzycielem. Jednocześnie ten sam podmiot nie może pełnić funkcji zarządcy, jeśli był nadzorcą w postępowaniu dotyczącym określonego dłużnika. Regulacja ta ma mobilizować nadzorców do takiego prowadzenia postępowania, które skutecznie doprowadzi do zawarcia układu w przyspieszonym postępowaniu układowym lub w postępowaniu układowym.

W celu zapewnienia zachowania wskazanych ograniczeń ustawodawca wprowadził wymóg przedłożenia przez nadzorcę i zarządcę nie później niż wraz z podjęciem pierwszej czynności przed sądem lub sędzią-komisarzem oświadczenia, że nie zachodzą wymienione przeszkody.

w Odpowiedzialność nadzorcy i zarządcy jest co do zasady odpowiedzialnością za czyn niedozwolony, a nie odpowiedzialnością kontraktową (wynikającą z umowy). Przepis uzależnia ponoszenie odpowiedzialności przez nadzorcę lub zarządcę tylko od faktu wyrządzenia szkody, jeżeli jest ona następstwem nienależytego wykonania obowiązków przez te podmioty. Jest to odpowiedzialność na zasadzie winy.

Podstawę tej odpowiedzialności stanowić może zarówno wina umyślna, jak i wina nieumyślna (lekkomyślność oraz niedbalstwo).

Przy tym istotne jest, że zezwolenie rady wierzycieli (względnie sędziego-komisarza) na dokonanie określonej czynności przez zarządcę, nie zwalnia go z odpowiedzialności za spowodowanie szkody w sytuacji, gdy wywołał on to zezwolenie swoim wnioskiem.

Nienależyte wykonanie obowiązków może polegać również na wprowadzeniu w błąd rady wierzycieli (lub sędziego-komisarza) co do rzeczywistego stanu rzeczy, a także celowości dokonania odpowiednich czynności.

Żądać wynagrodzenia szkody wynikającej z nienależytego pełnienia obowiązków mogą sam dłużnik, wierzyciele oraz następca wyrządzającego szkodę nadzorcy lub zarządcy (chroniąc tym samym masę układową czy sanacyjną przed uszczupleniem).

Z uwagi na zakres ciążących na nadzorcy czy zarządcy obowiązków, ich odpowiedzialność będzie miała odmienny zakres. Przykładem nienależytego pełnienia obowiązków przez nadzorcę może być zbyt opieszałe udzielenie zgody na czynność dłużnika lub też zezwolenie na czynność niekorzystną dla masy układowej.

W odniesieniu do zarządcy nienależyte pełnienie obowiązków będzie obejmować znacznie szerszy wachlarz sytuacji i będzie mieć z reguły związek z czynnościami w obszarze objęcia i zabezpieczenia majątku dłużnika oraz z decyzjami o charakterze gospodarczym.

w Osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego pełniąca funkcję w postępowaniu restrukturyzacyjnym, upadłościowym lub egzekucyjnym podlega obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z pełnieniem funkcji (art. 17a ustawy o licencji doradcy restrukturyzacyjnego). Obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej ma ułatwić osobom poszkodowanym dochodzenie i realizację roszczeń wynikłych z czynności nadzorcy sądowego i zarządcy. Zakres ubezpieczenia obowiązkowego, termin powstania obowiązku ubezpieczenia oraz minimalną sumę gwarancyjną określi rozporządzenie ministra właściwego do spraw finansów.

Ustawodawca wprowadził wymóg przedłożenia przez nadzorcę i zarządcę nie później niż wraz z podjęciem pierwszej czynności przed sądem lub sędzią-komisarzem dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC. Wymóg ten ma zapewnić realizację i kontrolę obowiązku ubezpieczenia nałożonego na nadzorcę i zarządcę. Ułatwi również podmiotom zainteresowanym realizację ich roszczeń w tym zakresie.

w W procesie restrukturyzacji pozyskanie zewnętrznego finansowania często może się okazać kluczowe dla całego procesu.

Nadzorca jako podmiot mający zapewnić przedsiębiorcy profesjonalne wsparcie w procesie restrukturyzacji ma obowiązek zapoznać dłużnika z dostępnymi dla niego oraz odpowiadającymi jego potrzebom źródłami zewnętrznego finansowania. Ma także wspierać dłużnika w toku pozyskiwania tego finansowania.

Zarządca podejmuje decyzję o skorzystaniu z finansowania odpowiednio do potrzeb przedsiębiorstwa objętego procedurą sanacji. W praktyce podmiot pełniący funkcję nadzorcy lub zarządcy, w przypadku prowadzenia współpracy z podmiotami zajmującymi się udzielaniem finansowania, będzie mógł znacząco przyspieszyć i ułatwić proces pozyskiwania finansowania.

Pozytywny wpływ w tym obszarze mają również zmiany prawa upadłościowego w zakresie podziału wierzycieli na kategorie zaspokojenia. Dotychczas widmo upadłości, również układowej, odcinało lub przynajmniej znacząco ograniczało przedsiębiorcy zewnętrzne strumienie finansowania prowadzonej działalności. Ryzyko po stronie podmiotów finansujących okazywało się zbyt duże.

Po zmianach, w przypadku niepowodzenia prowadzonej restrukturyzacji zakończonej ogłoszeniem upadłości, wierzytelności wynikające z finansowania działalności dłużnika w trakcie procesu restrukturyzacji zostaną zaliczone do pierwszej kategorii zaspokojenia. Znajdą się więc w grupie uprzywilejowanej, o znacząco wyższym prawdopodobieństwie spłaty niż pozostali kontrahenci upadłego przedsiębiorcy. Uprzywilejowanie to będzie dotyczyło również właścicieli spółek kapitałowych, co w założeniu ma ich zachęcić do dalszego inwestowania we własne przedsiębiorstwo.

w Co do zasady nadzorca sądowy albo zarządca pełnią swoją funkcję do dnia zakończenia postępowania albo uprawomocnienia się postanowienia sądu o umorzeniu postępowania.

