Odpowiedzialność zarządu za zobowiązania spółki

Do roszczeń wierzycieli spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko członkom jej zarządu (art. 299 k.s.h.) mają zastosowanie przepisy o przedawnieniu roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym.

Sąd Najwyższy przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego następujące zagadnienie prawne: czy do roszczeń wierzycieli spółki z o.o. przeciwko członkom jej zarządu, wynikających z art. 299 par. 1 k.s.h., ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia właściwy dla roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. W uzasadnieniu SN wskazał występujące w orzecznictwie rozbieżności dotyczące charakteru przewidzianej w art. 299 k.s.h. odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Według nurtu przeważającego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, członkowie zarządu spółki z o.o. ponoszą na podstawie tego przepisu odpowiedzialność odszkodowawczą. W niektórych jednak orzeczeniach SN ich odpowiedzialność jest ujmowana jako ustawowa odpowiedzialność gwarancyjna za cudzy dług. To zaś, jak się określi charakter odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h., pociąga za sobą konsekwencje dotyczące terminu przedawnienia roszczenia wywodzonego z tego przepisu. Uznanie, że odpowiedzialność ta stanowi ustawową odpowiedzialność gwarancyjną za cudzy dług, uzasadnia stosowanie do tego roszczenia art. 118 k.c., natomiast przyjęcie, że ma ona charakter odpowiedzialności odszkodowawczej deliktowej, uzasadnia stosowanie art. 442¹ par. 1 k.c., a w okolicznościach sprawy - ze względu na normę intertemporalną wynikającą z art. 2 ustawy z 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, Dz.U. nr 80, poz. 538 - art. 442 par. 1 k.c.

Według art. 299 k.s.h., członkowie zarządu spółki z o.o. odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna (par. 1). Członek zarządu może się jednak uwolnić od tej odpowiedzialności przez wykazanie, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy bądź że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wierzyciel nie poniósł szkody (par. 2).

Zdaniem SN - członkowie zarządu ponoszą na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialność deliktową za szkodę w wysokości niewyegzekwowanej od spółki wierzytelności, z ewentualnymi należnościami ubocznymi, spowodowaną bezprawnym, zawinionym niezgłoszeniem przez członków zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Zaniechanie to może też stanowić występek (art. 586 k.s.h.). Zasadniczym argumentem na rzecz odszkodowawczego charakteru omawianej odpowiedzialności jest przewidziana w art. 299 k.s.h. możliwość uwolnienia się od tej odpowiedzialności przez wykazanie braku szkody. Jeżeli od przewidzianej w art. 299 k.s.h. odpowiedzialności można uwolnić się przez wykazanie braku szkody, to musi być ona uznana za odpowiedzialność odszkodowawczą. Gdyby szkoda nie stanowiła przesłanki omawianej odpowiedzialności, jej brak byłby okolicznością obojętną przy rozpatrywaniu tej odpowiedzialności i nie podlegałby dowodzeniu, ponieważ przedmiotem dowodu są jedynie fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 k.p.c.).

Opowiedzenie się za deliktowym, a nie tzw. gwarancyjnym charakterem odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. przesądza określone rozstrzygnięcia kwestii dotyczących przedawnienia w stosunkach między członkami zarządu a wierzycielami spółki. Zapatrywanie ujmujące omawianą odpowiedzialność jako odpowiedzialność akcesoryjną za cudzy dług zakłada odróżnienie zobowiązania członków zarządu wobec wierzycieli, powstałego z chwilą ziszczenia się przesłanek przewidzianych w art. 299 k.s.h., od zobowiązania spółki wobec wierzycieli, którego egzekucja okazała się bezskuteczna, z tym zastrzeżeniem, że istnienie i zakres zobowiązania członków zarządu wobec wierzycieli zależą - w zasadzie - od istnienia i zakresu zobowiązania spółki wobec wierzycieli. Konsekwencją tego zapatrywania powinna być - analogicznie jak w przypadku poręczenia (art. 883 par. 1 k.c.) - możliwość podniesienia przez członka zarządu w stosunku do wierzyciela dochodzącego roszczenia opartego na art. 299 par. 1 k.s.h. nie tylko zarzutu przedawnienia tego roszczenia, lecz także zarzutu przedawnienia roszczenia wierzyciela wobec spółki, którego egzekucja okazała się bezskuteczna.

radca prawny, Siwek Gaczyński Kancelaria Prawnicza

Omawiana uchwała rozstrzyga do tej pory niejednoznacznie postrzeganą zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie kwestię charakteru prawnego odpowiedzialności członków zarządu na podstawie art. 299 k.s.h., tj. zagadnienia gwarancyjnego czy też odszkodowawczego charakteru tej odpowiedzialności. Znaczenie komentowanej uchwały wykracza jednak poza ramy teoretycznej dyskusji, ale ma również praktyczną doniosłość. Wiąże się chociażby z zakresem dopuszczalnej obrony członka zarządu w procesie. Ma to szczególne znaczenie, gdyż powództwo oparte na art. 299 k.s.h. nie musi być skierowane przeciwko członkowi zarządu, który reprezentował spółkę w sporze z wierzycielem. W takiej zaś sytuacji, jak wynika z uzasadnienia analizowanej uchwały oraz przyjętej koncepcji odpowiedzialności odszkodowawczej deliktowej, pozwany w oparciu o art. 299 k.s.h. członek zarządu pozbawiony jest możliwości realnej obrony na skutek niemożności podnoszenia zarzutów przysługujących spółce względem wierzyciela. Z komentowanej uchwały wynika także istotna z punktu widzenia praktyki okoliczność, iż w zasadzie w każdym przypadku wyrządzenia wierzycielowi szkody w następstwie niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (a więc w istocie w większości spraw dotyczących roszczeń z art. 299 k.s.h.) termin przedawnienia roszczeń przeciwko członkom zarządu wynosi 20 lat od dnia upływu ustawowego terminu do złożenia w sądzie wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 442¹ par. 2 k.c. w zw. z art. 586 k.s.h).