Kłopoty finansowe to poważne problemy, ale i surowa odpowiedzialność

W ostatnich latach zmartwieniem wielu prezesów było to, czy zyski ich spółek rosną tak szybko, jak oczekiwali tego wspólnicy. W przypadku gdy wyniki nie były satysfakcjonujące, członkom zarządu groziło zmniejszenie premii lub odwołanie ze stanowiska. Dzisiaj, w obliczu poważnego kryzysu ekonomicznego, członkowie zarządów spółek powinni pamiętać również o innych rodzajach odpowiedzialności związanych z ryzykiem prowadzenia działalności gospodarczej.

W czasach kryzysu członkowie zarządu spółki powinni szczególnie uważnie kontrolować jej sytuację finansową, w tym zwłaszcza wartość aktywów, poziom zadłużenia, terminowość spłaty zobowiązań i płynność finansową. Kontrola tych wskaźników powinna być na tyle częsta, aby odpowiednio wcześnie uchwycić moment, gdy spółka staje się niewypłacalna. Wówczas bowiem, zgodnie z art. 21 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (PUiN), spółka powinna, najpóźniej w ciągu dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, złożyć w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. W przypadku spółki obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spoczywa na każdym, kto ma prawo ją reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami (art. 21 ust. 2 PUiN). W praktyce obowiązek ten spoczywa najczęściej na członkach zarządu lub likwidatorach, zaś w spółkach osobowych może dotyczyć również wspólników. Należy przy tym pamiętać, że obowiązek ten spoczywa indywidualnie na każdej z tych osób.

Wskazane osoby ponoszą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w powyższym terminie (art. 21 ust. 3 PUiN). Chodzi przy tym o szkodę wyrządzoną komukolwiek, w tym samej spółce, a przede wszystkim - jej wierzycielom. Szkoda poniesiona przez wierzyciela polega w szczególności na tym, że wskutek niezgłoszenia albo spóźnionego zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wierzyciel został pozbawiony zaspokojenia albo zaspokojony został w mniejszym stopniu, niż gdyby wniosek złożono w odpowiednim czasie. Szkoda może wynikać również stąd, iż wprawdzie majątek masy nie uległ zmniejszeniu, ale mniejsze zaspokojenie wierzyciela lub jego brak wynika z takich przyczyn, jak zwiększenie się ogólnej sumy wierzytelności zaspokajanych w upadłości albo ustanowienie zabezpieczeń na składnikach majątku dłużnika.

Odpowiedzialność odszkodowawcza może być niezwykle dotkliwa dla członków zarządu i innych objętych nią osób. Osoby te odpowiadają bowiem za szkodę całym swoim majątkiem, bez ograniczeń, w ramach swego zawinienia.

Odpowiedzialność odszkodowawcza to niejedyna sankcja, na jaką narażone są osoby, które, będąc do tego zobowiązane, nie złożyły w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości. Sąd może je także pozbawić prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu. Zakaz ten może być orzeczony na okres od 3 do 10 lat.

Trudności ekonomiczne spółki skłaniają niekiedy jej władze do podejmowania ryzykownych działań na majątku spółki. Należy jednak pamiętać, że nieuzasadnione lub sprzeczne z prawem decyzje mogą spowodować dotkliwe konsekwencje, związane z odpowiedzialnością odszkodowawczą lub karną.

Przede wszystkim, zgodnie z art. 293 i 483 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) w spółce z o.o. oraz w spółce akcyjnej członkowie zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidatorzy odpowiadają wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki (statutu). Osoby te odpowiadają na zasadzie winy, lecz przy zastosowaniu zaostrzonego kryterium staranności wynikającej z zawodowego charakteru ich działalności.

Z kolei wiele działań gospodarczych zmierzających do uniknięcia upadłości lub zminimalizowania jej skutków może być również uznanych za przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu. Kodeks karny w art. 300-302 penalizuje w szczególności udaremnianie lub uszczuplanie zaspokojenia wierzycieli przez: usuwanie, ukrywanie lub zbywanie, a także rzeczywiste lub pozorne obciążanie składników majątku w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości; tworzenie nowej jednostki gospodarczej i przenoszenie na nią składników majątku; doprowadzenie do swojej upadłości lub niewypłacalności, w tym zwłaszcza przez trwonienie części składowych majątku, zaciąganie zobowiązań lub zawieranie transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami gospodarowania. Przestępstwem jest także wybiórcze zaspokajanie lub zabezpieczanie wierzycieli, jak również udzielanie lub obietnica udzielenia wierzycielowi korzyści majątkowej za działanie na szkodę innych wierzycieli w związku z postępowaniem upadłościowym lub zmierzającym do zapobiegnięcia upadłości.

Warto przy tym pamiętać, że za przestępstwa te odpowiadają jak dłużnik ci, którzy zajmują się jego sprawami majątkowymi, a więc przede wszystkim członkowie zarządu spółki. Grozi im przy tym, zależnie od popełnionego czynu, kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat ośmiu.