Inaczej jest wówczas, gdy został złożony uproszczony wniosek o otwarcie postępowania sanacyjnego lub uproszczony wniosek o ogłoszenie upadłości. W takiej sytuacji nadzorca sądowy albo zarządca pełnią swoją funkcję do dnia otwarcia postępowania sanacyjnego albo ogłoszenia upadłości bądź do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o oddaleniu uproszczonego wniosku, jego odrzuceniu albo o umorzeniu postępowania. Rozwiązanie takie zapewni nieprzerwane zabezpieczenie majątku dłużnika do momentu otwarcia postępowania sanacyjnego lub upadłościowego i objęcia tego majątku w zarząd przez zarządcę lub syndyka.

w Wskazanie w postanowieniu powołującym do pełnienia funkcji nadzorcy sądowego lub zarządcy numeru licencji doradcy restrukturyzacyjnego będącego osobą fizyczną lub numeru KRS spółki zapewni bezpieczeństwo obrotu prawnego i wyeliminuje potencjalne wątpliwości odnośnie do tego, jaki podmiot faktycznie sprawuje określoną funkcję w postępowaniu.

w Ustawodawca przyznał wierzycielom i dłużnikowi jako interesariuszom procesu restrukturyzacji kompetencję do zasadniczo wiążącego sąd wyboru podmiotu mającego pełnić funkcję nadzorcy lub zarządcy. Jednocześnie została zapewniona sądowa kontrola zgodnego z prawem i nienaruszającego interesu ogółu wierzycieli wyboru. Rozwiązanie takie jest wyrazem realizacji nowej filozofii postępowania restrukturyzacyjnego, która zakłada przyznanie większych uprawnień wierzycielom jako głównym beneficjentom postępowania oraz dłużnikowi jako gospodarzowi tego postępowania. Umiejętności, wiedza i kompetencje nadzorcy sądowego albo zarządcy mają zasadnicze znaczenie dla skuteczności postępowania restrukturyzacyjnego. Zmiana nadzorcy sądowego i zarządcy nie ma charakteru dyscyplinarnego.

w Sąd restrukturyzacyjny będzie miał zatem obowiązek zmienić nadzorcę sądowego lub zarządcę w przypadku jego rezygnacji, w razie utraty lub zawieszenia praw z licencji (zarówno osoby fizycznej, jak i określonych podmiotów w spółce pełniącej taką funkcję), a także na podstawie uchwały rady wierzycieli lub na wniosek dłużnika poparty pisemną zgodą wierzyciela lub wierzycieli mających łącznie więcej niż 30 proc. sumy wierzytelności. W dwóch ostatnich przypadkach sąd będzie miał możliwość odmówienia zmiany.

w W razie podjęcia uchwały o zmianie nadzorcy czy zarządcy przez radę wierzycieli podstawą odmowy sądu będzie niezgodność z prawem, rażące naruszenie interesu wierzycieli lub uzasadnione przypuszczenie, że wskazana osoba nie będzie należycie pełniła obowiązków (art. 133 ust. 2 prawa restrukturyzacyjnego).

Sąd nie zmieni nadzorcy sądowego lub zarządcy na wniosek dłużnika, jeżeli zajdą ku temu uzasadnione przyczyny, w szczególności jeżeli jest oczywiste, że wskazana osoba nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków. Wyłączona została możliwość zmiany nadzorcy czy zarządcy na wniosek dłużnika, jeśli powołanie było skutkiem uchwały rady wierzycieli. Jest to przejaw zasadniczego założenia prawa restrukturyzacyjnego - naprawa przedsiębiorstwa musi się odbywać przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Uchwała rady wierzycieli jest przejawem woli ogółu wierzycieli.

w Zażalenie przysługuje wyłącznie na postanowienie sądu odmawiające powołania osoby wskazanej przez radę wierzycieli. Pozostałe postanowienia sądu w przedmiocie zmiany osoby nadzorcy sądowego czy zarządcy są niezaskarżalne. [przykład 4]

w W przypadku wystąpienia okoliczności obiektywnie i trwale uniemożliwiających pełnienie funkcji nadzorcy sądowego czy zarządcy sąd będzie zobowiązany stwierdzić wygaśnięcie pełnionej funkcji. Postanowienie to jest niezaskarżalne. Sprawność postępowania i bezpieczeństwo obrotu prawnego wymagają szybkiego zastąpienia podmiotu niezdolnego do pełnienia kluczowej roli w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Zawiadomienie ministra sprawiedliwości umożliwi podjęcie odpowiednich kroków administracyjnych oraz zaktualizowanie listy osób posiadających licencję doradcy restrukturyzacyjnego.

w Sprawowanie efektywnego nadzoru nad tokiem postępowania oraz prawidłowym sprawowaniem funkcji nadzorcy sądowego i zarządcy przez sędziego-komisarza oraz sąd wymaga udostępnienia im odpowiednich narzędzi. Środki te mają charakter dyscyplinarny i są stopniowalne. W zależności od wagi uchybienia są to kolejno: upomnienie, grzywna w wysokości od 100 zł do 30 000 zł (stosowane przez sędziego-komisarza) oraz odwołanie z pełnionej funkcji przez sąd. Odpowiedzialność porządkowa nadzorcy sądowego i zarządcy jest niezależna od tego, czy naruszenie obowiązków przez wymienione osoby spowodowało powstanie szkody. Poza wskazanymi wcześniej istotnymi uchybieniami w pełnieniu obowiązków podstawą do zastosowania środków dyscyplinujących może być również nieskładanie lub nieterminowe składanie sprawozdań, opieszałość, brak koncepcji prowadzenia postępowania.

w Dwukrotne odwołanie z pełnionej funkcji skutkuje odebraniem licencji doradcy restrukturyzacyjnego, a jej ponowne uzyskanie w takiej sytuacji jest niemożliwe. Niewątpliwie jest to więc środek niosący ze sobą poważne konsekwencje.

w Przed odwołaniem nadzorcy sądowego lub zarządcy sąd będzie zobowiązany do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w tym szczególnie do wysłuchania tych osób.

Postanowienie sądu w przedmiocie odwołania jest zaskarżalne. Zażalenie przysługuje także na postanowienie sędziego-komisarza w przedmiocie upomnienia lub nałożenia grzywny na nadzorcę sądowego i zarządcę.

Do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia w przedmiocie zgłoszonego wniosku sąd ma obowiązek ustanowienia tymczasowego nadzorcy sądowego albo tymczasowego zarządcy, do których stosuje się odpowiednio przepisy o nadzorcy sądowym oraz zarządcy.

w Nowością jest możliwość zawieszenia nadzorcy sądowego lub zarządcy jeszcze przed wydaniem postanowienia o ich odwołaniu. W takiej sytuacji sąd również ustanawia tymczasowego nadzorcę sądowego albo tymczasowego zarządcę.

w Nadzorca sądowy oraz zarządca mają obowiązek sporządzać cykliczne, comiesięczne sprawozdania z przeprowadzonych czynności. Mają one na celu bieżące raportowanie o stanie przedsiębiorstwa i przebiegu działań restrukturyzacyjnych.

w Przepis wskazuje niezbędne minimum informacji, jakie muszą być zawarte w takim sprawozdaniu. Dane te mają umożliwić ustalenie, czy sytuacja przedsiębiorstwa nie uległa pogorszeniu, czy nie dochodzi do nawarstwiania się zadłużenia i utraty płynności finansowej oraz jakie działania naprawcze są wdrażane w przedsiębiorstwie. Sprawozdania z czynności umożliwią zatem wierzycielom szybką reakcję w sytuacji, gdyby proces naprawczy nie postępował właściwie. Pozwoli to na zapobieżenie pomniejszaniu się stopnia ich zaspokojenia.

