Wystarczy, że wierzyciel wykaże bezskuteczność egzekucji

Wierzyciel dochodzący na podstawie art. 299 k.s.h. od członków zarządu swych niewyegzekwowanych roszczeń względem spółki korzysta z ustawowego domniemania szkody i musi wykazać jedynie fakt bezskuteczności egzekucji w stosunku do spółki.

Powódka posiadała objętą prawomocnym orzeczeniem sądu okręgowego z października 2005 r. wierzytelność w stosunku do spółki z o.o. W czerwcu 2006 r. postępowanie egzekucyjne wobec tej spółki zostało umorzone wobec bezskuteczności egzekucji. Powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego członka zarządu wspomnianej spółki jako odpowiedzialnemu za zobowiązania spółki (z art. 299 par. 1 k.s.h.) kwoty 260 898 zł. Sąd okręgowy oddalił powództwo, uznając, iż powódka nie wykazała szkody, jaką poniosła w wyniku nieogłoszenia upadłości spółki w momencie utraty niewypłacalności, a tylko dowiodła faktu niewypłacalności spółki w 2005 r. Od wyroku apelację wniosła powódka.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Uznał, że apelująca zasadnie podnosi, iż sąd pierwszej instancji dokonał wadliwej wykładni stanowiska Sądu Najwyższego, zawartego w uzasadnieniu uchwały z 7 listopada 2008 r. w sprawie III CZP 72/08. W uzasadnieniu tym SN wskazał, że ze względu na występujące w niektórych sytuacjach trudności dowodowe przy ustalaniu szkody, system prawny stawia do dyspozycji poszkodowanego w procesie takie ułatwienie jak domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.) oraz tzw. dowód prima facie. Wszystkie te ułatwienia dowodowe, a więc także domniemanie wywodzone z art. 299 par. 2 k.s.h., nie zmieniają jednak ogólnej reguły rozkładu ciężaru dowodu, wynikającej z art. 6 k.c., łagodzonej tylko nieco przez art. 322 k.p.c. Jeżeli zatem poszkodowany, mimo stojących do jego dyspozycji ułatwień dowodowych, nie wykaże szkody, której naprawienia dochodzi, jego powództwo zostanie oddalone. W świetle powyższych uwag twierdzenie, że art. 299 par. 2 k.s.h. zwalnia od dowodu szkody w wysokości niewyegzekwowanej, zawiera więc pewne uproszczenie. W istocie powód musi tę szkodę wykazać pod rygorem oddalenia powództwa. Korzysta jednak w tym względzie z ułatwienia w postaci domniemania wynikającego z art. 299 par. 2 k.s.h. Z powyższego nie wynika, aby dowody na okoliczności opisane w art. 299 par. 2 k.s.h. obciążały stronę powodową. W tym zakresie sąd okręgowy w sposób wadliwy określił rozkład ciężaru dowodu, wynikający z art. 299 k.s.h.

Odpowiedzialność odszkodowawcza członków zarządu spółki z o.o. uzależniona jest od wykazania przez wierzyciela jedynie istnienie zobowiązania spółki oraz bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Zarówno powstanie szkody, rozumianej jako obniżenie potencjału finansowego spółki, a nie bezpośredni uszczerbek w majątku wierzyciela, jak i inne przesłanki odpowiedzialności, tj. wina i związek przyczynowy pomiędzy tak rozumianą szkodą a zachowaniem członków zarządu spółki, funkcjonują na zasadzie domniemania ustawowego. Dlatego dowody na te okoliczności, opisane w art. 299 par. 2 k.s.h., muszą przedstawić członkowie zarządu.

Wierzyciel dochodzący na podstawie art. 299 k.s.h. od członków zarządu swych niewyegzekowanych roszczeń względem spółki korzysta z ustawowego domniemania m.in. szkody i musi wykazać jedynie fakt bezskuteczności egzekucji w stosunku do spółki. Zdaniem SA prawidłowo apelacja zarzuca, iż jedną z okoliczności opisanych w art. 299 par. 2 k.s.h., co do których dowód przedstawić muszą członkowie zarządu, jest wykazanie, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe. W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że dla określenia "właściwego czasu" dla wystąpienia o otwarcie postępowania układowego lub o ogłoszenie upadłości (art. 298 par. 2 k.h.) należy uwzględnić funkcje ochronne tych postępowań wobec wierzycieli. Ustalenie tych okoliczności jest niezbędne dla oceny pozostałych przesłanek wyłączających odpowiedzialność członków zarządu z mocy art. 299 par. 2 k.s.h., na których pozwany opierał swoją obronę. Ustalenie czasu właściwego jest o tyle istotne, że chwilę tę należy za każdym razem odnosić do stanu majątkowego spółki. Zgodnie z art. 299 par. 2 k.s.h. członek zarządu nie ponosi odpowiedzialności, jeśli wierzyciel i tak nie uzyskałby w żadnym stopniu zaspokojenia, nawet wtedy, gdyby którykolwiek z członków zarządu złożył wniosek o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie. Ogólnikowe wskazanie przez sąd okręgowy, iż już w 2005 r. zachodziły przesłanki do ogłoszenia upadłości spółki, uznać należy za niewystarczające. Zasadnie również apelacja zarzuca, iż sąd okręgowy przy podejmowaniu orzeczenia "miał na uwadze" - jak to wynika z uzasadnienia wyroku - okoliczności, które nie mogły wpłynąć na treść orzeczenia. Sąd poddał analizie źródło dochodzonych należności od spółki. Istnienie zobowiązań tejże spółki w określonej wysokości zostało natomiast stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądowym, a zatem leżało poza zakresem kognicji sądu i co za tym idzie, nie mógł on brać pod uwagę źródła zobowiązań. Uznanie przez sąd okręgowy, iż powódka nie korzysta z ustawowego domniemania wykazania szkody i że obciążał ją ciężar wykazania szkody oznacza, iż istota sprawy nie została przez ten sąd rozpoznana. Ponownie rozpoznając sprawę, sąd okręgowy winien dokonać oceny, czy pozwany wykazał okoliczności zwalniające go w świetle art. 299 par. 2 k.s.h. od odpowiedzialności określonej w art. 299 par. 1 k.s.h. w oparciu o zaoferowane przez strony dowody.

w Warszawie z 3 czerwca 2011 r., sygn. akt VI ACa 1441/10.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Wykazanie przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela pozywającego członków zarządu. Przykładowo dowodami bezskuteczności egzekucji mogą być: postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości, stwierdzające że majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania, czy postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego wobec tego, że majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. Takimi dowodami są także: sprawozdanie finansowe spółki, wskazujące na to, że majątek spółki nie wystarcza na pokrycie wierzytelności przysługującej osobie dochodzącej roszczenia od członków zarządu, a także odpis pełny z rejestru przedsiębiorców KRS wskazujący, że spółka utraciła byt prawny i nie funkcjonuje w obrocie.