Kto, kiedy i czego może domagać się w razie upadłości spółki

Niemal całość majątku dłużnika z chwilą ogłoszenia upadłości staje się masą upadłości. Z funduszy uzyskanych z likwidacji masy upadłości przez syndyka pochodzą środki na zaspokojenie wszystkich wierzycieli. W tym celu, w toku postępowania upadłościowego syndyk masy upadłości sporządza listę wierzytelności. Znajdą się na niej, co do zasady, wszystkie wierzytelności zgłoszone syndykowi przez wierzycieli w terminie wskazanym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej, które zostaną uznane za bezsporne.

Przepis art. 342 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego przewiduje cztery kategorie wierzytelności, a co za tym idzie, cztery kategorie preferencji zaspokojenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. W pierwszej kategorii znajdują się koszty postępowania upadłościowego, część z należności przysługujących ZUS, należności wynikające ze stosunku pracy, należne renty czy świadczenia alimentacyjne, należności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia masy upadłości oraz należności, które powstały z czynności upadłego dokonanych za zgodą nadzorcy sądowego. W drugiej kategorii są podatki i inne daniny publiczne oraz niepodlegające zaspokojeniu w kategorii pierwszej, powstałe najwyżej na rok przed ogłoszeniem upadłości, należności przysługujące ZUS wraz z odsetkami i kosztami egzekucji. Kategoria trzecia zawiera wszelkie pozostałe wierzytelności wraz z należnymi od nich odsetkami za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości. Natomiast w kategorii czwartej znajdują się pozostałe odsetki, a także sądowe i administracyjne kary grzywny oraz należności z tytułu darowizn i zapisów.

Większość wierzytelności niezabezpieczonych jest klasyfikowana do kategorii trzeciej oraz czwartej wierzytelności zgłaszanych w postępowaniu upadłościowym. W praktyce, w Polsce, rzadko wystarcza funduszy masy upadłości na zaspokojenie wierzytelności z trzeciej i czwartej kategorii. Ponadto, wszyscy wierzyciele niezabezpieczeni w ramach jednej kategorii podlegają zaspokojeniu proporcjonalnie do wartości swoich wierzytelności, a nie według daty powstania przysługujących im praw. Z naszego doświadczenia wynika, iż rzadko wierzyciele niezabezpieczeni mogą liczyć na odzyskanie jakichkolwiek ze swych wierzytelności, a jeżeli nawet do tego dochodzi, stopień zaspokojenia wierzytelności sięga kilku lub kilkunastu procent kwoty głównej.

Przepisy art. 336, 338-340 oraz 345 i 346 prawa upadłościowego i naprawczego przewidują specjalną procedurę zaspokojenia wierzytelności, które zostały zabezpieczone prawami zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego, hipoteką lub hipoteką morską (dalej: wierzytelności zabezpieczone). W tym przypadku, sumy uzyskane ze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia w pierwszej kolejności służą zaspokojeniu tych wierzycieli, którym przysługują wierzytelności zabezpieczone. Istotne jest przy tym to, że wierzytelności zabezpieczone nie są zaspakajane proporcjonalnie, ale wedle pierwszeństwa, które - co do zasady - określa się na podstawie daty powstania danego zabezpieczenia. Dopiero, gdy zaspokojeni zostaną wszyscy wierzyciele posiadający zabezpieczenie na danym przedmiocie, fundusze pozostałe ze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia, o ile takowe będą występowały, są przekazywane do masy upadłości i służą zaspokojeniu ogółu wierzycieli.

W przypadku wierzytelności zabezpieczonych, wierzycielom uprzywilejowanym, takim jak Skarb Państwa z tytułu podatków lub kosztów postępowania upadłościowego, czy ZUS z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie przysługuje pierwszeństwo w zaspokojeniu swych wierzytelności z przedmiotu zabezpieczenia. Zatem, wierzyciele, którym przysługują wierzytelności zabezpieczone, nie są narażeni na ryzyko tego, że uprzywilejowany wierzyciel pozbawi ich możliwości zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonych, jak to ma miejsce w przypadku dzielenia funduszy z likwidacji masy upadłości wobec wierzycieli niezabezpieczonych.

Kolejnymi dwoma, spotykanymi w polskiej praktyce, sposobami ochrony wierzyciela na wypadek upadłości dłużnika są przewłaszczenie na zabezpieczenie oraz zastrzeżenie prawa własności rzeczy sprzedanej. W obu przypadkach polskie sądy upadłościowe uznają, iż wierzyciel jest właścicielem przedmiotów przewłaszczonych na zabezpieczenie, lub takich, których własność nie przeszła jeszcze na dłużnika, dokonanego w formie pisemnej z datą pewną. Zatem nawet, gdyby rzeczy będące przedmiotem przewłaszczenia lub zastrzeżenia prawa własności znajdowały się fizycznie w majątku upadłego dłużnika, wierzyciel może żądać wyłączenia tych rzeczy z masy upadłości i ich wydania.

Warto zwrócić uwagę na to, że stosunek prawny przewłaszczenia na zabezpieczenie w kontekście postępowania upadłościowego jest obecnie przedmiotem prac legislacyjnych. 23 stycznia 2009 r. Sejm uchwalił w trzecim czytaniu poprawki do prawa upadłościowego i naprawczego, które mają zrównać sytuację wierzycieli zabezpieczonych przez prawo przewłaszczenia na zabezpieczenie z sytuacją wierzycieli zabezpieczonych zastawem. Abstrahując od wątpliwości, które obecna redakcja ustawy nowelizującej może nasuwać, należy zauważyć, że wierzyciele korzystający z przewłaszczenia na zabezpieczenie będą mogli w przyszłości zaspokajać swe prawa w trybie odrębnej sprzedaży przedmiotu przewłaszczenia w postępowaniu upadłościowym, a nie w trybie roszczenia o wydanie rzeczy.

W przypadku dochodzenia wierzytelności z poręczenia, jakiego dokonał upadły dłużnik, lub z weksla o charakterze gwarancyjnym, wobec braku szczegółowych uregulowań w prawie upadłościowym, wierzyciele korzystający z takich form zabezpieczeń mogą dochodzić swych wierzytelności w ramach procedury ogólnej, tj. wraz z wierzycielami niezabezpieczonymi.

Na zakończenie warto dodać, iż art. 87 i nast. prawa upadłościowego i naprawczego znajdują zastosowanie także do ustalenia, czy zabezpieczenia wierzytelności ustanowione przez upadłego dłużnika mogą być wzruszone.

W następstwie tego zauważyć należy, że za bezskuteczne wobec masy upadłości mogą być uznane wszelkie zabezpieczenia cudzego długu dokonane przez dłużnika nieodpłatnie w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości, albo odpłatnie, w tym samym terminie, ale przy rażącej niewspółmierności świadczenia odwzajemniającego.

Takie same reguły, co do zasady, dotyczą zabezpieczenia długu własnego jeszcze niewymagalnego dokonane przez upadłego dłużnika, choćby odpłatnie, w ciągu dwóch miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, a także wszelkich przypadków ustanowienia zabezpieczeń przez upadłego dłużnika, w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, bądź na rzecz wierzycieli będących podmiotami powiązanymi z dłużnikiem, bądź też w odniesieniu do długów ciążących na podmiotach powiązanych z dłużnikiem.

Artykuł 87 i nast. prawa upadłościowego nie wykluczają wzruszenia czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli na podstawie art. 527 kodeksu cywilnego.