Trzeba pamiętać, że raporty te są kierowane w pierwszym rzędzie do wierzycieli, którzy mają pełen dostęp do akt postępowania (na podstawie art. 206 ust. 1 prawa restrukturyzacyjnego). Realną dostępność tych informacji dla wierzycieli znacząco zwiększy umieszczenie sprawozdań w Centralnym Rejestrze Restrukturyzacji i Upadłości (CRRiU).

w Sędzia-komisarz może zarządzić odmienną częstotliwość składania sprawozdań, a także określić dodatkowe wymogi odnośnie do ich treści. Niewątpliwie poza obowiązkową zawartością sprawozdania nadzorca sądowy i zarządca powinni także przedstawić informację na temat wypełnienia wielu obowiązków nałożonych na nich ustawą. Sprawozdania z czynności nie podlegają zatwierdzeniu. Ich analiza może jednak skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną nadzorcy sądowego albo zarządcy, jeżeli sędzia-komisarz na podstawie sprawozdania uzna, że dopuścili się naruszenia swoich obowiązków. [przykład 5]

w Cykliczne sprawozdania rachunkowe składa wyłącznie zarządca z uwagi na to, że samodzielnie zarządza masą sanacyjną oraz ponosi z niej wydatki i uzyskuje wpływy.

w Nie jest to sprawozdanie finansowe w rozumieniu przepisów ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 ze zm.). Jest to zapis faktycznie uzyskanych w danym okresie sprawozdawczym przychodów oraz poniesionych wydatków. Sprawozdanie powinno być zatem sporządzone zgodnie z metodą kasową. W celu umożliwienia sędziemu-komisarzowi oraz uczestnikom postępowania rzetelnej weryfikacji sprawozdania konieczne jest wskazanie przez zarządcę wyczerpującego uzasadnienia poniesionych wydatków, w tym poprzez wykazanie nie tylko celowości danego wydatku, ale też zasadności jego wysokości.

Ponieważ takie ujęcie nie pokazuje stanu zaciągniętych zobowiązań, zgodnie z przepisem poprzedzającym zarządca wskazuje w sprawozdaniu z czynności, czy na bieżąco reguluje zobowiązania powstałe po otwarciu postępowania sanacyjnego. Pozwala to wyeliminować ryzyko niekontrolowanego wzrostu zadłużenia masy sanacyjnej.

w Sędzia-komisarz może, podobnie jak w odniesieniu do sprawozdania z czynności, zakreślić inny okres sprawozdawczy oraz wskazać dodatkowe elementy sprawozdania.

w Po przeanalizowaniu i zaakceptowaniu sprawozdania sędzia-komisarz zatwierdza je postanowieniem. W przypadku wystąpienia zastrzeżeń sędzia-komisarz może sprawozdanie sprostować (np. w razie stwierdzenia omyłki rachunkowej) lub też odmówić zatwierdzenia określonych wydatków. W takim przypadku sędzia-komisarz powinien jednocześnie orzec o obowiązku zwrotu do masy sanacyjnej kwoty niezatwierdzonej. Obowiązek zwrotu do masy obciąża jedynie zarządcę, który dokonał określonego wydatku, a nie jego kontrahenta.

Postanowienie sędziego-komisarza w zakresie sprawozdania rachunkowego zarządcy podlega zaskarżeniu zażaleniem - nie tylko przez uczestników postępowania, ale również przez zarządcę. Znaczącym ułatwieniem w przypadku zajścia konieczności przymusowego odzyskania niezatwierdzonych kwot wydatków jest nadanie prawomocnemu orzeczeniu sędziego-komisarza waloru tytułu egzekucyjnego. [przykład 6]

w Zarządca po wykonaniu wszystkich obowiązków będzie miał obowiązek złożyć końcowe sprawozdanie zawierające informację, w jakim stopniu został zrealizowany plan restrukturyzacyjny oraz czy zarządca wydał dłużnikowi cały majątek i dokumenty. Sprawozdanie końcowe powinno stanowić podsumowanie działalności zarządcy w toku postępowania sanacyjnego. Nie jest to sprawozdanie o charakterze rachunkowym.

w Sprawozdanie końcowe jest rozpoznawane przez sąd restrukturyzacyjny, a nie przez sędziego-komisarza.

Sąd odmawia zatwierdzenia sprawozdania końcowego w całości lub części, jeżeli zarządca dokonał czynności niezgodnych z prawem lub skutkujących pokrzywdzeniem wierzycieli lub dłużnika albo mimo wezwania nie wykonał w zakreślonym terminie wszystkich obowiązków.

w Postanowienie sądu jest zaskarżalne, a jego prawomocny odpis doręcza się ministrowi sprawiedliwości. Minister będzie mógł w takiej sytuacji wszcząć procedurę o stwierdzenie przez sąd rażącego naruszenia obowiązków przez zarządcę (art. 18a ust. 2 ustawy o licencji doradcy restrukturyzacyjnego).

W przypadku prawomocnego ustalenia przez sąd rażącego naruszenia obowiązków minister będzie zobowiązany cofnąć licencję. Jej ponowne uzyskanie możliwe będzie dopiero po upływie 10 lat. Rozwiązanie to ma na celu wyciągnięcie stosownych konsekwencji wobec nierzetelnego zarządcy już po zakończeniu postępowania, kiedy jest już niemożliwe odwołanie go z pełnionej funkcji. Doradca restrukturyzacyjny jako przedstawiciel zawodu zaufania publicznego powinien spełniać najwyższe standardy rzetelności. Eliminacja z kręgu doradców osób niespełniających tego wymogu ma zagwarantować uczestnikom procesów restrukturyzacji odpowiednio wysokie standardy prowadzenia tych postępowań.

w Sprawozdania rachunkowe oraz końcowe zarządcy nie muszą spełniać wymogów ustawy o rachunkowości, nie są więc sprawozdaniami finansowymi.

Elektroniczna forma sprawozdań dostępnych w CRRiU umożliwi wszystkim uczestnikom postępowania bieżący i stały dostęp do zawartych w nich informacji. Pozwoli to zarówno restrukturyzowanemu przedsiębiorcy, jak i jego wierzycielom na sprawowanie faktycznej kontroli nad prowadzonym procesem naprawczym oraz odpowiednio szybką reakcję w sytuacjach tego wymagających. Znacząco skróci także czas obiegu dokumentów. Planowany termin uruchomienia rejestru przewidziano na 1 lutego 2018 r.

w Ustalenie wzoru sprawozdania z czynności nadzorcy sądowego i zarządcy, sprawozdania rachunkowego i sprawozdania końcowego zarządcy powierzono ministrowi sprawiedliwości, który dokona tego w drodze rozporządzenia. Unifikacja sprawozdań składanych w toku postępowania z pewnością będzie mieć pozytywny wpływ na jego sprawność. Wyeliminuje częsty problem niekompletności danych prezentowanych w sprawozdaniach, a niezbędnych do tego, aby sprawozdania należycie pełniły swoją funkcję informacyjną. Pozwoli to odciążyć sąd od wielu czynności wyjaśniających związanych z weryfikacją sprawozdań i przyspieszy ich rozpoznanie.

