Jaka jest przydatność zabezpieczeń prawnych dla firm z sektora MMSP

Podmioty z sektora MMSP, w szczególności małe firmy, nie zastosują jednak tego typu rozwiązań wobec silniejszych ekonomicznie firm. Gdy występuje wyraźna dysproporcja pomiędzy dostawcą a odbiorcą na niekorzyść dostawcy, zabezpieczenia umowne nie są wykorzystywane. O wykorzystaniu określonego zabezpieczenia decyduje zazwyczaj nie tylko jego skuteczność, lecz także realna możliwość jego zastosowania. W dobrych radach dla sektora MMSP w zakresie ograniczania ryzyka kredytu handlowego wymienia się listę zabezpieczeń prawnych osobistych i rzeczowych. Takie rozwiązania, powszechne w instytucjach finansowych czy też dużych firmach, w sektorze MMŚP nie są powszechną praktyką.

Wiele czynników wpływa na to, że przedsiębiorcy, odraczając termin płatności, nie ustanawiają zabezpieczeń prawnych. W niedużych firmach chęć uniknięcia dodatkowych formalności, utrzymanie relacji nieobciążonych nieufnością, brak wiedzy o dostępnych formach zabezpieczeń, brak umiejętności negocjacyjnych, brak procedur są przeszkodami w wykorzystaniu takich narzędzi ograniczania ryzyka. Proponowane zabezpieczenia mogą być jednak elementem negocjowanym. Odbiorca może uzyskać korzystniejszą cenę, wyższy limit kredytowy, szybkie terminy dostaw w zamian za wysoki poziom uwiarygodnienia bądź zabezpieczenie transakcji.

O doborze zabezpieczeń transakcji handlowych decyduje wiele czynników, lecz można wyróżnić kilka zasadniczych - skuteczność, łatwość zastosowania i zaspokojenia wierzyciela, wiarygodność dłużnika, pozycja rynkowa firmy, zwyczaje w branży, wartość transakcji w relacji do przychodów firmy.

Wątpliwa skuteczność

Jeżeli chodzi o skuteczność, to rzeczowe formy zabezpieczeń (blokada środków na rachunku bankowym, przewłaszczenie na zabezpieczenie, zastaw i zastaw rejestrowy, hipoteka i kaucja) są uznawane za skuteczniejsze w porównaniu do zabezpieczeń osobistych (weksel, poręczenie, gwarancja bankowa, cesja wierzytelności, notarialne poddanie się egzekucji). Lecz skuteczność np. przewłaszczenia jest względna. Tak jak się zdarza, że dłużnik nie chce zapłacić pieniędzy, również może nie zechcieć wydać przewłaszczonej rzeczy, np. samochodu, który zgodnie z istotą przewłaszczenia pozostaje w użytkowaniu dłużnika. Musimy wówczas złożyć pozew o wydanie rzeczy (art. 222 k.c.). Blokada na rachunku bankowym zazwyczaj dotyczy środków, które mają wpłynąć na rachunek dłużnika, a nie nadwyżki, która zalega i kontrahent z bliżej nieokreślonych powodów nie chce jej naruszać. Więc blokada opiera się, podobnie jak cesja wierzytelności, na wypłacalności kontrahentów naszego kontrahenta. W przypadku majątku osobistego natomiast nie zawsze jesteśmy pewni, jaki majątek dłużnik posiada. Jeżeli nie posiada, to zabezpieczenia osobiste takie jak weksel lub notarialne poddanie się egzekucji nie uchronią nas przed stratą. Poręczyciel też nie zawsze gwarantuje wypłacalność. Korzystna cesja wierzytelności naszego dłużnika to raczej wyjątkowa sytuacja. I tylko gwarancja bankowa, choć zaliczana do osobistych, w zasadzie bardziej przypomina zabezpieczenie rzeczowe i daje solidne zabezpieczenie.

Łatwość zastosowania

Sprawa się komplikuje w przypadku drugiego czynnika - łatwości lub trudności zastosowania. Większość zabezpieczeń wymaga spisania osobnej umowy. Do najbardziej skomplikowanych formalnie należą gwarancja bankowa, blokada środków na rachunku i notarialne poddanie się egzekucji. W przypadku gwarancji bank będzie analizował wiarygodność klienta starającego się o gwarancję, sprawdzi umowy między kontrahentami, zażąda prowizji i może zażądać dodatkowego zabezpieczenia. Przypomina to procedurę udzielania kredytu. Dlatego gwarancje bankowe są odpowiedniejsze dla dużych i rozciągniętych w czasie kontraktów, np. budowlanych, i to zabezpieczenie jest wymienione w kodeksie cywilnym jako jedno z możliwych zabezpieczeń umowy o roboty budowlane. Blokada środków natomiast oprócz umowy blokady wymaga notarialnego pełnomocnictwa do podjęcia środków z rachunku bankowego dłużnika. Notarialne poddanie się egzekucji jest jednym z łatwiejszych w dochodzeniu roszczeń, ale wymaga umowy notarialnej i oczywiście związanej z tym kilkusetzłotowej opłaty. Zastaw rejestrowy oprócz umowy wymaga wpisania (200 zł) do rejestru zastawów prowadzonych przez sądy. Rejestr zastawów można natomiast przeglądać w internecie - to zaleta. Rozwiązania najtrudniejsze do zastosowania są jednak najskuteczniejsze w dochodzeniu roszczeń.

