150 zmian w prawie upadłościowym i naprawczym od 2 maja

Od 2 maja 2009 r. zacznie obowiązywać ustawa z 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. Ustawa ta wprowadziła około 150 zmian do ustawy 28 lutego 2003 r. prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 60, poz. 535 z późn. zm.). Najważniejsza z nich dotyczy złagodzenia wymogów dopuszczających możliwość wszczęcia postępowania naprawczego przez przedsiębiorców.

Dotychczas obowiązujące przepisy regulujące sposób wszczęcia i prowadzenia postępowania naprawczego były zbyt restrykcyjne i w praktyce uniemożliwiały przedsiębiorcom skorzystanie z niego. Zezwalały na skorzystanie z procedury naprawczej tylko tym przedsiębiorcom, którzy na bieżąco płacili swoje długi, a tylko przewidywali, że w przyszłości mogą stać się niewypłacalni. Znowelizowane przepisy dopuszczają możliwość prowadzenia postępowania naprawczego zamiast upadłościowego również przez przedsiębiorców mających niewielkie zadłużenia, nieprzekraczające 10 proc. wartości bilansowej przedsiębiorstwa, wówczas gdy zwłoka ze spłatą zobowiązań nie przekracza trzech miesięcy. W takich przypadkach sąd każdorazowo będzie wyrażał zgodę na wszczęcie postępowania naprawczego, oddalając wniosek o ogłoszenie upadłości.

Teraz dłużnik będzie więc mógł sam złożyć wniosek o przeprowadzenie postępowania naprawczego, ale aby sąd nie zakazał mu w ciągu 14 dni wszczęcia tej procedury, powinien na bieżąco regulować swoje zobowiązania. Może też wybrać inny sposób, czyli wnieść o upadłość, ale wskazać, że zachodzą przesłanki do ogłoszenia postępowania naprawczego. Wtedy sąd oddali wniosek o upadłość i zezwoli mu na wszczęcie postępowania naprawczego. Jest to istotna zmiana wprowadzona przez nowelizację, polegająca na tym, że sąd rozpoznający wniosek o ogłoszenie upadłości nie tylko może oddalić go, lecz od razu ma prawo wyrazić zgodę na wszczęcie postępowania naprawczego.

Po wszczęciu postępowania naprawczego wykonywanie zobowiązań przez przedsiębiorcę zostanie zawieszone, nie będzie wszczęte przeciwko niemu postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Gdyby zaś już toczyły się takie postępowania, to będą z mocy prawa zawieszone. Nie zostaną jedynie zawieszone postępowania zabezpieczające i egzekucyjne w sprawie wierzytelności, które nie zostały objęte układem. Natomiast już po wszczęciu postępowania naprawczego przedsiębiorca ma obowiązek złożyć wniosek o wpisanie o tym informacji do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Nowelizacja nie zmieniła zasady, że tylko w stosunku do dłużnika niewypłacalnego sąd może ogłosić upadłość. Ale dłużnik będzie niewypłacalny tylko wówczas, gdy nie wykona swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Natomiast na ogłoszenie jego upadłości nie będzie miało wpływu niewykonywanie innych zobowiązań. Takie uściślenie sposobu płacenia zobowiązań przez dłużnika wprowadziła nowa definicja niewypłacalności ujęta w ustawie z 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym.

Do tej pory za niewypłacalnego dłużnik był uważany wówczas, gdy nie wykonywał jakichkolwiek swoich zobowiązań, a więc zarówno pieniężnych, jak i niepieniężnych (np. zamówionego dzieła). W przypadku zobowiązań niepieniężnych przedsiębiorca stawał się niewypłacalny, gdy nie wykonał w terminie drugiego z kolei zobowiązania niepieniężnego. Po wejściu w życie znowelizowanych przepisów powstanie stanu niewypłacalności uzależnione jest tylko od niewykonania zobowiązania pieniężnego. Jeżeli więc wykonawca nie wykona w terminie zamówionego dzieła, to zamawiający w miejsce niespełnionego świadczenia będzie miał prawo zażądać zapłaty. W ten sposób jego roszczenie do wykonawcy przekształci się w zobowiązanie pieniężne i umożliwi wierzycielowi wystąpienie o ogłoszenie upadłości niewypłacalnego dłużnika.