PRZYKŁAD 4

Dwie różne decyzje

Otwierając postępowanie układowe wobec ZXC sp. z o.o., sąd postanowił wyznaczyć nadzorcę sądowego w osobie Adama Kowalskiego. Następnie w toku postępowania rada wierzycieli podjęła odpowiednią większością uchwałę o zmianie osoby nadzorcy sądowego na Jana Michalskiego. Zanim jednak sąd zdążył podjąć jakiekolwiek kroki w związku z tą uchwałą, sam dłużnik wystąpił z wnioskiem o zmianę osoby nadzorcy, popartym pisemną zgodą wierzycieli mających łącznie więcej niż 30 proc. sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem. Dłużnik wskazał jako nowego nadzorcę Tomasza Pawlaka.

Przede wszystkim ustalenia wymaga kwestia kolejności rozstrzygania przez sąd w przedmiocie zmiany dotychczasowego nadzorcy sądowego. Wbrew pozorom czynnikiem decydującym nie powinna być kolejność przedłożenia sądowi dokumentów stanowiących podstawę zmiany. Rozważmy oba scenariusze.

1. Sąd rozpoznaje najpierw uchwałę rady wierzycieli. Nie stwierdzając wystąpienia przesłanek negatywnych, sąd odwoła Adama Kowalskiego z funkcji nadzorcy sądowego, a do jej pełnienia powoła zgodnie z uchwałą Jana Michalskiego. Następnie sąd przystąpi do rozpoznania wniosku dłużnika o powołanie Tomasza Pawlaka. Jednak nawet pomimo stwierdzenia braku przeciwwskazań i spełnienia wymogów formalnych wniosku, sąd będzie zmuszony taki wniosek oddalić. Podstawą oddalenia będzie art. 28 ust. 3 prawa restrukturyzacyjnego - zmiana nadzorcy ustanowionego na skutek uchwały wierzycieli jest niemożliwa na wniosek nadzorcy.

2. Sąd w pierwszej kolejności rozpoznaje wniosek dłużnika o powołanie Tomasza Pawlaka. Jako że spełnia on wymogi formalne, a nadto nie stwierdzono istnienia przesłanek negatywnych do zmiany, sąd odwoła dotychczasowego nadzorcę sądowego i powoła w jego miejsce nowego - zgodnie z wnioskiem dłużnika. Następnie sąd zajmie się uchwałą rady wierzycieli, która również spełnia wszelkie wymogi formalne. W przypadku braku przesłanek negatywnych sąd będzie zobowiązany do zmiany nadzorcy sądowego. Odwoła więc świeżo powołanego Tomasza Pawlaka i w jego miejsce ustanowi Jana Michalskiego.

Powyższe dwa warianty wyraźnie wskazują, że sąd powinien wnioski takie rozpoznać łącznie, co będzie skutkowało oddaleniem wniosku dłużnika. W przedstawionym przykładzie widoczny jest prymat odpowiednio legitymowanych wierzycieli nad dłużnikiem w zakresie wyboru podmiotu sprawującego kluczową funkcję w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Ostatecznie funkcję taką będzie zawsze pełnić podmiot wskazany przez radę wierzycieli.

PRZYKŁAD 5

Sprawozdanie cenne dla wierzyciela

W toku postępowania układowego QAZ sp. z o.o. nadzorca sądowy przedłożył sędziemu-komisarzowi sprawozdanie z czynności, z którego treści wynikało m.in., że dłużnik nie reguluje na bieżąco części zobowiązań powstałych po otwarciu postępowania układowego. Dodatkowo dłużnik wystąpił do nadzorcy z wnioskiem o wyrażenie zgody na zbycie jedynej nieobciążonej nieruchomości o znacznej wartości, uzasadniając swój wniosek brakiem płynnych środków na prowadzenie działalności. Nieruchomość objęta wnioskiem ma istotne znaczenie dla realizacji planów inwestycyjnych stanowiących istotny element planu restrukturyzacyjnego. Nadzorca nie podjął jeszcze decyzji odnośnie do udzielenia zgody.

Po zapoznaniu się z treścią takiego sprawozdania wierzyciel będzie mógł powziąć uzasadnione obawy co do realności przeprowadzenia restrukturyzacji przedsiębiorstwa dłużnika. W obawie przed narastającym zadłużeniem oraz potencjalnym uszczupleniem majątku dłużnika wierzyciel osobisty wystąpi do sądu z wnioskiem o otwarcie postępowania sanacyjnego w stosunku do dłużnika. Sąd będzie mógł wtedy zastosować bardziej dolegliwe formy zabezpieczenia (włącznie z pozbawieniem dłużnika zarządu własnego) jeszcze na etapie rozpoznawania wniosku wierzyciela. Pozwoli to zapobiec pogorszeniu się stopnia zaspokojenia wierzycieli układowych.

PRZYKŁAD 6

Sędzia nakaże zwrot

W toku postępowania sanacyjnego prowadzonego dla QWE sp. z o.o. zarządca przedłożył sędziemu-komisarzowi sprawozdanie rachunkowe obejmujące pierwszy miesiąc od otwarcia postępowania. W sprawozdaniu tym wskazał stan kasy oraz rachunków bankowych na początek okresu sprawozdawczego oraz uzyskane wpływy i poniesione w tym okresie wydatki. Wydatki zarządca podzielił na wynikające z czynności dłużnika i związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, a także na wynikające z czynności zarządcy związanych z tokiem postępowania. W tej drugiej grupie wskazał koszty sporządzenia spisu inwentarza oraz koszty ubezpieczenia OC związanego z pełnieniem funkcji w przedmiotowym postępowaniu. Zarządca nie wskazał stanu kasy i rachunków bankowych na koniec okresu sprawozdawczego.

Sędzia-komisarz w toku czynności wyjaśniających związanych z rozpoznaniem sprawozdania zobowiąże zarządcę do wskazania stanu kasy oraz rachunków bankowych na koniec okresu sprawozdawczego. Nie może samodzielnie sprostować sprawozdania rachunkowego w tym zakresie, ponieważ z treści sprawozdania wynika jedynie łączny stan środków pieniężnych w ostatnim dniu okresu sprawozdawczego, ale nie stan kasy i poszczególnych rachunków bankowych. Po uzyskaniu stosownych wyjaśnień od zarządcy sędzia-komisarz będzie mógł wydać postanowienie, w którym odmówi uznania w całości wydatku poniesionego z tytułu ubezpieczenia OC zarządcy (na podstawie art. 25 ust. 2 prawa restrukturyzacyjnego), zatwierdzając sprawozdanie w pozostałym zakresie. Jednocześnie w tym samym orzeczeniu sędzia-komisarz nakaże zarządcy zwrot do masy sanacyjnej niezatwierdzonej kwoty. Niewykonanie prawomocnego postanowienia sędziego-komisarza nakazującego zwrot środków pieniężnych do masy sanacyjnej będzie stanowić podstawę odpowiedzialności dyscyplinarnej zarządcy.

