W jaki sposób wspólnicy spółki jawnej powinni uczestniczyć w jej zyskach i stratach

Odpowiada Krzysztof Bramorski, radca prawny z Kancelarii BSO Prawo & Podatki

Tak, wielkość, w jakiej wspólnik uczestniczy w zysku i stratach spółki, powinna być określona w umowie spółki. W takiej umowie mogą też znaleźć się zapisy, zgodnie z którymi może nastąpić zwolnienie wspólnika z partycypowania w stratach. Jednak nie można w ten sposób zwolnić go od udziału w zysku. W sytuacji gdy w umowie wskazano by tylko udział wspólnika w zysku, to wielkość ta odnosiłaby się także do udziału w stratach.

Jeśli w umowie nie ma zapisów dotyczących tych kwestii, należy stosować zasadę wynikającą z art. 51 par. 1 i 2 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.). W myśl jego postanowień, każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku, niezależnie od wartości i rodzaju wniesionego wkładu. Należy przy tym zaznaczyć, że fakt uczestniczenia przez wspólników w stratach spółki nie musi oznaczać obowiązku wyrównywania tych strat. Może to mieć miejsce tylko wtedy, gdy umowa spółki taki obowiązek przewiduje.

Tak. Wynika to ze wspomnianej już zasady wyrażonej w art. 51 k.s.h., zgodnie z którą każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczenia w stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Dotyczy to także tych sytuacji, gdy wkład nie został wniesiony, czego konsekwencją jest brak udziału kapitałowego. W związku z tym nie należy wówczas liczyć na otrzymanie odsetek od udziału kapitałowego.

Zwykle zapisy zawarte w umowach spółki jawnej powielają treść przepisów kodeksu spółek handlowych. Nie ma to jednak wpływu na obowiązek podjęcia stosownej uchwały. Wystąpienie zysku nie zawsze musi oznaczać jego podział między wspólników. Zdarzają się przypadki, kiedy to wspólnicy wolą przeznaczyć go na inny cel, np. na inwestowanie w rozwój spółki i jej pozycję na rynku, czy też utworzenie dodatkowych funduszy, które zostaną wykorzystane w przyszłości. Przyjęcie takiej strategii wymaga zgody wspólników wyrażonej w uchwale.

Poza tym może się okazać, że spółka nie ma zysków, lecz straty. W takiej sytuacji także potrzebna jest uchwała wspólników, na podstawie której podejmą decyzję w sprawie jej pokrycia.

Innym powodem, ze względu na który wspólnicy nie mogą lekceważyć obowiązku podjęcia uchwały, jest art. 69 ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości. Zgodnie z jego postanowieniami, kierownik jednostki ma obowiązek złożyć we właściwym rejestrze sądowym m.in. roczne sprawozdanie finansowe oraz odpis uchwały bądź postanowienia organu zarządzającego o przyjęciu rocznego sprawozdania finansowego i podziale zysku lub pokryciu straty. W przypadku spółki jawnej organem zatwierdzającym są jej wspólnicy. To też potwierdza obowiązek podjęcia przez nich uchwały w sprawie podziału zysków lub strat. W przeciwnym razie nie będzie możliwe przedstawienie w rejestrze sądowym kompletu dokumentów.

Wspólnik spółki jawnej ma prawo żądać corocznie wypłacenia odsetek w wysokości 5 proc. od swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę.

W przypadku gdy spółka wolałaby uniknąć obowiązku wypłaty 5 proc. odsetek naliczonych od udziału kapitałowego, jeśli w danym roku obrotowym nie osiągnęła zysku, to wspólnicy powinni wyraźnie zaznaczyć to w umowie spółki zamieszczając w niej stosowne postanowienie. Jeżeli w umowie spółki nie ma odpowiedniego zapisu, to można go wprowadzić do niej poprzez zmianę umowy spółki. Dopiero w takiej sytuacji spółka jawna nie będzie miała obowiązku wypłacania odsetek od udziału kapitałowego. Ma to duże znaczenie szczególnie w przypadku tych spółek jawnych, które nie mają zysków, lecz straty. Nierozsądne korzystanie z prawa do odsetek może być powodem jej niewypłacalności. Sami wspólnicy powinni być zainteresowani jego ograniczeniem w sytuacji, gdy istnieje niebezpieczeństwo utraty płynności finansowej przez spółkę. Tym bardziej, że korzystanie z prawa do odsetek nie jest obowiązkowe. Uprawnienie do niedokonanego pobrania nie przechodzi na następny rok obrotowy spółki.

