Jak przedsiębiorca zabezpiecza swoje roszczenia zastawem rejestrowym

Aby łatwiej odzyskać pieniądze od kontrahenta, przedsiębiorca może dodatkowo zabezpieczyć należne roszczenie, na przykład żądając, aby wystawił on weksle na należną kwotę, bądź też ustanawiając zastaw albo zastaw rejestrowy na rzeczach należących do zastawcy. Mając takie zabezpieczenia, wierzyciel szybciej przeprowadzi egzekucję należności, unikając długo trwającego procesu przed sądem, w którym musiałby udowodnić istnienie wierzytelności oraz jej wysokość.

Przedsiębiorca może zabezpieczyć zastawem rejestrowym wierzytelność pieniężną wyrażoną w złotych lub w walucie obcej. Jednym zastawem ma prawo zabezpieczyć dwie lub więcej wierzytelności, które przysługują jednemu wierzycielowi i określić je w umowie zastawniczej. Ustanawiając zastaw, może też zabezpieczyć odsetki, roszczenia uboczne wskazane w umowie zastawniczej oraz koszty zaspokojenia zastawnika, które mieszczą się w sumie wymienionej we wpisie zastawu.

Zastaw rejestrowy może być ustanowiony na rzeczach ruchomych i zbywalnych prawach majątkowych. Mogą to być rzeczy oznaczone co do tożsamości lub co do gatunku, ale pod warunkiem, że w umowie zastawniczej zostanie określona ich ilość, oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku. Można nim też obciążyć zbiór rzeczy ruchomych lub praw, które stanowią całość gospodarczą, nawet wówczas, gdy skład tego zbioru byłby zmienny. Oprócz tego wierzyciel ma prawo zastawem obciążyć wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych, prawa z papierów wartościowych, prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych.

Aby mógł zostać ustanowiony zastaw rejestrowy, wierzyciel powinien zawrzeć na piśmie pod rygorem nieważności umowę zastawniczą z osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotami zastawu. Następnie ustanowienie zastawu musi zostać wpisane do rejestru zastawów.

Umowę zawierają więc dwie strony: wierzyciel, który jest zastawnikiem, oraz zastawca, czyli osoba uprawniona do rozporządzenia przedmiotem zastawu. Nie musi więc to być dłużnik. Zastawcą może być inna osoba, która godzi się na to, aby należąca do niej rzecz zabezpieczała wierzytelność, jaką musi uiścić inna osoba.

Natomiast do ustanowienia zastawu zabezpieczającego wierzytelności z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii, zawierana jest umowa zastawnicza między zastawcą a administratorem zastawu. Zastaw rejestrowy, który zabezpiecza wierzytelności z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii, może być bowiem ustanowiony na rzecz wszystkich wierzycieli, bez imiennego ich wskazania. Wtedy jednak nie musi być wierzyciel z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii.

W celu ustanowienia administratora zastawu zawierana jest umowa między nim a emitentem.

Natomiast zastawu rejestrowego nie można ustanowić na prawach, które mogą być przedmiotem hipoteki, na wierzytelnościach, na których ustanowiono hipotekę oraz na statkach morskich oraz statkach w budowie, które mogą być przedmiotem hipoteki morskiej.

Umowa o ustanowienie zastawu rejestrowego określa przede wszystkim datę zawarcia jej oraz strony. Podaje się w niej dane zastawnika (wierzyciela), a także adres. Określa się też dane zastawcy. Gdyby zastawcą nie był dłużnik, to w umowie podaje się również dane dłużnika.

Oprócz tego umowa określa też przedmiot zastawu, w sposób odpowiadający jego właściwościom. Natomiast wierzytelność zabezpieczoną zastawem określa, oznaczając stosunek prawny, z którego ona wynika lub może wynikać, a także wskazując najwyższą sumę zabezpieczenia.