ROZDZIAŁ 2

Nadzorca układu

w Najbardziej odformalizowana procedura restrukturyzacyjna, jaką jest postępowanie o zatwierdzenie układu, z założenia ma być w zasadzie w całości przeprowadzona poza sądem, który ma za wyłączne zadanie zatwierdzenie układu.

Wobec tego nadzorca układu jest samodzielnie wybierany przez dłużnika - przedsiębiorcę, a podstawą jego działania jest zawarta umowa.

w Bezwzględnym warunkiem jest jednak to, aby podmiot wybrany przez dłużnika posiadał licencję doradcy restrukturyzacyjnego. Doradca jako profesjonalista będzie mógł skutecznie wspomagać restrukturyzację przedsiębiorstwa, przede wszystkim poprzez przygotowanie odpowiedniego planu naprawczego. Wybór doradcy cieszącego się zaufaniem uczestników procesu naprawczego w przedsiębiorstwie pozwoli dłużnikowi uwiarygodnić propozycje układowe przed wierzycielami i przekonać ich o realności wykonania układu. Aby układ mógł dojść do skutku, nadzorca układu musi zatem pozostać bezstronnym fachowcem. Fakt zawarcia umowy z dłużnikiem, w tym dowolnego ustalenia kwestii wynagrodzenia doradcy, nie powinien wobec tego rzutować na jego niezależność od dłużnika. W interesie samego dłużnika będzie leżało zawarcie umowy z podmiotem, który będzie wiarygodny dla wierzycieli. Jednocześnie jedynie zachowanie obiektywizmu pozwoli doradcy na skuteczność w działaniu, jakim jest dążenie do zawarcia oraz wykonania układu.

w Wygaśnięcie umowy w przypadku zajścia okoliczności uniemożliwiających sprawowanie funkcji oraz w przypadku braku ubezpieczenia OC nadzorcy układu zapewnia bezpieczeństwo procesu restrukturyzacji. Bez nadzorcy układu nie jest możliwe przeprowadzenie postępowania.

w Rolą nadzorcy układu jest pomoc dłużnikowi w przeprowadzeniu restrukturyzacji, przygotowaniu propozycji układowych i przeprowadzeniu głosowania nad układem. Nadzorca układu wprawdzie pełni nadzór nad czynnościami dłużnika w postępowaniu o zatwierdzenie układu, nie ogranicza jednak dłużnika w zarządzie jego majątkiem aż do momentu wydania postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia układu. Od tej chwili nadzorca układu będzie wykonywał uprawnienia nadzorcy sądowego (art. 224 prawa restrukturyzacyjnego). Takie uregulowanie ma zabezpieczyć majątek dłużnika na wypadek odmowy zatwierdzenia układu i złożenia uproszczonego wniosku o otwarcie postępowania sanacyjnego lub o ogłoszenie upadłości. Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu nadzorca obejmie funkcję nadzorcy wykonania układu, która będzie się sprowadzała do nadzoru nad wykonywaniem przez dłużnika planu restrukturyzacyjnego oraz wykonywaniem układu.

w Przygotowanie planu restrukturyzacyjnego oraz optymalnych propozycji układowych wymaga pełnej wiedzy o sytuacji przedsiębiorstwa. Udostępnienie kompletnej dokumentacji nadzorcy układu przez dłużnika jest zatem niezbędne do efektywnego przeprowadzenia restrukturyzacji. Przestrzeganie tego wymogu przez dłużników ma zapewnić sankcja karna.

w Jednak nawet naruszenie wskazanych zasad przez dłużnika nie zwalnia nadzorcy z zachowania należytej staranności podczas weryfikacji przedstawionych mu danych.

Zarówno potencjalna odpowiedzialność karna ciążąca na dłużniku, jak i odpowiedzialność odszkodowawcza nadzorcy stanowią gwarancję poszanowania interesu wierzycieli. W znacznej mierze ponoszą oni ciężar naprawy funkcjonowania przedsiębiorstwa dłużnika.

w Czynności dokonywane przez nadzorcę układu są konsekwencją postawionego przed nim zadania, jakim jest wdrożenie skutecznej restrukturyzacji oraz wypracowanie optymalnego dla dłużnika i jego wierzycieli porozumienia, które następnie zostanie zrealizowane.

w Po przeanalizowaniu sytuacji przedsiębiorstwa pierwszym istotnym krokiem nadzorcy układu będzie sporządzenie planu restrukturyzacyjnego. Skuteczność restrukturyzacji w istotnym stopniu zależy od właściwego zaplanowania określonych działań zmierzających do poprawy sytuacji finansowo-ekonomicznej przedsiębiorstwa. W praktyce małe i średnie przedsiębiorstwa często nie przygotowują jednak żadnych planów restrukturyzacji i działają wyłącznie doraźnie, co wyklucza racjonalizowanie działań oraz kontrolowanie ich efektów. Szczegółowe wymogi co do treści planu zawiera art. 10 prawa restrukturyzacyjnego. Wsparcie ze strony nadzorcy układu posiadającego niezbędną wiedzę i doświadczenie w zakresie analizy ekonomicznej i prawnej przedsiębiorstwa pozwoli stworzyć podstawowe i skuteczne narzędzie restrukturyzacji.

w Kolejnym etapem jest przygotowanie propozycji układowych dla wierzycieli. Powinny być one ściśle skorelowane z planem restrukturyzacyjnym, jako że muszą odzwierciedlać faktyczne możliwości finansowe przedsiębiorcy w okresie realizacji układu.

W praktyce zbyt często spotyka się propozycje skonstruowane w całkowitym oderwaniu od realnej oceny ekonomicznej przedsiębiorstwa, co jest nieuchronną konsekwencją braku rzetelnej analizy sytuacji w przedsiębiorstwie na etapie poprzedzającym tworzenie propozycji.

Można śmiało stwierdzić, że do tej pory znacząca część przedsiębiorców starających się o zawarcie układu z wierzycielami nie korzystała przy konstruowaniu propozycji układowych z pomocy profesjonalnego podmiotu. Miało to ujemny wpływ na jakość propozycji.

Przygotowanie propozycji przez nadzorcę układu wspólnie z dłużnikiem wyeliminuje częste dotychczas sytuacje, w których nadzorca negatywnie oceniał złożone przez dłużnika propozycje na etapie zbyt późnym do ich zmiany. Skutkowało to przeważnie nieprzyjęciem układu przez wierzycieli.

