Pieniądz przekazany do banku nie jest anonimowy

Kryzys, uszczelnienie systemu podatkowego, przeciwdziałanie praniu pieniędzy - w ostatnich latach pojawiały się różne preteksty podkopywania fundamentów tajemnicy bankowej. Rośnie liczba instytucji mających dostęp do danych finansowych przedsiębiorców. Również osoby prywatne mogą wystąpić z żądaniem ujawnienia informacji. Przedsiębiorca powinien mieć zatem świadomość, komu mogą, a komu nie powinny być ujawniane jego tajemnice bankowe.

Poręczam, więc pytam

W umowach podpisywanych przez przedsiębiorców z bankami nadal bardzo często stosowaną formą zabezpieczeń wierzytelności jest instytucja poręczenia. Przy kredytach obrotowych lub też inwestycyjnych dla przedsiębiorców poręczycielem często zostaje osoba z rodziny, a w przypadku spółek - jej wspólnicy.

Skoro więc poręczyciel podejmuje ryzyko odpowiedzialności za ewentualną spłatę całości zadłużenia, powstaje pytanie: czy i w jakim zakresie ma prawo żądać od banku informacji o zaciągniętym przez przedsiębiorcę kredycie? Czy może pytać o sytuację finansową i majątkową kredytobiorcy, jeśli ten będzie miał problemy ze spłatą? Otóż zwolnienia pracowników banku z zachowania tajemnicy, które są szczegółowo opisane w art. 104 i 105 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.; dalej u.p.b.) nie dotyczą sytuacji ujawnienia jakichkolwiek informacji poręczycielowi o umowie kredytowej czy też stanie majątkowym przedsiębiorcy.

Przedsiębiorca powinien jednak pamiętać o dwóch ważnych kwestiach związanych z kredytem zabezpieczonym poręczeniem:

ww razie opóźnienia w spłacie rat bank, zgodnie z art. 880 kodeksu cywilnego (dalej k.c.), ma obowiązek niezwłocznie powiadomić o tym poręczyciela (co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 4 listopada 2005 r., sygn. akt V CK 301/05);

wjeśli poręczyciel spłaci w całości zaciągnięte zobowiązanie i na mocy art. 518 par. 1 pkt. 1 k.c. wstąpi w prawa zaspokojonego wierzyciela, to wtedy bank udostępni mu wszelkie dane i środki potrzebne do wyegzekwowania od przedsiębiorcy spłaconej przez niego wcześniej kwoty (co potwierdza postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 20 marca 2013 r., sygn. akt I Acz 459/13).

Aspekty praktyczne

Warto wspomnieć, że przedsiębiorca może również zostać (jako osoba fizyczna) poręczycielem kredytu dla innej firmy lub spółki, w której jest wspólnikiem. Wówczas bank jest uprawniony do przekazania danych osobowych poręczyciela kredytu zaciągniętego przez kredytobiorcę do Biura Informacji Kredytowej, a BIK - ma prawo te dane przetwarzać. Fakt ten potwierdza decyzja generalnego inspektora ochrony danych osobowych z 28 maja 2009 r. (DOLiS/DEC-453/09). Zgoda poręczyciela na przetwarzanie jego danych osobowych przez instytucję uprawnioną do udzielania kredytów jest zbędna. Mając na uwadze fakt, że poręczyciel udzielając poręczenia na zabezpieczenie spłaty kredytu stał się automatycznie stroną stosunku zobowiązaniowego, to tym samym nie musiał wyrażać zgody na przetwarzanie jego danych, gdyż przetwarzanie takie było usprawiedliwione jako konieczne dla realizacji umowy kredytowej (art. 23 ust. 1 pkt 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych; t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 101, poz. 926 ze zm.).

Innym zagadnieniem jest natomiast kwestia rachunku firmowego. Ze względów praktycznych współposiadacze rachunku bankowego (np. wspólnicy spółki cywilnej) mogą udzielić jednemu lub kilku współposiadaczom (wspólnikom) umocowania do dysponowania rachunkiem bankowym w imieniu pozostałych wspólników. Ponieważ umocowani wspólnicy zachowywaliby jednocześnie status prawny współposiadaczy rachunku bankowego, wobec nich - jako beneficjentów obowiązku zachowania dyskrecji - nie obowiązują żadne ograniczenia przewidziane w art. 104 ust. 2 u.p.b. Uzyskane umocowanie nie ma zatem w zasadzie żadnego wpływu na dostęp współposiadaczy-pełnomocników do informacji poufnych.