Zastawem rejestrowym może być zabezpieczona wierzytelność, która przysługuje dwóm lub więcej wierzycielom, albo objęta układem w postępowaniu upadłościowym lub naprawczym. Umowa zastawnicza może dotyczyć też dwóch lub więcej wierzytelności wynikających z umów.

W tych wszystkich przypadkach ustanawia się administratora zastawu. Zostaje nim jeden z wierzycieli wskazany w umowie zawartej z pozostałymi wierzycielami, albo w układzie. Może zostać upoważniony do zabezpieczenia zastawem roszczeń, które przysługują pozostałym wierzycielom. Będzie mógł również we własnym imieniu, ale na ich rachunek jako administrator zastawu, wykonywać prawa i obowiązki zastawnika, które wynikają z umowy zastawniczej i z przepisów prawa.

Oprócz tego administratora zastawu ustanawia się również w razie przeniesienia części wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym na inną osobę.

Rzeczą obciążoną zastawem rejestrowym oraz papierami wartościowymi albo innymi dokumentami, które dotyczą praw obciążonych takim zastawem może nadal władać dotychczasowy właściciel, albo osoba trzecia wskazana w umowie o ustanowienie zastawu rejestrowego, jeżeli na to wyraziła zgodę.

Zastawca, który zezwolił na obciążenie swojej rzeczy zastawem rejestrowym, ma prawo po ustanowieniu jej zastawem nadal z niej korzystać, zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Takie same prawa i obowiązki ma osoba trzecia, która nie jest dłużnikiem, ale w jej posiadaniu znajduje się przedmiot obciążony zastawem rejestrowym, ponieważ umowa zastawnicza tak stanowi.

Dodatkowe obowiązki ciążą na zastawcy albo osobie trzeciej wówczas, gdy zastaw rejestrowy zostanie ustanowiony na samochodzie lub innym pojeździe mechanicznym podlegającym rejestracji. Wtedy zastaw musi zostać odnotowany również w dowodzie rejestracyjnym pojazdu.

Zastaw rejestrowy można ustanowić nawet wówczas, gdy zastawca nabędzie przedmiot zastawu w przyszłości. Wtedy obciążenie zastawem takiego przedmiotu stanie się skuteczne dopiero z chwilą jego nabycia przez zastawcę

Tylko od stron zawierających umowę o zastaw rejestrowy zależy, czy zamieszczą w niej zastrzeżenie, że przed wygaśnięciem zastawu rejestrowego nie jest dopuszczalne zbycie lub obciążenie przedmiotu zastawu. Jeżeli w umowie takiego zastrzeżenia nie będzie, to wówczas sprzedaż jest dopuszczalna.

Gdyby w umowie strony zamieściły takie zastrzeżenie, a mimo to rzecz została sprzedana lub dodatkowo obciążona, to transakcja w pewnych przypadkach będzie też ważna. Nastąpi to pod warunkiem, że osoba, na rzecz której zastawca dokonał zbycia lub obciążenia, nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o tym zastrzeżeniu wówczas, gdy zawierano umowę z zastawcą.

Gdy dojdzie do zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu wbrew zastrzeżeniu w umowie, zastawnik może domagać się natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności, która została nim zabezpieczona.

Natomiast zawsze zbycie przedmiotu zastawu spowoduje wygaśnięcie przedmiotu zastawu, gdy:

● nabywca rzeczy nie wiedział o istnieniu zastawu w chwili wydania mu rzeczy, lub w momencie przejścia na niego prawa obciążonego zastawem rejestrowym, a także przy zachowaniu należytej staranności nie mógł się o tym dowiedzieć,

● rzecz obciążoną zastawem rejestrowym zalicza się do rzeczy zbywalnych zwykle w zakresie działalności gospodarczej zastawcy i została ona wydana nabywcy. Jednakże w tym przypadku zastaw nie wygaśnie wówczas, gdy nabywca nabył tę rzecz w celu pokrzywdzenia zastawnika.