Propozycje układowe określają sposób restrukturyzacji zobowiązań dłużnika. Możliwe jest łączenie wielu sposobów restrukturyzacji. Ich przykładowy katalog jest zawarty w art. 156 prawa restrukturyzacyjnego.

w Nadzorca układu sporządza również na podstawie ksiąg rachunkowych, innych dokumentów dłużnika, wpisów w księgach wieczystych oraz rejestrach spis wierzytelności. Spis jest niezbędny do przeprowadzenia głosowania (obliczenia niezbędnych większości - osobowej i kapitałowej oraz ustalenia siły głosu), a także do ustalenia, czy nie został przekroczony 15-procentowy próg wierzytelności spornych.

w Istotnym wsparciem ze strony nadzorcy układu jest także współpraca z dłużnikiem w zakresie zbierania głosów wierzycieli. Dotychczas nie należało do rzadkości niezawarcie układu z uwagi na bierność wierzycieli, a przede wszystkim samego dłużnika.

Przedsiębiorcy często bowiem nie zdają sobie sprawy, że przygotowane przez nich propozycje układowe nie mówią same za siebie i konieczne jest przekonanie wierzycieli, że układ najbardziej im się opłaca. Z kolei równie często wierzyciele nie potrafią ocenić rzetelności propozycji dłużnika ani jaka jest dla nich alternatywa. Nadzorca układu, działając jako bezstronny profesjonalista, będzie mógł rozwiać wiele wątpliwości wierzycieli.

w Sprawozdanie o możliwości wykonania układu stanowi załącznik do wniosku o stwierdzenie zawarcia układu. Zawartość sprawozdania szczegółowo reguluje art. 220 prawa restrukturyzacyjnego.

ROZDZIAŁ 3

Nadzorca sądowy

Oddział 1

Przepisy ogólne

w Nadzorca sądowy jest zawsze powoływany przez sąd i jest to obligatoryjny element postanowienia o otwarciu postępowania układowego.

Zasadniczo sąd samodzielnie będzie dokonywać wyboru osoby posiadającej licencję doradcy restrukturyzacyjnego, którą powoła do pełnienia tej funkcji. Będzie jednak związany wnioskiem dłużnika popartym przez wierzycieli mających łącznie więcej niż 30 proc. ogólnej sumy wierzytelności (z wyłączeniem wierzytelności, które nie uprawniają do głosowania).

w Sąd będzie przy tym mógł odmówić powołania wskazanej osoby, jeżeli będą zachodziły uzasadnione przyczyny, w szczególności jeżeli będzie oczywiste, że wskazana osoba nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków. Takie rozwiązanie realizuje założenie, zgodnie z którym w postępowaniu restrukturyzacyjnym zasadniczy wpływ na przebieg postępowania powinni mieć wierzyciele i dłużnik.

W wielu przypadkach sprawne i skuteczne przeprowadzenie postępowania wymaga, aby funkcję nadzorcy sądowego pełnił podmiot posiadający szczególne kompetencje i doświadczenie, np. w zakresie branży działalności gospodarczej, w której działa dłużnik. Istotnym czynnikiem jest również zaufanie dłużnika i wierzycieli do konkretnej osoby, która będzie pełniła funkcję nadzorcy sądowego.

w W prawie zarządu majątkiem dłużnik jest ograniczony do dokonywania czynności mieszczących się w ramach zwykłego zarządu. Pod pojęciem czynności zwykłego zarządu rozumieć należy przede wszystkim wszelkie czynności prawne związane z normalnym tokiem działalności przedsiębiorstwa, w tym szczególnie zmierzające do utrzymania majątku w stanie dotychczasowym.

w Natomiast wszelkie czynności dotyczące zmiany w obszarze majątku, których nie dokonuje się w prawidłowym toku funkcjonowania przedsiębiorstwa, mogą być uznane za przekraczające zakres zwykłego zarządu.

Definicja czynności zwykłego zarządu zależy zatem od specyfiki przedsiębiorstwa i dla każdego przedsiębiorcy musi być zdefiniowana osobno. Stworzenie katalogu czynności mieszczących się w zakresie zwykłego zarządu nie jest możliwe. Często taka sama czynność w zależności od okoliczności będzie zakwalifikowana w jednym przypadku jako mieszcząca się w zakresie zwykłego zarządu, a w innym jako przekraczająca ten zakres. Typowym przykładem obrazującym rozważany problem jest sprzedaż nieruchomości, która to czynność co do zasady będzie przekraczać zwykły zarząd. Sprzedaż nieruchomości może się jednak mieścić w zakresie zwykłego zarządu, gdy czynności takiej dokonuje przedsiębiorca zajmujący się na co dzień obrotem nieruchomościami.

Należy pamiętać, że zarząd majątkiem obejmuje nie tylko przedsiębiorstwo dłużnika, lecz także pozostałe składniki jego majątku, które wchodzą w skład masy układowej (art. 240 oraz 273 prawa restrukturyzacyjnego).

w Ponieważ nie ulega wątpliwości, że zgodę nadzorcy sądowego należy traktować jak zgodę osoby trzeciej na gruncie przepisów ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.; dalej: k.c.), zgoda taka powinna zostać udzielona w formie wymaganej dla dokonania czynności objętej zgodą. Wymóg ten nie odnosi się jednak do odmowy dokonania czynności, która może przyjąć formę zwykłą pisemną.

Kolejną konsekwencją wskazanego założenia jest możliwość wyrażenia zgody post factum i zatwierdzenie czynności przez nadzorcę. Jednak dla bezpieczeństwa obrotu przepis zastrzega 30-dniowy termin do udzielenia następczej zgody liczony od dokonania czynności.

w Brak zgody nadzorcy pociąga za sobą skutek w postaci nieważności dokonanej przez dłużnika czynności. Nieważność czynności powoduje konieczność zwrotu wszystkich świadczeń spełnionych na jej podstawie.

w Zakres czynności nadzorcy sądowego jest w znacznej mierze zbieżny z zakresem czynności nadzorcy układu i w tej części aktualne będą uwagi poczynione do art. 37 prawa restrukturyzacyjnego. Z tą jednak modyfikacją, że nadzorca sądowy nie składa sprawozdania o możliwości wykonania układu, a jedynie w toku zgromadzenia wierzycieli przedstawia opinię o możliwości wykonania układu (art. 115 prawa restrukturyzacyjnego). Dodatkowo do obowiązków nadzorcy sądowego należy zawiadomienie wszystkich wierzycieli o otwarciu postępowania układowego.

w W kwestii odpowiedzialności za prawdziwość informacji dostarczonych przez dłużnika sytuacja nadzorcy sądowego jest tożsama z sytuacją nadzorcy układu. W pełni aktualne są więc uwagi poczynione do art. 36 prawa restrukturyzacyjnego, z tym zastrzeżeniem, że przepis nie wskazuje, iż to nadzorca sądowy powinien pouczyć dłużnika o odpowiedzialności karnej. Wydaje się jednak uzasadnione, aby pouczenia udzielał właśnie nadzorca przy pierwszej czynności kierowanej do dłużnika.

