Za zobowiązania odpowiedzą także wspólnicy

Jedną z immanentnych cech spółki jawnej, pozwalającą na jej wyróżnienie jako odrębnego podmiotu, występującego samodzielnie w obrocie gospodarczym, jest odpowiedzialność za własne zobowiązania całym zgromadzonym majątkiem, odrębnym od majątku wspólników. Zgodnie z art. 8 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) spółka jawna może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, a także być pozywana w przypadku ich niewykonania. Jednakże z regulacji jej dotyczących wynika, że również wspólnicy ponoszą odpowiedzialność solidarną i nieograniczoną za zobowiązania spółki, co w sposób szczególny różni spółkę jawną od kapitałowej.

Odpowiedzialność spółki jawnej obejmuje zarówno zobowiązania cywilnoprawne, jak i publicznoprawne. Do pierwszej grupy zaliczają się długi wynikające z zawartych umów, ale także z innych zdarzeń, jak np. bezpodstawnego wzbogacenia lub czynów niedozwolonych. Do długów publicznoprawnych zaliczają się np. obciążenia wynikające z Ordynacji podatkowej (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 749). Ponadto zobowiązania spółki można podzielić na te o charakterze zewnętrznym (tzn. łączące spółkę i osoby trzecie) oraz wewnętrzne względem wspólników, wynikające ze stosunku korporacyjnego. Zobowiązaniem zewnętrznym jest np. umowa sprzedaży zawarta przez spółkę z odbiorcą (klientem), wewnętrznym - roszczenie wspólnika wobec spółki o zapłatę odsetek od udziału zakładowego wspólnika, na podstawie art. 53 k.s.h.

Warto nadmienić, że wspólnik również może występować w charakterze osoby trzeciej i zawrzeć ze spółką umowę niewynikającą ze stosunków korporacyjnych. Takie zobowiązanie też będzie miało charakter zewnętrzny (przykładowo spółka jawna zawiera z jednym ze wspólników umowę sprzedaży towarów produkowanych przez prowadzone przez niego przedsiębiorstwo).

Podstawową regulacją prawną określającą reżim odpowiedzialności wspólników za zobowiązania o charakterze zewnętrznym jest art. 22 par. 2 k.s.h. Przepis ten stanowi, że odpowiedzialność jest bezpośrednia, nieograniczona, osobista i solidarna. Jednakże art. 31 k.s.h. wskazuje, iż odpowiedzialność wspólników ma charakter subsydiarny, co w sposób istotny ogranicza możliwości prowadzenia egzekucji z poszczególnych składników majątku wspólnika.

Cecha bezpośredniości powoduje, iż wierzyciel może dochodzić zaspokojenia swoich roszczeń bezpośrednio z majątku dłużnika. Odpowiedzialność nieograniczona oznacza, że wspólnikom nie wolno modyfikować zakresu odpowiedzialności wobec ich wierzycieli, tj. żaden ze wspólników nie może powoływać się na ograniczenia co do dochodzenia roszczeń przez osoby trzecie, zawarte np. w umowie spółki. Innymi słowy, odpowiedzialność wspólników nie może być umownie zawężona ze skutkiem wobec wierzycieli, a ewentualne zastrzeżenia w umowie spółki będą skuteczne tylko między wspólnikami. Odpowiedzialność osobista wspólników oznacza rozszerzenie jej zakresu na cały ich majątek, a solidarna - że każdy ze wspólników odpowiada za długi spółki wraz ze spółką oraz innymi wspólnikami, zaś wierzyciel dochodzi roszczeń w zależności od swojego wyboru albo od jednego dłużnika, albo w części od każdego z nich, albo od poszczególnych wspólników. Osoba, do której zwróci się wierzyciel, ma obowiązek zaspokojenia przysługującego mu roszczenia w pełnej wysokości.

Jednakże egzekucję wobec wspólników wolno prowadzić wyłącznie wówczas, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna, o czym stanowi art. 31 k.s.h., który w sposób znaczący zabezpiecza majątek wspólników przed bezpośrednią egzekucją. Zasadą obowiązującą w spółce jawnej jest więc odpowiedzialność pierwszorzędna spółki za wszystkie jej zobowiązania, wspólników zaś w drugiej kolejności (subsydiarnie), wyłącznie za zobowiązania o charakterze zewnętrznym. Subsydiarna odpowiedzialność wspólników nie obejmuje natomiast zobowiązań wewnętrznych.

Warto pamiętać, że wierzyciel może wnieść powództwo przeciwko wspólnikom, jeszcze zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. [przykład 1]

W przypadku gdy wspólnik zostaje pozwany z tytułu odpowiedzialności za zobowiązania spółki, może przedstawić wierzycielom zarzuty przysługujące spółce wobec nich, jak również te, które przysługują mu osobiście. Przykładowo w postępowaniu wspólnik może złożyć za spółkę oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności i podnosi zarzut przedawnienia przysługujący mu osobiście przeciwko wierzycielowi.