Źródłem pojawiających się wątpliwości z pewnością są zapisy w umowach przewidujące, że udział kapitałowy wspólnika może być równy, większy lub mniejszy niż wniesiony przez niego wkład. Z kolei przez udział kapitałowy należy rozumieć wartość księgową wyrażoną w walucie polskiej i zapisaną na koncie w księgach handlowych. Nie można więc utożsamiać udziału kapitałowego z wkładem wspólnika. Nie można też stawiać znaku równości pomiędzy udziałem kapitałowym i tzw. udziałem spółkowym, który stanowi ogół praw i obowiązków wspólnika w spółce.

W przypadkach gdy występują różnice między wysokością udziału kapitałowego a wartością wkładu określonego wspólnika, decydujące znaczenie ma wartość udziału kapitałowego. To ona będzie stanowić podstawę naliczenia odsetek wypłacanych wspólnikowi. Jeśli więc udział będzie wynosił np. 500 tys. zł a wartość wkładu będzie szacowana na np. 600 tys. zł, to odsetki należne będą odpowiadać kwocie 25 tys. zł. Tyle bowiem wynosi 5 proc. z 500 tys. zł. W sytuacji gdy udział kapitałowy byłby większy od wkładu i przykładowo jego wysokość stanowiłaby 800 tys. zł, to odsetki wynosiłyby 40 tys. zł.

Trzeba też zaznaczyć, że przypadkach gdy udział kapitałowy musi być pomniejszony ze względu na wystąpienie strat, odsetki wylicza się od obniżonego udziału kapitałowego.

Obliczanie zysku spółki jawnej polega na określeniu części jej majątku, jaki pozostaje po odjęciu kapitału założycielskiego, zobowiązań publicznoprawnych i cywilnoprawnych oraz kosztów związanych z jej działalnością. Także odsetki wypłacane wspólnikom są brane pod uwagę, a tym samym pomniejszają wartość wypracowanego przez nią zysku podlegającego podziałowi między wspólników.

Rzeczywiście istnieje możliwość wypłacania wspólnikom takich zaliczek. Jednak może to mieć miejsce wtedy, gdy są spełnione określone warunki. Przede wszystkim taka możliwość powinna być przewidziana w umowie spółki. Wypłacanie zaliczek na podstawie tylko uchwały wspólników podjętej bez oparcia w odpowiednim postanowieniu umowy spółki budzi kontrowersje i nie wszyscy akceptują takie rozwiązanie. Uprawnienie do otrzymania zaliczki może przysługiwać tylko wskazanym osobom albo wszystkim wspólnikom.

Prawo do żądania podziału i wypłaty zysku następuje dopiero po sporządzeniu bilansu z końcem każdego roku obrotowego. W większości przypadków pokrywa się on z rokiem kalendarzowym. Jeżeli jednak na skutek poniesionej przez spółkę straty udział kapitałowy wspólnika doznał uszczuplenia, zysk przeznacza się w pierwszej kolejności na uzupełnienie udziału wspólnika, a po dokonaniu tej operacji rachunkowej i odliczeniu należności z tytułu odsetek, pozostała część przychodów może być podzielona według stosunku udziału w zyskach.

Należy przy tym zaznaczyć, że wystąpienie wspólnika ze spółki jawnej nie ma wpływu na udział pozostałych wspólników w zysku lub stracie danego roku obrotowego.

Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem zasad odpowiedzialności subsydiarnej. Zwolnienie z partycypowania w stratach jest skuteczne tylko między wspólnikami. Nie ma ono znaczenia w stosunkach zewnętrznych, czyli m.in. w relacjach z wierzycielami spółki. Dla nich zwolnienie wspólnika z uczestniczenia w stratach nie ma żadnego znaczenia.

Wierzyciel spółki jawnej może więc prowadzić egzekucję z majątku uprzywilejowanego wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Krzysztof Bramorski, radca prawny i partner zarządzający z Kancelarii BSO Prawo & Podatki specjalizujący się w prawie spółek handlowych