Kiedy można zawrzeć układ w postępowaniu upadłościowym

Dotychczasowe zachowanie dłużnika ma wpływ na to, jaka upadłość zostanie ogłoszona. Gdy domaga się on ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, sąd bierze pod uwagę, czy swoim zachowaniem nie będzie on wpływał negatywnie na możliwość wykonania układu. Gdyby jego dotychczasowe zachowanie wskazywało na to, że nie ma żadnej pewności, że układ zostanie wykonany, to wówczas postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu nie będzie prowadzone. Wyjątek od tej zasady będzie miał miejsce, gdy propozycje układowe przewidują układ likwidacyjny. Wykonanie układu będzie tu niezależne od dłużnika.

O negatywnym zachowaniu dłużnika można mówić na przykład wówczas, gdy spóźnia się ze złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, nie współpracuje z wyznaczonym nadzorcą sądowym, prowadzi w sposób nierzetelny księgi handlowe, wykazuje całkowity brak aktywności w postępowaniu o ogłoszenie upadłości.

Zdarzają się jednak takie przypadki, że wierzyciel występuje z wnioskiem o otwarcie postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu, mimo że dotychczasowe zachowanie dłużnika nie budzi zaufania. Wierzycielowi opłaca się wystąpić z takim wnioskiem wówczas, gdy propozycje układowe zakładają odebranie mu zarządu majątkiem na cały czas wykonania układu. Faktycznie odzyska on zarząd dopiero wówczas, gdy układ zostanie wykonany i stwierdzi to sąd.

Postępowanie upadłościowe nie może być wszczęte z urzędu, lecz zawsze tylko na wniosek dłużnika albo wierzyciela. Gdyby wniosek został wycofany przed złożeniem postanowienia o ogłoszeniu upadłości, wówczas postępowanie zostaje umorzone, ponieważ bez wniosku i z urzędu nie może toczyć się dalej. Natomiast z chwilą ogłoszenia upadłości wnioskodawca nie może skutecznie wycofać go i dlatego postępowanie toczy się dalej. Ogłoszenie postanowienia o ogłoszeniu upadłości powoduje, że wierzyciele stają się uczestnikami postępowania i mogą zgłaszać swoje wierzytelności.

Zakaz obciążania masy upadłości

Po ogłoszeniu upadłości składników masy nie można obciążać: hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości. Zasada ta jednak nie obowiązuje, gdy wniosek o wpis do hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Gdyby jednak został naruszony zakaz obciążania masy upadłości i dokonano jednak wpisu w księdze albo w rejestrze, to wówczas zostanie on wykreślony z urzędu na podstawie postanowienia sędziego komisarza stwierdzającego jego niedopuszczalność.

Postanowienie w sprawie ogłoszenia upadłości sąd wydaje w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia wniosku. Jest skuteczne i wykonalne z dniem wydania. Sąd określa w nim między innymi sposób prowadzenia postępowania. Jeżeli wybierze opcję z możliwością zawarcia układu - wskaże też, w jaki sposób upadły będzie sprawował zarząd swoim majątkiem. Przyjmuje się, że data wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości jest datą upadłości. Zdarza się, że sprawa zostaje ponownie rozpoznana po uchyleniu przez sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Wtedy za datę upadłości przyjmuje się datę pierwszego postanowienia o ogłoszenia upadłości.

Ważne

Układ obejmuje wierzytelności, zarówno o charakterze pieniężnym jak i niepieniężnym, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości dłużnika.

Upadłość z możliwością zawarcia układu nie jest dla wierzycieli korzystna wówczas, gdyby likwidacja majątku wystarczyła na pokrycie ich wszystkich roszczeń, a dłużnik chciałby jednak uzyskać zwolnienie z części zadłużenia, zawierając z nimi układ. Natomiast w innych przypadkach jest bardziej korzystna dla wierzycieli niż doprowadzenie do likwidacji firmy. Tym bardziej że wierzyciele sami decydują o tym, czy przyjmą układ. W dodatku już w trakcie trwania postępowania sąd może zmienić sposób jego prowadzenia z postępowania obejmującego likwidację majątku upadłego na postępowanie z możliwością zawarcia układu oraz odwrotnie z postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu na obejmujące likwidację majątku upadłego.