Zmieni się podmiotowy zakres stosowania ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze. Z ustawy została usunięta definicja przedsiębiorcy, która obowiązywała wyłącznie na potrzeby ogłaszania upadłości. Teraz przepisy ustawy będą stosowane do osób, które są przedsiębiorcami w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, a więc również do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i akcyjnych, które nie prowadzą działalności gospodarczej, oraz wspólników osobowych spółek handlowych, którzy odpowiadają za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem.

Zmieniły się zasady obciążania masy upadłościowej oraz uprzywilejowania wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo. Wierzyciel, który zabezpieczył swoje roszczenia hipoteką na nieruchomości w trakcie postępowania upadłościowego swojego dłużnika, może zaspokoić się z niej zgodnie z charakterem tego zabezpieczenia.

Zmiana obciążania masy upadłości polega na tym, że z zabezpieczenia skorzystają tylko te wierzytelności, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości. Oznacza to, że obciążyć składniki masy upadłości można będzie tylko wówczas, gdy wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Wniosek złożony w innym terminie spowoduje, że wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze ulegnie wykreśleniu z urzędu, a sędzia komisarz musi wydać postanowienie o niedopuszczalności wpisu.

Z kolei strony będą mogły na to postanowienie wnieść zażalenie. Ustawodawca wziął pod uwagę datę złożenia wniosku o wpis hipoteki do księgi wieczystej zamiast daty dokonania tego wpisu, ponieważ postępowania w wydziałach wieczystoksięgowych w niektórych sądach trwają nawet kilka miesięcy, a wnioskodawca nie ma żadnej możliwości przyspieszenia procedury.

Ograniczenie uprawnień doprowadzi do zmniejszenia się liczby uprzywilejowanych wierzycieli, którzy zabezpieczyli hipoteką swoje roszczenia i chcą z tego zabezpieczenia skorzystać, obciążając składniki masy upadłości już po ogłoszeniu upadłości dłużnika.

Roszczenia wierzycieli będą zaspokajane z masy upadłości ich wspólnego dłużnika według kolejności uzależnionej od przypisania wierzytelności do konkretnej kategorii. Od zaliczenia wierzytelności do konkretnej kategorii często zależy, czy z masy upadłości wystarczy środków na uregulowanie jej. Gdyby fundusze masy nie wystarczyły na zaspokojenie wszystkich wierzytelności, wówczas roszczenia regulowane są według zaliczenia ich poszczególnych kategorii.

Znowelizowane przepisy wprowadziły podział wierzytelności na pięć kategorii. W pierwszej są m.in. koszty postępowania upadłościowego, alimenty, renty ze wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, które przypadają za czas po ogłoszeniu upadłości. Obejmuje ona również dożywotnie renty, ustanowione w związku z zamianą umowy dożywocia oraz należności z umów, które upadły zawarł jeszcze przed ogłoszeniem upadłości, a wykonania ich zażądał syndyk.

W drugiej kategorii zostały zamieszczone należności przypadające na czas przed ogłoszeniem upadłości, na przykład ze stosunku pracy i należności rolników za produkty dostarczane z własnego gospodarstwa, alimenty oraz renty odszkodowawcze i z zamiany prawa dożywocia oraz składki na ubezpieczenie społeczne z odsetkami i kosztami egzekucji przypadające za dwa ostatnie lata przed ogłoszeniem egzekucji. W kategorii trzeciej są podatki i inne daniny publiczne, pozostałe składki na ubezpieczenie społeczne z odsetkami, a w czwartej – inne należności, których jest zazwyczaj najwięcej. Natomiast do piątej kategorii zaliczają się pozostałe odsetki, niezaliczone do poprzednich kategorii.

Do tej pory nad układem wierzyciele głosowali w grupach. Znowelizowane przepisy wprowadziły zasadę, że nie ma już obowiązku powoływania grup wierzycieli obejmujących poszczególne kategorie interesów. Sędzia komisarz postanowi o tym, czy głosowanie nad układem odbędzie się w takich grupach oraz w jaki sposób zostaną utworzone. Na jego decyzję upadły i wierzyciele nie będą mogli wnieść zażalenia, co usprawni przebieg postępowania upadłościowego. Upadły i wierzyciele będą mogli jedynie wnieść zarzuty na zawarcie układu, gdyby do niego doszło. Sąd rozpatrując je, oceni wówczas, czy powołanie lub niepowołanie grup wierzycieli wypaczyło sens zawartego układu.

