Kiedy małżonek wspólnika odpowiada za długi spółki osobowej

Kodeks spółek handlowych zna cztery rodzaje spółek osobowych: jawną, partnerską, komandytową i komandytowo-akcyjną. W Polsce istnieją tysiące przedsiębiorców działających w tych formach prawnych. Istotna część wspólników tych spółek pozostaje w związkach małżeńskich objętych ustrojem wspólności ustawowej.

Zgodnie z przepisem art. 22 par. 2 kodeksu spółek handlowych każdy wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Jednocześnie, w myśl przepisu art. 30 par. 1 k.s.h. – wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika). Przepis par.1 nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Powyższe regulacje odnoszą się również do wspólników odpowiadających bez ograniczenia w innych osobowych spółkach prawna handlowego, tj. do komplementariusza w spółce komandytowej i komandytowo-akcyjnej, a także do partnerów w spółce partnerskiej (z uwzględnieniem ogólnych modyfikacji dotyczących ich odpowiedzialności). Wierzyciel spółki osobowej może zatem, dochodząc swoich roszczeń, wybrać jedną z dwóch przewidzianych prawem dróg procesowych.

Wierzyciel może pozwać spółkę, solidarnie ze wspólnikami odpowiadającymi bez ograniczenia i w konsekwencji uzyskać tytuł egzekucyjny (np. prawomocny wyrok) przeciwko wszystkim tym podmiotom. Na jego podstawie wierzyciel będzie mógł wszcząć egzekucję w pierwszej kolejności w stosunku do majątku spółki. Dopiero gdy okaże się ona bezskuteczna – możliwe będzie wszczęcie egzekucji względem każdego ze wspólników. Egzekucja w stosunku do wspólnika będzie mogła być skierowana do:

● majątku osobistego tego wspólnika,

● jego wynagrodzenia za pracę (o ile pozostaje w stosunku pracy),

● wypłaconego małżonkowi zysku z tytułu członkostwa w spółce,

● korzyści uzyskanych z jego praw autorskich i pokrewnych, z praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy.

Wierzyciel będzie mógł skierować egzekucję do majątku wspólnego wspólnika i jego małżonka tylko pod warunkiem, że małżonek ten wyraził zgodę na umowę zawartą przez spółkę osobową z danym wierzycielem, a zgoda ta została zawarta w dokumencie prywatnym lub urzędowym (wystarczająca jest forma pisemna). Na podstawie takiej zgody, sąd – zgodnie z art. 787 kodeksu postępowania cywilnego – tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko małżonkowi będącemu wspólnikiem nada klauzulę wykonalności przeciwko jego małżonkowi z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową. W żadnym przypadku nie będzie podlegać egzekucji majątek osobisty współmałżonka takiego wspólnika.

Jeśli wierzyciel zgody małżonka wspólnika na zawarcie umowy ze spółką nie uzyska – wówczas droga do majątku wspólnego małżonków pozostanie dla niego zamknięta.

Wierzyciel może pozwać spółkę i uzyskać przeciwko niej tytuł egzekucyjny. W takim przypadku Wspólnicy nie byliby stroną procesu. W razie, gdyby egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, lub w razie gdyby stało się oczywiste, że egzekucja taka będzie bezskuteczna – wierzyciel uprawniony byłby do domagania się, aby sąd tytułowi egzekucyjnemu przeciwko spółce nadał klauzulę wykonalności również przeciwko wspólnikom, na podstawie przepisu art. 778¹ kodeksu postępowania cywilnego.

Pojawia się pytanie czy wyrokowi przeciwko spółce osobowej, któremu sąd nadał klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikom (art. 7781 k.p.c.) można następnie nadać klauzulę wykonalności przeciwko małżonkom tych wspólników (art.787 k.p.c.)?

Odpowiedź na to pytanie jest negatywna i została potwierdzona uchwałą Sądu Najwyższego z 12 maja 2005 r. (III CZP 21/05). Klauzula przeciwko małżonkowi dłużnika może zostać nadana jedynie w przypadku, jeśli dłużnik ten został wymieniony w treści tytułu egzekucyjnego. W wariancie II podmiotem wymienionym w tytule wykonawczym byłaby wyłącznie spółka, a więc brak byłoby podstawy prawnej do nadania mu klauzuli przeciwko współmałżonkowi wspólnika. Taka piętrowa klauzula jest zatem prawnie niedopuszczalna.

Analiza powyższych regulacji prowadzi do wniosku, że podmiot zawierający umowę ze spółką osobową powinien, we własnym interesie, uzyskać w formie pisemnej zgody na jej zawarcie od małżonków wszystkich wspólników (z wyjątkiem komandytariusza lub akcjonariusza w spółce komandytowo akcyjnej). Następnie, w sytuacji gdyby z góry było wiadome, że majątek spółki nie jest wystarczający na zaspokojenie jego roszczenia, a w przyszłości zajdzie konieczności prowadzenia egzekucji z prywatnych majątków wspólników – wówczas warto prowadzić postępowanie sądowe według wariantu I, tj. pozwać solidarnie spółkę oraz wspólników. Dzięki temu wierzyciel uniknie konieczności prowadzenia dwóch kolejnych procesów sądowych (najpierw przeciwko spółce, a następnie przeciwko wspólnikom), aby możliwe stało się sięgnięcie do majątków wspólników objętych wspólnością małżeńską. Zyskuje na tym nie tylko oszczędności, ale również i czas. Tym samym zwiększa prawdopodobieństwo zaspokojenia służących mu roszczeń.