Zatrudnienie krewnych przez członka zarządu może być podstawą odszkodowania wobec spółki z o.o.

Analizując zatrudnienie pracownicze, pracodawcą - zgodnie z kodeksem pracy - jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Przepisy posługują się pojęciem pracodawcy w odniesieniu do wyodrębnionej organizacyjnie jednostki, jak również odnoszą je do jego organów statutowych (organów zarządzających), bądź do poszczególnych osób dokonujących czynności prawnych w granicach upoważnienia udzielonego im przez przepisy. Zatrudnienie może przybierać zatem różne formy. Pracodawcą może być np. urząd gminy, spółdzielnia, stowarzyszenie, spółka prawa handlowego czy po prostu osoba fizyczna.

Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, jako pracodawcę, w stosunkach pracy reprezentuje zarząd. Przy czym spółka może być także reprezentowana przez osobę wyznaczoną zgodnie z art. 3¹ k.p. Sąd Najwyższy w wyroku z 10 września 1998 r. (I PKN286/98, OSNP 1999/18/585) stwierdził, iż w regulaminie pracy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością możliwe jest wyznaczenie na podstawie art. 3¹ k.p. osoby do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy w sposób odmienny niż przewidziany w art. 205 kodeksu spółek handlowych. Każdy wspólnik spółki upoważniony do prowadzenia spraw spółki oraz do jej reprezentowania (art. 201 k.s.h.) jest kompetentny do wyznaczenia na podstawie art. 3¹ k.p. osoby uprawnionej do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy.

Z kodeksu pracy nie wynikają ograniczenia co do zatrudnienia w jednym zakładzie pracy małżonków lub osób spokrewnionych bądź spowinowaconych. Przepisy nie formułują zakazów nawet, gdyby w wyniku zatrudnienia takiej osoby mogła powstać zależność służbowa. Również kodeks spółek handlowych bezpośrednio nie odnosi się do ewentualnego powstania podległości służbowej między zatrudnionymi - spokrewnionymi z członkami zarządu spółki. Jednak z pewnych względów lepiej jest unikać powierzania rodzinie stanowisk, z którymi wiązałaby się bezpośrednia podległość służbowa wobec członka zarządu.

Należy zwrócić uwagę, by przy zatrudnianiu takiej osoby na podstawie kodeksu pracy nie narazić się na zarzut:

● dyskryminacji pozostałych pracowników spółki oraz

● ewentualnego zarzutu pozorności zawartej umowy o pracę z członkiem rodziny.

W konsekwencji należy bezwzględnie zadbać, by wynikające ze stosunku pracy wynagrodzenie takiej osoby było ukształtowane proporcjonalnie do wynagrodzenia innych pracowników spółki wykonujących pracę o podobnej wartości, tzn. piastujących porównywalne, co do zakresu i rodzaju wykonywanej pracy oraz kwalifikacji wymaganych przy jej wykonywaniu, stanowiska. Jeśli umowa taka rodziłaby podejrzenie zawarcia czynności prawnej pozornej, na przykład dla uniknięcia obciążeń w zakresie ubezpieczeń społecznych czy podatków, umowę taką mogą zakwestionować organy podatkowe bądź Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Ponadto, w spółce może dojść do konfliktu interesów pomiędzy spółką - zakładem pracy a interesami współmałżonka czy krewnych członka zarządu będących pracownikami (art. 209 k.s.h.). Konflikt taki ma miejsce wówczas, gdy np. małżonek, krewny czy powinowaty członka zarządu może odnieść korzyść w wyniku rozstrzygnięcia danej sprawy przez spokrewnionego członka zarządu, np. zawarcie umowy o pracę ze współmałżonkiem prezesa zarządu z wynagrodzeniem znacznie wyższym niż inni pracownicy zatrudnieni na tym samym stanowisku.

Jeżeli członkowie zarządu spółki z o.o. mają podpisane umowy o pracę, to jako pracownicy ponoszą, zgodnie z k.p., materialną odpowiedzialność wobec spółki - pracodawcy. Niezależnie, podlegają ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę wyrządzoną spółce z o.o. swym działaniem sprzecznym z prawem na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych (art. 293 par. 1 k.s.h.). W konsekwencji, zatrudnienie krewnych może prowadzić do powstania odpowiedzialności członków zarządu za naruszenie przepisów prawa pracy bądź reguł określających sprawowanie funkcji członka zarządu w organie spółki. Sytuacja taka ma miejsce w szczególności, gdy istnieją sprzeczności w interesach spółki z interesami krewnych członka zarządu, z którym jest on powiązany osobiście.

Warto pamiętać o elastycznych formach zatrudnienia. Szczególnie ważne może się to okazać dla małych przedsiębiorców - jednoosobowych spółek z o.o. W ich przypadku bowiem, najbliżsi członkowie rodzin, mimo iż zatrudnieni na umowę o pracę, w jednoosobowej spółce z o.o., w której jedyny udziałowiec (właściciel) pełni również funkcje jednoosobowego zarządu, nie są pracownikami dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W świetle obowiązujących przepisów nie podlegają oni pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Są ubezpieczeni jako tzw. osoby współpracujące z przedsiębiorcą, przez które rozumie się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę, ojczyma oraz osoby przysposabiające.

W praktyce zatem warto rozważyć wszystkie plusy i minusy - w konsekwencji może się bowiem okazać, że lepszym rozwiązaniem będzie elastyczna forma zatrudnienia. Zawierając umowę cywilnoprawną, np. umowę zlecenia, strony mogą swobodniej kształtować swoje prawa i obowiązki, zarówno w zakresie wynagrodzenia, czasu pracy, długości okresu wypowiedzenia i rozwiązania umowy, czy rozliczeń fiskalnych i ubezpieczeniowych.

Ustalenie bezprawności w rozumieniu art. 293 k.s.h. nie może ograniczać się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że działanie lub zaniechanie było sprzeczne z prawem lub umową spółki, lecz powinno wskazywać - z przytoczeniem konkretnych przepisów prawa lub postanowień umowy - na czym polegała sprzeczność zachowania członka organu spółki z oznaczonym przepisem prawa lub postanowieniem umowy

Radosław Pluciński

radca prawny Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna Oddział we Wrocławiu

Art. 3¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 201, 209, art. 293 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm)