Kiedy członek zarządu odpowiada za działanie na szkodę spółki

Pojawiające się ostatnio doniesienia prasowe o postawieniu przez prokuraturę zarzutów działania na szkodę spółki jednemu z najbardziej znanych i wpływowych przedsiębiorców w Polsce oraz żywa reakcja środowisk biznesowych na to zdarzenie pokazuje, jak wielkim nieszczęściem dla polskiego systemu prawnego jest nieudana redakcja art. 585 par. 1 kodeksu spółek handlowych (dalej k.s.h.), który przewiduje odpowiedzialność karną za tzw. działanie na szkodę spółki.

Co znamienne, określenie "działanie na szkodę spółki" nie stanowi w tym przypadku skrótu myślowego mającego na celu opisanie w skrócie typu czynu zabronionego, tak jak czynimy na przykład w odniesieniu do art. 286 kodeksu karnego (oszustwo), art. 230 kodeksu karnego (płatna protekcja) etc. - w tej sytuacji jest to praktycznie w całości przytoczenie znamion czynu zabronionego. W efekcie przedsiębiorcy od dawna mają niemały problem, gdyż art. 585 par. 1 k.s.h., który przewiduje odpowiedzialność karną osób biorących udział w tworzeniu spółki handlowej, będących jej członkami zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem, za działanie na szkodę spółki właśnie, często bywa podstawą do postawienia zarzutów przez organy ścigania w najbardziej zaskakujących nawet sytuacjach. Problemem z całą pewnością jest tutaj częste niezrozumienie przez organy ścigania meandrów prowadzenia działalności gospodarczej, lecz o wiele większym problemem jest sam art. 585 par. 1 k.s.h., który, jak pozwala stwierdzić utrwalone orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, jest niezgodny art. 2 i art. 42 onstytucji, gdyż w żaden sposób nie zachowuje wymaganej precyzji określenia zmian czynu zabronionego.

Zagadnienie określoności znamion czynu zabronionego było przedmiotem wielu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. Niezwykle istotne znaczenie w tym względzie przyznać należy wyrokowi Trybunału z 5 maja 2004 r. w sprawie o sygn. akt P 2/03, który co prawda dotyczył przepisów prawa prasowego, lecz tezy zawarte w uzasadnieniu powyżej przedstawionego orzeczenia można jak najbardziej odnieść do art. 585 k.s.h. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że:

● po pierwsze, na gruncie prawa karnego tradycyjnie przyjmuje się, że zakaz albo nakaz obwarowany sankcją karną powinien być sformułowany w sposób precyzyjny i ścisły - zasada nullum delictum sine lege certa, której obowiązywanie w demokratycznym państwie prawnym nie budzi wątpliwości, a wymóg ustawowej określoności czynów zabronionych i ich typów statuuje art. 42 konstytucji;

● po drugie, zasada nullum delictum sine lege certa, służy gwarancji ochrony prawnej jednostek przed arbitralnością oraz nadużyciami ze strony organów władzy publicznej, w tym dowolnością orzekania o sposobie wykonywania następstw czynów zabronionych, niewspółmierności tych następstw do winy i karygodności czynu (wyrok TK z 26 listopada 2003 r., SK 22/02);

● po trzecie, przepisy prawne muszą stwarzać obywatelowi możliwość uprzedniego i dokładnego rozeznania, jakie mogą być prawnokarne konsekwencje jego postępowania (postanowienie TK z 13 czerwca 1994, sygn. akt S 1/94).

Tymczasem, analizując art. 585 k.s.h. dochodzimy do wniosku, że:

● przedmiotem ochrony w ww. przepisie jest "szeroko rozumiany interes spółki, szeroko rozumiany interes gospodarczy spółki obejmujący mienie spółki zarówno z punktu widzenia możliwości jego racjonalnego używania i wykorzystania dla celów gospodarczych, a w szczególności dla wypracowania czystego zysku, jak też z punktu widzenia ochrony uzasadnionych interesów majątkowych osób trzecich (wierzycieli)" (za Janusz A. Strzępka, "Kodeks spółek handlowych. Komentarz", 2005), a wszelkie postacie działania na szkodę spółki powodują naruszenie jej interesu;

● przestępstwo to ma charakter formalny, co oznacza, że odpowiedzialność na podstawie przepisu art. 585 k.s.h. powstaje bez względu na to, że czy szkoda jest rzeczywista, gdyż wystarczy samo zaistnienie niebezpieczeństwa powstania takiej szkody;

● przepis ten obejmuje zarówno działanie, jak i zaniechanie;

● szkoda w rozumieniu tego przepisu obejmuje zarówno rzeczywisty uszczerbek w majątku spółki, jak i utratę zysku;

● strona podmiotowa czynu zabronionego zasadza się tak na zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym.

W efekcie możemy stwierdzić, że w zasadzie każde działanie, jak i zaniechanie - nawet mieszczące się w ramach normalnego ryzyka gospodarczego, prowadzi do odpowiedzialności karnej z art. 585 k.s.h., o ile tylko istnieje prawdopodobieństwo, że to działanie lub zaniechanie może wyrządzić spółce szkodę. Ustawa w art. 585 k.s.h. nie wskazuje bowiem, na czym to konkretne działanie lub zaniechanie miałoby polegać, czy też naruszenie jakich nakazów lub zakazów miałyby prowadzić do odpowiedzialności na gruncie art. 585 k.s.h. Kryterium odpowiedzialności karnej na gruncie art. 585 k.s.h. jest więc tylko działanie na szkodę spółki oraz wyższa niż znikoma społeczna szkodliwość czynu (vide: art. 1 par. 2 k.k).

Przypomnieć należy, że sam Kodeks spółek handlowych w przepisach art. 586 k.s.h. - 595 k.s.h. przewiduje wiele czynów zabronionych, które zawierają znamiona określające w sposób jednoznaczny karalność poszczególnych czynów (na przykład art. 586 k.s.h. - niezgłoszenie upadłości, art. 587 k.s.h. - ogłoszenie nieprawdziwych danych albo przedstawienie ich organom spółki, art. 588 k.s.h. - dopuszczenie do nabycia przez spółkę własnych udziałów lub akcji albo do brania ich w zastaw, art. 589 k.s.h. - bezprawne wydanie dokumentów, art. 590 - umożliwienie bezprawnego głosowania, art. 591 k.s.h. - udział w bezprawnym głosowaniu, art. 592 k.s.h. - bezprawne wydanie akcji, art. 594 k.s.h. - delikty członków zarządu, art. 595 k.s.h. - niewłaściwe oznaczenie pism). Analiza przepisów art. 586 - 595 k.s.h. pozwala stwierdzić, że każdy z tych przepisów w sposób dokładny określa, na czym dane karalne zachowanie ma polegać, a więc w sposób dokładny określa znamiona czynów zabronionych.

Należy także pamiętać o przepisach kodeksu karnego oraz innych ustawach zawierających przepisy karne, które w sposób dokładny określają znamiona czynu zabronionego i które w ściśle określonych przypadkach mogą stanowić podstawę odpowiedzialności karnej.

Biorąc pod uwagę powyżej przedstawione okoliczności, stwierdzić należy, że art. 585 k.s.h. jest sformułowany w tak ogólny sposób, że pozwala na przypisanie odpowiedzialności karnej danej osobie w sytuacji, w której żaden z innych przepisów karnych nie znajduje zastosowania. Sprowadzając sprawę do absurdu, można stwierdzić, że równie dobrze cały system prawa karnego można by było zastąpić jednym artykułem, który stanowiłby, że "kto działa na szkodę drugiego, podlega karze".

Powyżej przedstawione względy przemawiają za uznaniem, że art. 585 par. 1 k.s.h. z uwagi na fakt, że nie zachowuje wymaganej precyzji określenia znamion czynu zabronionego zagrożonego karą, jest niezgodny z art. 2 i 42 ust. 1 konstytucji. Fakt ten powinien dać asumpt ustawodawcy do pilnego zajęcia się tym problemem, gdyż w przeciwnym razie przepisem tym zajmą się obrońcy.

§ 1. Kto, biorąc udział w tworzeniu spółki handlowej lub będąc członkiem jej zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej albo likwidatorem, działa na jej szkodę - podlega karze pozbawienia wolności do lat 5 i grzywnie.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto osobę wymienioną w § 1 nakłania do działania na szkodę spółki lub udziela jej pomocy do popełnienia tego przestępstwa.

@RY1@i02/2010/222/i02.2010.222.210.003a.001.jpg@RY2@

Maciej Śledź, adwokat, wspólnik w Kancelarii Nowosielski, Gotkowicz i Partnerzy Adwokaci i Radcy Prawni z siedzibą w Gdańsku

Maciej Śledź

adwokat, wspólnik w Kancelarii Nowosielski, Gotkowicz i Partnerzy Adwokaci i Radcy Prawni z siedzibą w Gdańsku

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 ze zm.).