Oddział 2

Wynagrodzenie

w System wynagradzania nadzorcy sądowego jest oparty na ograniczeniu uznaniowości sądu i wprowadzeniu przewidywalności poziomu wynagrodzenia. Ten element pewności jest istotny zarówno dla samego nadzorcy sądowego, zawodowo pełniącego taką funkcję, jak i dla dłużnika, który będzie zobowiązany ten koszt ponieść, a co za tym idzie, uwzględnić w swoich kalkulacjach finansowych.

w Podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie za pracę w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku za poprzedzający kwartał.

Wielkość wynagrodzenia zależna jest od czterech składników. Wprowadzone w przepisie obiektywne kryteria (takie jak liczba wierzycieli czy ogólna suma wierzytelności) pozwolą określić pracochłonność pełnienia funkcji, a dzięki temu ustalić podstawową część wynagrodzenia. Kryteria zawarte w pkt 3 i 4 ustępu drugiego dadzą sądowi, w zakreślonych granicach, pewną swobodę decyzyjną i zapewnią elastyczność regulacji. Nierzadko ustalenie poziomu zaangażowania i obciążenia pracą nadzorcy będzie się wymykało prostym kryteriom oceny. System wynagradzania nadzorcy sądowego powinien zachęcać do pełnienia tej funkcji osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie. Ich profesjonalizm znacząco zwiększa szanse zakończenia restrukturyzacji sukcesem. Do każdej z czterech składowych wynagrodzenia przypisano odpowiednią wielokrotność podstaw wynagrodzenia.

w Z uwagi na liczący co najmniej kilka miesięcy, a nierzadko zapewne i powyżej roku czas trwania postępowania, nadzorcy sądowemu przyznano prawo do otrzymywania kwartalnych zaliczek na poczet wynagrodzenia.

w W celu uproszczenia procedur ustawodawca zrezygnował z konieczności ustalania wysokości wstępnego wynagrodzenia. Bez konieczności uzyskiwania jakichkolwiek decyzji sądu nadzorca będzie wystawiał kwartalnie dłużnikowi rachunek obejmujący 10 proc. wynagrodzenia wyliczonego na podstawie wskaźnika liczby wierzycieli i sumy wierzytelności objętych układem (art. 42 ust. 2 pkt 1 i 3).

w W razie sporu o wysokości zaliczki będzie decydował sędzia-komisarz.

Po upływie pięciu kwartałów postępowania to sędzia-komisarz przejmie kompetencję do decydowania o dalszych zaliczkach.

w O ustaleniu wynagrodzenia nadzorcy sądowego orzeka sąd w składzie trzech sędziów zawodowych (art. 14 ust. 2 prawa restrukturyzacyjnego) na jego wniosek złożony w terminie tygodnia od dnia złożenia opinii o możliwości wykonania układu na zgromadzeniu wierzycieli (art. 115 prawa restrukturyzacyjnego) albo doręczenia mu postanowienia o odwołaniu lub zmianie, ewentualnie umorzeniu postępowania. Termin ten podlega przywróceniu, jeżeli nadzorca wykaże, że uchybienie terminowi nastąpiło bez jego winy. O braku winy można mówić tylko wtedy, gdy istniała rzeczywista przyczyna, która spowodowała uchybienie terminowi. Taka przyczyna zachodzi wtedy, gdy złożenie wniosku w ogóle było wykluczone, jak również w takich przypadkach, w których w danych okolicznościach nie można było oczekiwać, by nadzorca zachował termin. Zdarzeniami, które uzasadniają brak winy w uchybieniu terminu, mogą być np. pożar, powódź, nagła choroba, która nie pozwoliła na wyręczenie się inną osobą, przerwa w komunikacji. Zasadniczo jednak w razie niezłożenia wniosku przez nadzorcę w określonym wyżej terminie sąd ustali wynagrodzenie z urzędu w wysokości pobranych dotychczas przez nadzorcę zaliczek. Sąd może też ustalić wynagrodzenie w kwocie niższej i orzec o obowiązku zwrotu nadwyżki przez nadzorcę. Taka regulacja pozwoli wykluczyć sytuacje, w których nadzorca mógłby nie otrzymać wynagrodzenia wcale, pomimo istotnego nakładu pracy włożonego w skuteczne przeprowadzenie postępowania.

w Przepis określa również, jakie elementy powinien zawierać wniosek o ustalenie wynagrodzenia. Korespondują one ze wskazanymi w art. 42 prawa restrukturyzacyjnego podstawami wyliczenia wynagrodzenia. Wskazanie tych elementów we wniosku znacząco ułatwi sądowi pracę i przyspieszy wydanie orzeczenia określającego wysokość wynagrodzenia. Istotnym czynnikiem przy rozstrzyganiu kwestii wysokości wynagrodzenia będzie dla sądu również opinia wyrażona w tym zakresie przez dłużnika oraz wierzycieli.

w Komentowany przepis stanowi, że sąd wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie wynagrodzenia nadzorcy niezwłocznie po zakończeniu albo prawomocnym umorzeniu postępowania restrukturyzacyjnego. Określenia "niezwłocznie" nie można jednak utożsamiać z określeniem "natychmiast". Powszechnie bowiem w doktrynie i orzecznictwie na gruncie prawa cywilnego przyjmuje się, że termin "niezwłocznie" oznacza termin realny, mający na względzie okoliczności danego miejsca i czasu. Należy też zwrócić uwagę na fakt, że sąd łącznie rozpozna wnioski o ustalenie wynagrodzenia wszystkich podmiotów pełniących w toku jednego postępowania rolę nadzorcy sądowego dopiero po prawomocnie ukończonej procedurze.

w Orzekając o wynagrodzeniu w sytuacji ustalenia wynagrodzenia na poziomie niższym od pobranych zaliczek, sąd jednocześnie musi orzec o obowiązku zwrotu przez nadzorcę zaistniałej nadwyżki.

Postanowienie w przedmiocie wynagrodzenia jest zaskarżalne. Po uprawomocnieniu zyskuje walor tytułu egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi lub nadzorcy - zależnie od okoliczności.

Wynagrodzenie nadzorcy stanowi wydatek, a co za tym idzie - koszt postępowania restrukturyzacyjnego ponoszony przez dłużnika (art. 207 i 208 ust. 1 prawa restrukturyzacyjnego).

w Czynnikiem motywującym jest uzależnienie wysokości wynagrodzenia od powodzenia postępowania, co w postępowaniu restrukturyzacyjnym wiąże się z zawarciem układu oraz jego wykonaniem.

W wypadku niepowodzenia postępowania restrukturyzacyjnego, czyli w każdym wypadku, gdy postępowanie zakończy się inaczej niż uprawomocnieniem się postanowienia o zatwierdzeniu układu, ostateczne wynagrodzenie nadzorcy zostanie ograniczone do wysokości 40 proc. wielokrotności podstawy wynagrodzenia ustalonej zgodnie z art. 42 prawa restrukturyzacyjnego.

w Dalsza część wynagrodzenia będzie przysługiwać nadzorcy wyłącznie w wypadku osiągnięcia sukcesu - w dwóch kolejnych transzach: 50 proc. po uprawomocnieniu się postanowienia o zatwierdzeniu układu oraz ostatnie 10 proc. po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu wykonania układu. [przykłady 7 i 8]

PRZYKŁAD 7

Zasady wyliczenia wynagrodzenia

Jan Kowalski pełnił funkcję nadzorcy sądowego w postępowaniu układowym prowadzonym wobec ABC SA. Spis wierzytelności obejmował 211 wierzycieli na łączną kwotę 63 950 000 zł. Postępowanie toczyło się przez okres 16 miesięcy. W tym czasie nadzorca sądowy wykonał wszystkie nałożone przepisami obowiązki (zawiadomił wierzycieli o otwarciu postępowania, dokonał analizy sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa i przygotował plan restrukturyzacyjny, a następnie aktywnie uczestniczył w zbieraniu głosów wierzycieli itd.). Nadzorca sprawował również ciągły nadzór nad wdrażaniem planu restrukturyzacyjnego w przedsiębiorstwie dłużnika oraz kilkukrotnie, po dokonaniu odpowiedniej analizy, rozstrzygał wnioski dłużnika o wyrażenie zgody na dokonanie czynności przekraczających zwykły zarząd. Na zgromadzeniu wierzycieli po przedstawieniu przez nadzorcę opinii o możliwości wykonania układu, układ ten został przez wierzycieli przyjęty przy udziale kapitału 92 proc. ogółu wierzytelności oraz 87 proc. osobowo. W tej liczbie 97 proc. kapitałowo oraz 91 proc. osobowo wierzycieli głosowało za układem. Zakończenie postępowania uległo przesunięciu ponad 12 miesięcy, z uwagi na wnoszone kolejno przez mniejszościowego wierzyciela środki zaskarżenia.

W zakresie I składnika wynagrodzenia zgodnie z przepisem należy uwzględnić 8 podstaw wynagrodzenia. W zakresie II składnika wynagrodzenia - odpowiednio 10 podstaw. Przy obliczeniu III części składowej wynagrodzenia sąd niewątpliwie weźmie pod uwagę bardzo wysoki wskaźnik procentowy zarówno osobowego, jak i kapitałowego udziału wierzycieli w głosowaniu nad układem oraz jego pozytywny wynik osiągnięty przytłaczającą większością głosów. Z uwagi na okoliczność, że sąd niechętnie sięga do maksymalnej dopuszczalnej wysokości wynagrodzenia, można przyjąć, że przy określeniu III części składowej wynagrodzenia sąd uwzględni 8 podstaw. Odnośnie do ostatniej części składowej nie ulega wątpliwości, że przedłużenie postępowania na okres ponad 12 miesięcy, tj. do 16 miesięcy nastąpiło z przyczyn niezależnych od nadzorcy. Zasadne byłoby przyjęcie 4 podstaw w obrębie IV części składowej wynagrodzenia. Zsumowanie wszystkich czterech podstaw daje wynagrodzenie nadzorcy w opisanym postępowaniu na poziomie 30 podstaw, tj. trzydziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedzającego orzekanie ogłoszonego przez prezesa GUS. Z uwagi na okoliczność, że Jan Kowalski jest płatnikiem VAT, wynagrodzenie zostanie przez sąd powiększone o właściwą stawkę podatku VAT.

W toku postępowania nadzorca pobrał już zaliczki na poczet wynagrodzenia w wysokości 35 proc. Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu w przedmiocie wynagrodzenia nadzorca wystawi dłużnikowi fakturę na dalsze 55 proc. tego wynagrodzenia. Jednak ostatnią część wynagrodzenia w wysokości 10 proc., stanowiącą premię za sukces, otrzyma dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu wykonania układu.

PRZYKŁAD 8

Kiedy do układu nie dojdzie

Jan Kowalski pełnił funkcję nadzorcy sądowego w przyspieszonym postępowaniu układowym prowadzonym dla dłużnika XYZ sp. z o.o. Spis wierzytelności obejmował 38 wierzycieli na łączną kwotę 1 300 000 zł. Postępowanie toczyło się przez okres 10 miesięcy. W tym czasie nadzorca sądowy wykonał wszystkie nałożone przepisami obowiązki (zawiadomił wierzycieli o otwarciu postępowania, dokonał analizy sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa i przygotował plan restrukturyzacyjny, a następnie aktywnie uczestniczył w zbieraniu głosów wierzycieli itd.). Nadzorca sprawował też ciągły nadzór nad wdrażaniem planu restrukturyzacyjnego w przedsiębiorstwie dłużnika. W zgromadzeniu wierzycieli uczestniczyło 73 proc. ogółu wierzycieli kapitałowo oraz 63 proc. osobowo. Układ jednak nie został przyjęty. W głosowaniu osiągnięto większość osobową, ale nie kapitałową.

W zakresie I składnika wynagrodzenia zgodnie z przepisem należy uwzględnić 3 podstawy wynagrodzenia. W zakresie II składnika wynagrodzenia - odpowiednio 8 podstaw. Przy obliczeniu III części składowej wynagrodzenia sąd niewątpliwie weźmie pod uwagę stosunkowo wysoki wskaźnik procentowy zarówno osobowego, jak i kapitałowego udziału wierzycieli w głosowaniu nad układem. Można przyjąć, że przy określeniu III części składowej wynagrodzenia sąd uwzględni 5 podstaw. W przedstawionym stanie faktycznym nie zaszły przesłanki do uwzględnienia IV części składowej wynagrodzenia. Zsumowanie wszystkich trzech podstaw daje zasadnicze wynagrodzenie nadzorcy w opisanym stanie na poziomie 16 podstaw, tj. szesnastokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedzającego orzekanie ogłoszonego przez prezesa GUS.

Ponieważ jednak układ nie został zawarty i na tej podstawie postępowanie zostało umorzone, nie został osiągnięty cel postępowania restrukturyzacyjnego. Sąd przyzna zatem nadzorcy sądowemu wynagrodzenie w wysokości 40 proc. obliczonej wyżej wartości (co stanowi 6,4 podstawy wynagrodzenia). Z uwagi na okoliczność, że Jan Kowalski jest płatnikiem VAT, wynagrodzenie zostanie przez sąd powiększone o właściwą stawkę podatku VAT.

W toku postępowania nadzorca pobrał już zaliczki na poczet wynagrodzenia w wysokości 25 proc. Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu w przedmiocie wynagrodzenia nadzorca wystawi dłużnikowi fakturę na kolejne 15 proc. podstawowego wynagrodzenia (łącznie 40 proc. wynagrodzenia ustalonego na podstawie art. 42 prawa restrukturyzacyjnego).