W innej sytuacji niż w razie sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego znajduje się przedsiębiorca zabezpieczający swoje roszczenia umową zastawu wówczas, gdy rzecz zostanie przetworzona, połączona lub pomieszana z innymi. Obciążenie jej zastawem rejestrowym pozostaje wówczas w mocy bez względu na zmiany, jakim uległa ona w toku przetwarzania. Natomiast w razie połączenia lub pomieszania rzeczy obciążonej z innymi rzeczami ruchomymi w taki sposób, że przywrócenie stanu poprzedniego byłoby niemożliwe lub związane z nadmiernymi trudnościami albo kosztami, zastaw rejestrowy będzie obciążał całość rzeczy połączonych lub pomieszanych.

Może się zdarzyć, że wszystkie rzeczy połączone lub pomieszane będą obciążone zastawami rejestrowymi. Wtedy wszystkie zastawy pozostają w mocy i obciążają całość rzeczy połączonych i pomieszanych. Natomiast o pierwszeństwie zastawu rozstrzyga dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów.

Dniem złożenia wniosku jest dzień wpływu do sądu, który prowadzi rejestr zastawów. Gdyby zaś tego samego dnia wpłynęły dwa lub więcej wnioski, to wówczas uważa się, że zostały złożone równocześnie.

Zdarza się też, że rzecz ruchoma obciążona zastawem rejestrowym staje się częścią składową nieruchomości. Wtedy zastaw rejestrowy wygasa. Częścią nieruchomości może stać się również rzecz ruchoma, obciążona zastawem rejestrowym i wchodząca w skład zbioru rzeczy ruchomych. Wtedy zastaw rejestrowy wygaśnie tylko w stosunku do niej.

Natomiast w obu tych przypadkach przedsiębiorca będący wierzycielem i zastawnikiem, może domagać się od właściciela nieruchomości, aby ustanowił na niej hipotekę w wysokości wartości rzeczy przyłączonej.

Na jego wniosek sąd prowadzący księgę wieczystą dla tej nieruchomości wpisze do niej ostrzeżenie o wytoczonym powództwie o ustanowienie hipoteki.

Ustanowiony już zastaw rejestrowy obejmuje rzeczy, prawa lub składniki zbioru rzeczy lub praw, które weszły w miejsce pierwotnego przedmiotu zastawu, jako ich surogat. Do takiego objęcia nie dojdzie tylko wówczas, gdy zmiana przedmiotu zastawu rejestrowego spowoduje pokrzywdzenie zastawnika.

Na wniosek zastawcy lub zastawnika w razie zmiany przedmiotu zastawu rejestrowego ujawnia się ten fakt w rejestrze zastawów. W umowie zastawniczej strony mogą jednak tę sprawę uregulować w inny sposób.

Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, to zastaw rejestrowy będzie obejmował również przysługujące zastawcy roszczenia o odszkodowanie z tytułu utraty, zniszczenia, uszkodzenia lub obniżenia wartości przedmiotu zastawu rejestrowego.

Wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczającej zastawem rejestrowym powoduje, że wygaśnie również zastaw

Zastaw rejestrowy może wygasnąć lub zostać przeniesiony. Gdyby została przeniesiona zabezpieczona wierzytelność, to wówczas może być dokonane również przeniesienie zastawu. Staje się ono skuteczne od daty wpisu nabywcy do rejestru zastawów. Natomiast przeniesienie zastawu rejestrowego przysługującego administratorowi zastawu staje się skuteczne od chwili wpisu do rejestru zastawów nowego zastawnika upoważnionego do pełnienia funkcji administratora zastawu.

Natomiast wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczającej zastawem rejestrowym powoduje, że zastaw również wygaśnie.