W obu przypadkach taka zmiana sposobu ma miejsce wówczas, gdy podstawy przeprowadzenia takiego postępowania ujawniły się dopiero po ogłoszeniu upadłości. Natomiast na postanowienie o zmianie sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego przysługuje zażalenie, z wyjątkiem przypadków, gdy obowiązek zmiany sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego z tzw. układowego na tzw. likwidacyjny wynika z ustawy.

Aby sąd zmienił sposób prowadzenia postępowania, należy uprawdopodobnić, że po zawarciu układu wierzyciele zostaną zaspokojeni w większym stopniu niż w razie likwidacji firmy, bo na przykład przedsiębiorstwo ma szanse uzyskać większe zyski niż przyjmowano w chwili wszczęcia postępowania, bądź wartość majątku upadłego okazała się faktycznie niższa, bo wyszły na jaw wcześniej nieznane umowy.

W razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, upadły powinien udzielić na każde żądanie sędziemu komisarza i nadzorcy sądowego potrzebnych wyjaśnień, które dotyczą majątku objętego postępowaniem. Powinien też umożliwić nadzorcy sądowemu zapoznanie się z przedsiębiorstwem upadłego, a w szczególności z jego księgami rachunkowymi. Nadzorca kontroluje przedsiębiorstwo upadłego i czynności, jakie podejmuje upadły. Gdyby zaś upadły na przykład nie wykonywał tych wyjaśnień, to wówczas sędzia komisarz może zastosować w stosunku do niego środki przymusu.

Zdarza się też, że w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu upadły jest pozbawiony w całości lub w części prawa zarządu swoim majątkiem. Wtedy zarząd nad jego majątkiem przejmuje zarządca, natomiast sędzia komisarz określi zakres i czas korzystania przez upadłego lub osoby mu bliskie z mieszkania, które znajduje się w lokalu lub budynku, które wchodzą do masy upadłości. Chodzi tutaj o osoby bliskie, które w dacie upadłości zamieszkiwały w tym mieszkaniu.

Przy obu formach upadłości: z opcją likwidacyjną i opcją układową majątek zadłużonego przedsiębiorcy po ogłoszeniu przez sąd upadłości staje się masą upadłości, z której będą następnie zaspokajani wierzyciele. Do tej masy wchodzi nie tylko majątek, który należał do przedsiębiorcy w dniu ogłoszenia upadłości, ale również ten, który nabył w dniu postępowania upadłościowego. Nie wchodzi jedynie mienie wyłączone od egzekucji i wynagrodzenie za pracę w części niepodlegającej zajęciu. Natomiast uchwała zgromadzenia wierzycieli może wyłączyć z masy upadłości inne składniki mienia upadłego. Na przykład mogą to być: mienie niezbywalne lub trudno zbywalne, a nawet nieściągalne wierzytelności, ponieważ pozbycie się ich może przyczynić się do szybszego zakończenia postępowania upadłościowego.

W przypadku upadłości układowej masę upadłości ustalają:

● nadzorca sądowy - gdy zarząd majątkiem sprawuje dłużnik,

● zarządca - gdy dłużnik został pozbawiony prawa zarządu masą upadłości.

Natomiast sędzia komisarz może postanowić, aby dokonał tego sam upadły pod nadzorem nadzorcy sądowego.

Nadzorca albo zarządca dokonują ustaleń na podstawie wpisów do ksiąg i bezspornych dokumentów. Aby właściwie oszacować masę upadłości i sporządzić sprawozdania finansowe, sporządzany jest spis inwentarza. Składniki mienia, które nie należą do majątku upadłego, zostają wyłączone z masy upadłości. Natomiast wyłączeniu na takich zasadach nie podlegają wierzytelności i inne prawa majątkowe, przeniesione przez upadłego na wierzyciela po to, aby zabezpieczyć wierzytelność.

Spłata długu po ogłoszeniu upadłości

Upadły i zarządca nie mogą spełniać świadczeń wynikających z wierzytelności objętych z mocy prawa układem. Zakaz dotyczy okresu od dnia ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu do dnia uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu albo o umorzeniu postępowania.

W postępowaniu upadłościowym z opcją układową mieniem, które wchodzi w skład masy upadłości, zarządza upadły przedsiębiorca pod nadzorem nadzorcy sądowego. Natomiast wówczas gdy nie daje on rękojmi należytego sprawowania zarządu, to sąd ustanawia zarządcę. Jednak zawsze z urzędu powinien to zrobić wówczas, gdy upadły choćby naumyślnie naruszył prawo w zakresie sprawowania zarządu albo sprawuje zarząd w taki sposób, że nie daje on gwarancji wykonania układu.