Do najłatwiejszych zaliczyć można przewłaszczenie, weksel i cesję wierzytelności. Weksel nie wymaga urzędowego formularza. Możemy szablon stworzyć sami lub pobrać z internetu. Weksel jest użyteczny w przypadku, gdy nasze interesy nie są odpowiednio dokumentowane np. umową, protokołami odbioru itp. Weksel pozwala dochodzić swoich roszczeń niezależnie od okoliczności jego podpisania, jeżeli jest wypełniony poprawnie. Warto zwrócić uwagę na to, że w art. 485 k.p.c. na równi z wekslem jest wymieniony zaakceptowany przez dłużnika rachunek (czytaj: faktura też). Dodajmy, że na fakturze można zamieścić klauzulę własności towaru. Jeżeli chodzi o łatwość dochodzenia roszczeń z tych dokumentów, to jest ona podobna. Trzeba złożyć pozew w postępowaniu nakazowym. Jeżeli chodzi o łatwość ustanowienia zabezpieczenia, to kłopotliwa w obu przypadkach jest konieczność spotkania się z osobą upoważnioną do podpisania dokumentu. Nie jest to trudne w przypadku małych firm, ale trudniej jest fatygować upoważnionego przedstawiciela dużej firmy. Ten kłopot niestety związany jest ze wszystkimi zabezpieczeniami, gdyż wymagają one podpisania umowy zabezpieczenia (lub weksla).

Dawid i Goliat

Średnia firma X produkuje prefabrykaty budowlane i dostarcza je wielkim przedsiębiorstwom realizującym duże inwestycje. Duża firma Y przesyła przez internet zapytanie ofertowe. Otrzymuje ofertę również przez internet. Firma Y składa zamówienie przez internet, po czym przyjeżdżają samochody, kierowcy podpisują dokument wydania i jest to jedyny podpisany dokument transakcji. Jednak Y przeciąga terminy płatności, a w końcu przestaje płacić. Najprawdopodobniej chce przetrwać trudną sytuację kosztem kontrahenta.

Jeżeli transakcje są powtarzalne, należałoby wcześniej podpisać umowę, która umożliwia dochodzenie należności z wielu faktur, oraz konsekwentnie dokumentować wydanie towaru. Czy możliwe jest ustanowienie zabezpieczenia w takim przypadku, gdy nie stosuje się skutecznego dokumentowania? Przedsiębiorca musi podjąć decyzję, czy gromadzi takie dokumenty, które pozwolą zgodnie z art. 485 k.p.c. dochodzić należności w trybie nakazowym, czy przyjąć np. weksel in blanco. Zgromadzenie dokumentacji wymienionej w art. 485 K.p.c. - umowy, faktury i protokołów odbioru -może być tak samo skuteczne (nieskuteczne, jeżeli dłużnik nie ma majątku) i tak samo łatwe/trudne jak weksel. Można rozważyć też ubezpieczenie transakcji lub faktoring.

Jeżeli chodzi o trzeci czynnik, czyli łatwość zaspokojenia wierzyciela, to najskuteczniejsze są zabezpieczenia bezegzekucyjne, dzięki którym zaspokajanie roszczeń następuje bez postępowania sądowego i egzekucyjnego. Takie możliwości daje np. blokada środków na rachunku bankowym, kaucja, gwarancja bankowa, przewłaszczenie na zabezpieczenie, zastaw rejestrowy i cesja wierzytelności. Z zabezpieczeń osobistych stosunkowo łatwą procedurę zaspokojenia wierzyciela zapewnia notarialne poddanie się egzekucji, gdyż wystarczy w sądzie uzyskać klauzulę wykonalności i bez powództwa o zapłatę i związanego z tym oczekiwania przystąpić do egzekucji.

O czym warto pamiętać

● W transakcjach z partnerami, z którymi do tej pory nie prowadziliśmy współpracy, przede wszystkim operujemy takimi narzędziami polityki kredytowej jak płatność natychmiastowa albo pobieramy zaliczkę lub zadatek. Jeżeli odraczamy termin płatności, to z zasady stosujemy pewniejsze zabezpieczenia. Natomiast wobec sprawdzonych (w różnych źródłach i na podstawie historii współpracy) kontrahentów, którzy wywiązują się ze swoich zobowiązań - stosuje się formy mniej restrykcyjne, np. poręczenie.

● Jeśli firma zwiększa sprzedaż, liberalizując swoją politykę kredytową, to oczywiście nie stosuje twardych zabezpieczeń. Nie można też zbytnio odbiegać od zwyczajów panujących w branży i oczekiwań klientów. Firmy o silnej pozycji rynkowej mogą sobie na wiele pozwolić - mogą sprzedawać za płatność natychmiastową lub żądać twardych zabezpieczeń.

● Dla małych transakcji zalecane są zabezpieczenia osobiste, natomiast dla dużych - rzeczowe; im większa wartość transakcji, tym solidniejsze powinny być zabezpieczenia.

@RY1@i02/2014/155/i02.2014.155.13000020e.802.jpg@RY2@

Krzysztof Piłat trener biznesu

Krzysztof Piłat

trener biznesu