Ponadto kodeks ustanawia szczególne reguły odpowiedzialności, niezależnie od omówionych powyższej zasad. W pierwszej kolejności należy wskazać na art. 25 1 par. 2 k.s.h., zgodnie z którym osoby działające w imieniu spółki po jej zawiązaniu (tj. po podpisaniu umowy spółki), a przed wpisaniem do rejestru, odpowiadają solidarnie za powstałe w tym okresie zobowiązania. Pomimo rozbieżności panujących w doktrynie wydaje się, że odpowiedzialność solidarna założycieli spółki jest w tym przypadku samoistna, tzn. za zobowiązania odpowiadają wyłącznie założyciele, bez udziału spółki, co potwierdza art. 31 par. 3 k.s.h., wprost wyłączający odpowiedzialność subsydiarną wspólnika za zobowiązania powstałe przed wpisem spółki jawnej do rejestru. Spółka jako podmiot prawny zaczyna istnieć dopiero w momencie zarejestrowania w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (art. 25¹ par. 1 k.s.h.). W konsekwencji wcześniej nie może nabywać praw i obowiązków we własnym imieniu. Oznacza to, że z chwilą wpisu zmienia się charakter odpowiedzialności wspólników - z samoistnej na subsydiarną - zgodnie z ogólnym reżimem z art. 31 k.s.h. Dotyczy to jednak zobowiązań powstałych po dokonaniu wpisu. W celu przejęcia przez spółkę jawną zobowiązań powstałych przed jej zarejestrowaniem, musi dojść do przejęcia długu przez spółkę na podstawie przepisów kodeksu cywilnego. [przykład 2]

Szczególne zasady znajdą też zastosowanie w przypadku przystąpienia wspólnika do spółki istniejącej, czy to poprzez poszerzenie składu osobowego (dopuszczenie nowego wspólnika w drodze zmiany umowy), czy to przez przeniesienie ogółu praw i obowiązków dotychczasowego wspólnika przy zachowaniu niezmienionej liczby wspólników. Każdym z przypadków rządzi inny reżim odpowiedzialności.

W razie przystąpienia nowego wspólnika w drodze zmiany umowy spółki zastosowanie znajduje art. 32 k.s.h. stanowiący, że osoba przystępująca do spółki jawnej odpowiada za jej zobowiązania powstałe przed dniem przystąpienia. Oznacza to rozciągnięcie odpowiedzialności nowego wspólnika wstecz, a zatem powyższy przepis wprowadza wyjątek od zasady, zgodnie z którą wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki w czasie, gdy pozostawał on jej wspólnikiem.

Odpowiedzialność nowego wspólnika również ma charakter osobisty, bezpośredni, nieograniczony, solidarny z pozostałymi wspólnikami i spółką oraz subsydiarny względem spółki. Dlatego też przed przystąpieniem do spółki jawnej wskazane jest dokładne zbadanie jej sytuacji majątkowej, w szczególności zadłużenia.

Natomiast przy przeniesieniu ogółu praw i obowiązków związanych z uczestnictwem w spółce, zgodnie z art. 10 par. 3 k.s.h., wspólnik przystępujący oraz występujący odpowiadają solidarnie za zobowiązania wspólnika występującego związane z uczestnictwem w spółce oraz zobowiązania spółki.

Szczególny reżim przewidziano także w art. 33 k.s.h. w razie wniesienia do spółki przedsiębiorstwa prowadzonego przez przedsiębiorcę jednoosobowego (czyli osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą we własnym imieniu i na własny rachunek) przystępującego do spółki jawnej. Zgodnie z tym przepisem za zobowiązania związane z prowadzeniem wnoszonego przedsiębiorstwa, powstałe przed dniem utworzenia spółki, odpowiadają również osoby zawierające umowę spółki jawnej z przedsiębiorcą jednoosobowym. Odpowiedzialność ta ograniczona jest do wartości wniesionego przedsiębiorstwa według stanu w chwili wniesienia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. [przykład 3]

PRZYKŁAD 1

Zwrot pożyczki

Wierzyciel spółki jawnej domaga się zwrotu udzielonej jej pożyczki. W pierwszej kolejności kieruje roszczenie przeciwko spółce. Podejrzewa jednak, że ta jest niewypłacalna, i wnosi powództwo przeciwko wspólnikom, nie czekając na zakończenie postępowania egzekucyjnego przeciwko spółce.

PRZYKŁAD 2

Cesja wierzytelności

Przed wpisem spółki jawnej do rejestru założyciele najęli lokal. W celu przeniesienia na spółkę wynikających z umowy najmu praw należy dokonać cesji wierzytelności z tego kontraktu. Natomiast aby przenieść zobowiązania, trzeba przejąć dług; w przeciwnym wypadku założyciele pozostaliby dłużnikami wynajmującego.

PRZYKŁAD 3

Wniesienie wkładu

Do spółki jawnej przystępuje nowy wspólnik, zajmujący się dotychczas działalnością gospodarczą we własnym imieniu. Jego przedsiębiorstwo stanowi wkład niepieniężny. Za zobowiązania związane z przedsiębiorstwem, powstałe np. z tytułu umów dostawy zawartych przez przedsiębiorcę jednoosobowego przed przystąpieniem do spółki, odpowiadać będą wszyscy wspólnicy.

@RY1@i02/2012/132/i02.2012.132.215000300.803.jpg@RY2@

Mateusz Dróżdż, prawnik w kancelarii Gide Loyrette Nouel, wykładowca Uczelni Łazarskiego

Mateusz Dróżdż

prawnik w kancelarii Gide Loyrette Nouel, wykładowca Uczelni Łazarskiego

@RY1@i02/2012/132/i02.2012.132.215000300.804.jpg@RY2@

Olga Czyżycka, prawnik w kancelarii Gide Loyrette Nouel

Olga Czyżycka

prawnik w kancelarii Gide Loyrette Nouel