Upadły przedsiębiorca najczęściej wykonuje czynności zwykłego zarządu. Najczęściej są to takie czynności, które pozwalają na utrzymanie rzeczy w stanie niepogorszonym zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki, a także zaciągane zobowiązania, które pozwalają na prawidłowe funkcjonowanie firmy, pod warunkiem że nie prowadzą do wyzbycia się majątku, a także do obciążania go.

Ważne

Gdy majątku dłużnika wystarczy na zaspokojenie wszystkich wierzycieli w całości, to wówczas ogłasza się upadłość likwidacyjną.

Natomiast czynności przekraczające ten zakres wykonuje dopiero po uzyskaniu zgody nadzorcy sądowego bądź - gdy przewidują to przepisy - rady wierzycieli. Zgoda nadzorcy może być wyrażona przed dokonaniem czynności i po nim. I wtedy ma moc wsteczną od daty, kiedy została wyrażona. Gdyby do ważności czynności wymagana była forma szczególna, to nadzorca musi wyrazić zgodę w tej samej formie. W przeciwnym razie czynność będzie bezskuteczna i nie wywoła skutków prawnych.

Sąd Najwyższy uznał, że o tym, czy konkretna czynność przekracza zwykły zarząd, decyduje przede wszystkim wielkość przedsiębiorstwa. W niewielkiej firmie ta sama czynność może być uznana za przekraczającą zwykły zarząd, a w dużej tego zarządu nie przekroczy (orzeczenie SN z 5 września 2002 r., sygn. akt II CKN 920/00, opubl. Lex Polonica).

PRZYKŁAD.

Firma upadłego przedsiębiorcy

Firma działała pod nazwą Karol Malinowski spółka jawna. Zostało wszczęte postępowanie upadłościowe i ogłoszona upadłość przedsiębiorcy. Gdy spółka nadal będzie prowadziła działalność, to musi uzupełnić nazwę o informację na temat swojej upadłości. W razie upadłości likwidacyjnej nazwa firmy będzie Karol Malinowski spółka jawna w upadłości likwidacyjnej. Natomiast w razie upadłości z opcją zawarcia układu nazwa firmy będzie brzmiała Karol Malinowski spółka jawna w upadłości układowej.

Po ogłoszeniu upadłości obowiązuje zasada, że przedsiębiorca występuje w obrocie pod dotychczasową nazwę firmy, z dodaniem oznaczenia w upadłości układowej albo w upadłości likwidacyjnej, natomiast gdy zakończy się procedura upadłościowa i firma nadal będzie prowadziła działalność, to wówczas powróci do swojej poprzedniej nazwy Karol Malinowski spółka jawna.

Podczas toczącego się postępowania upadłościowego z opcją układową upadły przedsiębiorca pozbawiony prawa zarządu nie może dokonywać czynności dotyczących mienia wchodzącego w skład masy upadłości, ponieważ nie będą one ważne. Gdyby ktoś spełnił do jego rąk świadczenie, gdy zobowiązanie powstało po ogłoszeniu upadłości, to wówczas zobowiązanego nie zwalnia to z obowiązku spełnienia świadczenia do masy upadłości. Taki obowiązek nie będzie ciążył na zobowiązanym tylko wówczas, gdy równowartość świadczenia została przekazana do masy upadłości.

Nie jest dopuszczalne potrącanie wzajemnych wierzytelności między upadłym i wierzycielem w czasie trwania postępowania upadłościowego aż do jego umorzenia, zakończenia lub zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Chodzi tutaj o takie przypadki, gdy:

● wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po ogłoszeniu upadłości

● albo będąc dłużnikiem upadłego stał się po ogłoszeniu upadłości jego wierzycielem w drodze przelewu lub indosu wierzytelności, która powstała przed ogłoszeniem upadłości.

Skoro potrącenie w postępowaniu upadłościowym jest uprzywilejowanym sposobem zaspokojenia wierzycieli, to dlatego dopuszczalne jest tylko potrącenie wierzytelności wzajemnych, które istniały przed dniem ogłoszenia upadłości lub wówczas gdy dłużnik upadłego stał się wierzycielem w inny sposób niż przez nabycie wierzytelności od osoby trzeciej.