Jednakże do wygaśnięcia nie dojdzie wówczas, gdy umowa zastawnicza tak stanowi, a w dodatku określa ona również:

● stosunek prawny, z którego wynika lub może wynikać nowa wierzytelność,

● termin, w którym powinien powstać nowy stosunek prawny. Nie może on być jednak dłuższy niż sześć miesięcy od wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej zastawem. Gdyby w tym terminie nie powstał stosunek prawny, z którego wynika nowa wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym, to wówczas zastaw wygaśnie, a przedsiębiorca będący wierzycielem i zastawnikiem musi złożyć wniosek o wykreślenie go z rejestru. Taki wniosek może złożyć zarówno zastawnik, jak i zastawca. Zastawca dołącza jeszcze dodatkowo pisemne oświadczenie zastawnika o tym, że wyraża on zgodę na wykreślenie zastawu,

● najwyższą sumę zabezpieczenia dla nowej wierzytelności. Nie może być ona jednak wyższa niż ujawniona w rejestrze.

Natomiast zastaw rejestrowy wygaśnie i zostanie przez sąd wykreślony z rejestru z urzędu po upływie 20 lat od chwili wpisu. Jednakże strony mogą postanowić o utrzymaniu zastawu na czas dalszy, ale nie dłuższy niż 10 lat. Do rejestru zastawów powinny wówczas złożyć zmianę umowy zastawniczej.

Zastaw rejestrowy, który wygasł, powinien zostać wykreślony z rejestru zastawów. Zdarza się też, że zastaw rejestrowy, który jeszcze nie wygasł, zostaje wykreślony z rejestru zastawów. Czynność ta powoduje wówczas jego wygaśnięcie.

Wykreślenie z rejestru zastawów następuje na wniosek:

● zastawnika,

● zastawcy,

● osoby, która nabyła przedmiot zastawu rejestrowego.

Do wniosku o wygaśnięcie zastawu zastawca powinien dodatkowo dołączyć pisemne oświadczenie zastawnika o:

● zrzeczeniu się zabezpieczenia wierzytelności zastawem,

● prawomocny wyrok sądu ustalający wygaśnięcie zastawu.

Nabywca przedmiotu obciążonego zastawem do wniosku o jego wygaśnięcie musi dołączyć:

● oświadczenie o zgodzie zastawnika na wykreślenie zastawu z rejestru zastawów,

● zaświadczenie komornika lub innego organu egzekucyjnego o nabyciu tego przedmiotu w postępowaniu egzekucyjnym,

● zaświadczenie sędziego komisarza o nabyciu przedmiotu zastawu w postępowaniu upadłościowym,

● prawomocne orzeczenie stwierdzające nieistnienie zastawu rejestrowego (gdyby ta osoba nie była stroną w sprawie, to wówczas powinna wskazać oznaczenie tego orzeczenia).

● datę zawarcia umowy

● określenie zastawnika i zastawcy, czyli imiona, nazwiska (albo nazwy) miejsce zamieszkania (albo siedziby), adres. Gdyby dłużnik nie był zastawcą, to podaje się również jego dane

● przedmiot zastawu w sposób odpowiadający jego właściwościom

● wierzytelność zabezpieczoną zastawem - przez oznaczenie stosunku prawnego, z którego wierzytelność wynika lub może wynikać, a także najwyższą sumę zabezpieczenia

● dotyczące roszczeń ubocznych, zabezpieczonych przez zastaw rejestrowy, którego ta umowa dotyczy

● dotyczące innego sposobu zabezpieczenia zastawem rzeczy, praw lub składników zbioru rzeczy lub praw, które weszły w miejsce pierwotnego przedmiotu zastawu

● dotyczące ewentualnego nieobejmowania zastawem rejestrowym przysługujących zastawcy roszczeń o odszkodowanie z tytułu utraty, zniszczenia, uszkodzenia albo obciążenia wartości przedmiotu zastawu rejestrowego

● dotyczące ewentualnego uniemożliwienia albo ograniczenia zastawcy przy korzystaniu z przedmiotu zastawu rejestrowego zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

● zobowiązanie zastawcy, że przed wygaśnięciem zastawu nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu

● określenie sposobu zaspokojenia zastawnika przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu zastawu rejestrowego lub przez sprzedaż przedmiotu w drodze przetargu publicznego

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 67, poz. 569).