Zakazane wypłaty na rzecz wspólników spółki z o.o.

W artykule z 24 marca „Zakaz wypłat dla wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością” (TPG nr 58/2009) przedstawiona została interpretacja przepisu art. 189 par. 2 k.s.h., dotyczącego zakazanych wypłat na rzecz wspólników spółki z o.o. z majątku spółki potrzebnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego. Zakłada ona wąskie rozumienie pojęcia wypłata oraz restrykcyjne podejście do możliwości dokonywania wypłat na rzecz wspólników przez spółkę znajdującą się w sytuacji podbilansowej. Tymczasem w doktrynie prezentowane jest również odmienne stanowisko, przedstawione w niniejszym artykule.

Omawiany przepis nie ma odpowiednika w przepisach dotyczących spółki akcyjnej. Jego celem jest zapewnienie gwarancyjnej funkcji kapitału zakładowego. Po niedawnej nowelizacji kodeksu spółek handlowych, która obniżyła minimalną wysokość kapitału zakładowego w spółce z o.o. z 50 tys. zł do 5 tys. zł, radykalnie ograniczając tę funkcję, zasadność pozostawienia tego przepisu w niezmienionym kształcie można jednak poddać w wątpliwość. Zgodnie z poglądem opartym na wykładni językowej omawianego przepisu i zaprezentowanym w cytowanym wyżej artykule, spółka nie może dokonywać na rzecz wspólników jakichkolwiek wypłat z majątku spółki potrzebnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego, niezależnie od podstawy prawnej roszczenia wspólnika o zapłatę, natomiast zakaz ten dotyczy wyłącznie wypłat, a nie zaciągania zobowiązań przez spółkę. Jednak analiza przeprowadzona w oparciu o cel tego przepisu, jakim jest zapewnienie ochronnej funkcji kapitału zakładowego, prowadzi do odmiennych wniosków.

Po pierwsze, decydującym znaczeniem dla określenia zakresu obowiązywania zakazu ma zdefiniowanie samego pojęcia wypłata. Wydaje się, że na potrzeby art. 189 par. 2 należy je interpretować szerzej, aniżeli tylko jako spełnienie przez spółkę świadczenia pieniężnego na rzecz jej wspólnika, a wypłata powinna obejmować także spełnienie świadczenia niepieniężnego, które można wyrazić w pieniądzu, w tym m.in. udzielenie poręczenia, ustanowienie zabezpieczenia rzeczowego na majątku spółki, zwolnienie z długu itp. Wszystkie wymienione czynności mogą w konsekwencji prowadzić (lub prowadzą) do zmniejszenia się aktywów spółki lub zwiększenia jej pasywów w interesie ekonomicznym wspólnika. Zgadzam się natomiast z poglądem, że zakaz dotyczy wszelkich wypłat niezależnie od ich podstawy prawnej, w tym wypłat ze stosunku spółki, na podstawie umowy, z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jak również czynu niedozwolonego.

Po drugie, biorąc pod uwagę cel przepisu, zakaz powinien dotyczyć wyłącznie takich wypłat, które uszczuplają stopień pokrycia kapitału zakładowego z zastrzeżeniem, że w przypadku spółek posiadających pełne pokrycie kapitału zakładowego zakaz powinien dotyczyć wyłącznie wypłat prowadzących do stanu podbilansowego. W konsekwencji, spółka znajdująca się w sytuacji podbilansowej mogłaby mimo wszystko dokonywać wypłat na rzecz wspólników, pod warunkiem że wypłaty te nie uszczuplałyby stopnia pokrycia kapitału zakładowego, czyli byłyby dla spółki neutralne bilansowo.

Wspomniany wymóg neutralności spełniają wypłaty, z którymi wiąże się jednoczesne zmniejszenie zobowiązań spółki w kwocie odpowiadającej wysokości dokonywanej wypłaty, jak również wypłaty za uzyskiwane przez spółkę od wspólnika świadczenie ekwiwalentne, które znajduje odzwierciedlenie w aktywach spółki. Przykładem pierwszej wypłaty jest zwrot pożyczki udzielonej przez wspólnika spółce - ponieważ zwrotowi towarzyszy jednoczesne zmniejszenie zobowiązania spółki z tego tytułu, stopień pokrycia kapitału zakładowego pozostaje na tym samym poziomie. Natomiast ekwiwalentność świadczenia zachodzi, gdy w zamian za dokonywaną wypłatę spółka równocześnie otrzymuje od wspólnika świadczenie o tej samej lub większej wartości, a świadczenie to od razu podlega ujawnieniu w bilansie spółki - w takiej sytuacji aktywa spółki pozostaną na tej samej wysokości, a jedynie zmieni się ich struktura. Wymogu ekwiwalentności nie spełnia natomiast wypłata wynagrodzenia wspólnikowi-pracownikowi spółki lub świadczącemu na jej rzecz usługi, ponieważ praca oraz usługi nie są ujawniane jako składniki aktywów spółki. Są opinie, że w przypadku pracownika spółka nie może odmówić wypłaty wynagrodzenia za pracę z uwagi na wynikającą z kodeksu pracy zasadę ochrony wynagrodzenia, jednak wydaje się, że w tym przypadku art. 189 par. 2 stanowi lex specialis, a inna interpretacja mogłaby prowadzić do łatwego obchodzenia zakazu wynikającego z tego przepisu.

W pewnych sytuacjach kryterium neutralności bilansowej wypłat może okazać się niewystarczające dla oceny ich dopuszczalności - np. jeżeli na skutek udzielenia wspólnikowi pożyczki rażąco pogorszyłaby się płynność finansowa spółki, czy wręcz doszłoby do jej utraty, co w konsekwencji mogłoby spowodować wystąpienie przesłanki ogłoszenia upadłości spółki, to pomimo zachowania ekwiwalentności świadczeń (w aktywach ujawniona zostałaby wierzytelność spółki o zwrot pożyczki) taką transakcję należałoby uznać za niedopuszczalną. Należy jednak zauważyć, że płynność spółki jako taka sama w sobie nie jest przedmiotem ochrony omawianego przepisu, a w konsekwencji wypłaty, które nie mają na nią decydującego negatywnego wpływu, a zachowują element neutralności, nie powinny być zakazane.