Można też potrącić wzajemne wierzytelności, wówczas gdy nabycie wierzytelności nastąpiło na skutek zapłaty długu, za który nabywca odpowiadał osobiście albo tylko pewnymi przedmiotami ze swojego majątku. Chodzi wyłącznie o przypadki, gdy odpowiedzialność nabywcy za dług powstała przed dniem złożenia wniosku ogłoszenie upadłości.

Propozycje układowe może złożyć: wierzyciel lub upadły przedsiębiorca, a nadzorca albo zarządca składają je jako uzupełnienie wstępnych propozycji układowych. Dołączane są najczęściej do wniosku o ogłoszenie upadłości lub składane w toku postępowania. Gdyby jednak nie zostały złożone wcześniej, zanim sąd ogłosi upadłość z możliwością układu, to wówczas upadły przedsiębiorca ma prawo wystąpić z nimi w ciągu miesiąca. Termin liczy się od ogłoszenia upadłości albo zmiany sposobu prowadzenia postępowania na umożliwiające zawarcie układu.

Propozycje układowe powinny określać sposób restrukturyzacji zobowiązań, na przykład dotyczyć odroczenia wykonania zobowiązania, rozłożenia spłaty długów na raty, zmniejszenia sumy długów (wielkość umorzenia należy podać procentowo), konwersję wierzytelności na udziały i akcje, zmianę, zamianę lub uchylenie prawa zabezpieczającego określoną wierzytelność. Najczęściej dłużnik proponuje połączenie trzech sposobów restrukturyzacji: zredukowanie sumy zobowiązań, odroczenie terminu płatności i rozłożenie na raty płatności reszty. Powinien przy tym wskazać również termin, w którym raty staną się wymagalne. Układ obejmuje wierzytelności, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości dłużnika zarówno o charakterze pieniężnym, jak i niepieniężnym.

Dopuszczalne jest również zaspokajanie wierzycieli z zysków upadłej firmy, z udzielonego kredytu dłużnikowi, a nawet zaspokojenie wierzycieli z majątku upadłego w ramach układu likwidacyjnego. Likwidację przeprowadza wówczas osoba wskazana w układzie. Nie może ona naruszać praw oraz skutków ujawnienia praw i roszczeń osobistych (np. w księdze wieczystej), które ciążą na składnikach majątku upadłego.

Propozycje układowe mogą przewidywać spłatę wierzytelności z zysków firmy. Wtedy określają, jaka część zysku zostanie przeznaczona na ich spłatę.

Niektóre wierzytelności są wyłączone z układu, na przykład: alimenty, renty z tytułu odszkodowań za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa, śmierci oraz z tytułu zmiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę, roszczenie o wydanie mienia nienależącego do majątku upadłego, składek na ubezpieczenie społeczne oraz wierzytelności, za które upadły odpowiada w związku z nabyciem spadku już po ogłoszeniu upadłości, albo w razie wejścia spadku do masy upadłości.

Natomiast układ nie obejmuje należności ze stosunku pracy oraz wierzytelności zabezpieczonej na mieniu upadłego hipoteką morską w części znajdującej pokrycie w wartości przedmiotu zabezpieczenia.

Z kolei wierzyciel może wyrazić zgodę (np. ustnie do protokołu przed przystąpieniem do głosowania nad układem) na objęcie tej należności układem. Powinien to jednak zrobić w sposób bezwarunkowy i nieodwołalny, najpóźniej przed przystąpieniem do głosowania nad układem.

Wierzyciele wzajemnie dopłacają sobie

Układ może przewidywać likwidację majątku upadłego przez przejęcie majątku przez wierzycieli. Wierzyciele, którzy nie są zainteresowani przejęciem określonych składników majątku, mogą otrzymać spłatę od pozostałych wierzycieli, którzy przejmą majątek. Wzajemne dopłaty powinny zostać określone w układzie. Propozycje układowe należy wówczas sformułować w taki sposób, aby stanowiły tytuł egzekucyjny przeciwko zobowiązanemu do dopłaty. Wskazuje się w nich:

● kto otrzyma pieniądze

● od kogo je dostanie

● w jakim terminie nastąpi to od prawomocnego zatwierdzenia układu

● wysokość kwoty.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 60, poz. 535 ze zm.).