Ustawodawca uznał, że nie przy każdym głosowaniu potrzebny jest taki podział, tym bardziej że w praktyce zdarzało się, iż grupa obejmowała tylko jednego wierzyciela.

Jeżeli po zatwierdzeniu listy wierzytelności sędzia komisarz postanowi, że głosowanie odbędzie się jednak w grupach wierzycieli, to zostaną sporządzone odrębne listy, na których znajdą się wierzyciele:

● mający prawo do należności ze stosunku pracy, pod warunkiem że wyrazili zgodę na objęcie ich układem,

● rolnicy posiadający wierzytelności z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego,

● posiadający wierzytelności zabezpieczone na składnikach majątku upadłego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską bądź przez przeniesienie na wierzyciela własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa, pod warunkiem że osoby te wyraziły zgodę na objęcie ich układem,

● będący wspólnikami lub akcjonariuszami upadłej spółki kapitałowej, którzy mają udziały albo akcje spółki zapewniające im co najmniej 5 proc. głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Do tej grupy są oni zaliczeni nawet wówczas, gdyby przysługiwały im wierzytelności wymienione we wcześniejszych grupach,

● pozostali wierzyciele niezaliczeni do poprzednich grup.

W dodatku po wejściu w życie noweli listy wierzycieli uprawnionych do głosowania będą mogły zostać sporządzone jeszcze przed wstępnym zgromadzeniem wierzycieli. Natomiast uzupełniająco będzie mógł sporządzić je sędzia komisarz jeszcze przed wstępnym zgromadzeniem wierzycieli.

Znowelizowane przepisy nałożyły obowiązek głosowania ustnego lub pisemnego na wierzycieli. Wierzyciel nie będzie więc musiał przyjeżdżać na zgromadzenie wierzycieli, ale wystarczy, że głos prześle pocztą. W dodatku głosowanie zostało ograniczone wyłącznie do zmian na korzyść wierzycieli, natomiast zmiany na niekorzyść nie będą głosowane.

Układ zostanie przyjęty wówczas, gdy wypowie się za nim większość wierzycieli uprawnionych do głosowania, którzy mają łącznie co najmniej dwie trzecie ogólnej sumy wierzytelności uprawniających do głosowania. Natomiast w razie głosowania w grupach przez wierzycieli układ będzie przyjęty wówczas, gdy w każdej grupie wypowie się za nim większość wierzycieli z tej grupy, mających łącznie dwie trzecie sumy wierzytelności, objętych odrębną listą wierzycieli.

Gdyby układ nie uzyskał wymaganej większości w niektórych grupach wierzycieli, to zostanie przyjęty, pod warunkiem że większość wierzycieli z pozostałych grup wyraziła na to przyjęcie zgodę. Muszą mieć oni jednak łącznie 2/3 ogólnej sumy wierzytelności uprawniających do głosowania. Natomiast wierzyciele z grupy lub z grup, którzy wypowiedzieli się przeciwko przyjęciu układu będą wówczas zaspokojeni na podstawie układu w stopniu nie mniej korzystnym niż wówczas, gdyby nie było układu, lecz zostało przeprowadzone postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację majątku upadłego.

Uczestnicy postępowania mogą zgłaszać zarzuty przeciwko układowi w ciągu tygodnia od dnia jego zawarcia. Zgłoszone później zostaną pozostawione bez rozpoznania. Zarzuty, które zostaną zgłoszone na zgromadzeniu wierzycieli będą wpisane do protokołu z przebiegu tego zgromadzenia.

Natomiast gdyby nie doszło do zawarcia układu, to wówczas sąd niezwłocznie zmieni sposób prowadzenia postępowania. Ustanowi syndyka i zamiast postępowania z możliwością zawarcia układu będzie prowadził postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego. Sąd może też umorzyć postępowanie.

W ramach likwidacji masy upadłości może nastąpić również sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego. Zanim dojdzie do sprzedaży, sędzia komisarz na wniosek syndyka powinien wyznaczyć biegłego, który sporządzi opis i oszacuje przedsiębiorstwo oraz jego zorganizowane części. Z tych czynności sędzia komisarz może jednak zrezygnować wówczas, gdy opis lub oszacowanie zostały dokonane przy sporządzeniu spisu inwentarza i oszacowaniu masy upadłości.

W opisie biegły powinien określić przedmiot działalności przedsiębiorstwa, nieruchomości, które wchodzą w jego skład, ich obszar, oznaczenie księgi wieczystej, albo zbioru dokumentów, a także wskazać na inne środki trwałe, stwierdzone prawa oraz obciążenia. Z kolei w oszacowaniu oddzielnie podaje się wartość przedsiębiorstwa w całości, a oddzielnie jego zorganizowanych części, gdy mogą zostać wydzielone do sprzedaży.

Zdarza się, że składniki przedsiębiorstwa zostały obciążone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską lub innymi prawami. Wtedy w oszacowaniu oddzielnie wskazuje się, które z tych praw pozostają po sprzedaży. Podaje się też ich wartość oraz wartość składników nimi obciążonych. Oprócz tego wskazuje się również stosunek wartości poszczególnych składników obciążonych do wartości przedsiębiorstwa. Zarzuty na opis i oszacowanie rozpoznaje sędzia komisarz. Można je wnosić w ciągu tygodnia od obwieszczenia o ukończeniu opisu i oszacowania.

Sprzedaż mienia odbywa się na przetargu lub na aukcji, których warunki zatwierdza sędzia komisarz. Sędzia komisarz zatwierdza wybór oferenta, a na jego postanowienie w tej sprawie przysługuje zażalenie. Natomiast w terminie określonym przez sędziego komisarza syndyk powinien zawrzeć umowę sprzedaży. Nie może to być jednak termin dłuższy niż cztery miesiące od zatwierdzenia wyboru oferenta przez sędziego komisarza.

Gdyby zaś z winy oferenta nie doszło do zawarcia umowy, to wówczas sędzia komisarz wyda postanowienie o ogłoszeniu nowego przetargu lub aukcji. Nie będzie w nich jednak mógł uczestniczyć ten oferent, który nie zawarł umowy.

Może się też zdarzyć, że przetarg lub aukcja nie dojdą do skutku, albo sędzia komisarz nie zatwierdzi wyboru oferenta. Wtedy może wyznaczyć nowy przetarg lub aukcję (wydając stosowne postanowienie) albo zezwolić na sprzedaż z wolnej ręki, wskazując termin i warunki sprzedaży oraz minimalną cenę.

Zmieniły się zasady, na jakich mąż lub żona upadłego przedsiębiorcy będzie zaspokajał swoje roszczenia z masy upadłości wówczas, gdy między małżonkami istniała rozdzielność majątkowa. Prawa małżonka upadłego są ograniczone i nie przysługują im żadne przywileje. Na uwzględnienie roszczeń mogą liczyć tylko wówczas, gdy intercyzę zawarli co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Natomiast ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości będzie bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew o rozdzielność został złożony co najmniej na dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości.

Natomiast do masy upadłości nie wejdą przedmioty, które służą małżonkowi upadłego do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej, nawet wówczas, gdy są objęte majątkową wspólnotą małżeńską. Wyjątek stanowią przedmioty nabyte z majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Po ogłoszeniu upadłości nie można ustanawiać rozdzielności majątkowej z wcześniejszą datą.

Ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku wywołuje skutki co do zobowiązań upadłego, między innymi również co do umowy najmu lub dzierżawy nieruchomości. Znowelizowane przepisy uregulowały sposób wypowiadania tej umowy, ponieważ dotychczasowa regulacja została uznana za niezgodną z konstytucją, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (Dz.U. z 2006 r. nr 46, poz. 347).

Na podstawie postanowienia sędziego komisarza syndyk będzie mógł wypowiedzieć umowę najmu lub dzierżawy nieruchomości upadłego z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Prawo takie przysługiwać będzie mu nawet, gdy wypowiedzenie umowy przez upadłego nie było dopuszczalne np. przy najmie zawartym na czas określony. Do tej pory takie uprawnienie przysługiwało syndykowi na podstawie zarządzenia sędziego komisarza, a nie postanowienia.

Sędzia komisarz będzie mógł wydać takie postanowienie wówczas, gdy trwanie umowy utrudniłoby likwidację masy upadłości, albo gdy czynsz najmu lub dzierżawy odbiega od przeciętnych czynszów za najem lub dzierżawę nieruchomości tego samego rodzaju. Na postanowienie sędziego komisarza przysługuje zażalenie. Przepis w dotychczasowym brzmieniu nie przewidywał sądowej kontroli zgodności z prawem zarządzenia sędziego komisarza. Rozwiązanie umowy nie może jednak nastąpić przed upływem terminu, za który czynsz zapłacono z góry.