Tylko dla wtajemniczonych

Choć instytucja tajemnicy bankowej jest bardzo sztywno zabezpieczona, przedsiębiorca powinien wiedzieć, że istnieją instytucje mające dostęp i gromadzące jego dane. Wśród sytuacji dopuszczających przekazywanie im danych wymienić można m.in.:

wprzetwarzanie danych w celach statystycznych - bank ma obowiązek udostępniania informacji stanowiących tajemnicę bankową instytucjom, o których mowa w art. 105 ust. 4 u.p.b., mającym dane z wielu źródeł oraz w znacznej liczbie. Dane te będą przetwarzane zgodnie z surowymi wymogami określonymi w przepisach prawa bankowego, bez narażania jakichkolwiek interesów przedsiębiorcy, którego dane te dotyczą. Celem jest tutaj zapewnienie najwyższej wiarygodnośći danych i najlepszych wyników w zakresie obliczania wymogów kapitałowych w związku ze stosowanymi metodami statystycznymi;

wudostępnienie danych firmom windykacyjnym - niewykonanie przez przedsiębiorcę będącego dłużnikiem banku umowy sprawia, iż bank uzyskuje uprawnienie do ujawnienia jego danych na podstawie przelewu wierzytelności (inaczej cesji) firmom zajmującym się ściąganiem długów. Podmioty te wstępują w prawa i obowiązki zbywcy długu, jednak nie zdobywają one szczególnych uprawnień, więc pozycja przedsiębiorcy wobec nich jest taka sama jak wobec banku;

wprzepływ danych wewnątrz holdingu - bank, w którym klient podał swoje dane, może je przekazywać innym bankom, instytucjom finansowym i kredytowym, należącym do tej samej grupy w ramach holdingu finansowego w celu wykonania obowiązków wynikających z wymogów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu.

Odesłani z kwitkiem

Przedsiębiorcy bardzo często zastanawiają się, czy bank przekaże informacje na temat np. firmy lub posiadanych kredytów pełnomocnikowi przez niego ustanowionemu. Faktem jest, że bank może udzielić na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.b. informacji objętych tajemnicą bankową osobie trzeciej (czyli w tym przypadku pełnomocnikowi), lecz tylko na podstawie pisemnego upoważnienia przedsiębiorcy, którego te dane dotyczą. Upoważnienie takie nie jest jednak tożsame z pełnomocnictwem. Bardzo często do banku zgłaszają się pełnomocnicy z żądaniem udzielenia informacji o firmie, załączając do tego wniosku pełnomocnictwo na piśmie. Często jest to jednak pełnomocnictwo ogólne lub procesowe, które upoważnia do określonych czynności. Dokumenty te natomiast nie zawierają upoważnienia do przekazywania informacji objętych tajemnicą bankową wskazanemu przez przedsiębiorcę pełnomocnikowi. W każdym innym przypadku bank odmówi udzielenia informacji.

Uprawnieni

Opisując zagadnienie odstępstw od zachowania tajemnicy bankowej, warto zaznaczyć, że bank ma obowiązek ujawnić dane przedsiębiorcy nie tylko dla instytucji powszechnie uznawanych za uprawnione do ich żądania [tabela]. Obecnie do rachunków bankowych, także małych firm, mogą zajrzeć również takie służby jak Centralne Biuro Antykorupcyjne, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a nawet Straż Graniczna, służba celna czy Żandarmeria Wojskowa. Ważne jednak jest to (co potwierdza postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 marca 2009 r., sygn. akt II Akz 111/09), że przepisy, które zezwalają na uchylenie tajemnicy bankowej, zawsze winny być interpretowane rygorystycznie, a wszelkie wątpliwości co do istnienia przesłanek do uchylenia przedmiotowej tajemnicy muszą być rozstrzygane w kierunku ochrony tych danych.

Prowadzący firmę powinni też mieć świadomość swoich praw w razie pojawienia się trudności finansowych w spłacie kredytów, a nawet egzekucji komorniczej. Zdarza się, że komornicy wysyłają do banków zapytania o dane i historię rachunków klientów. Komornik żądając informacji o rachunku przedsiębiorcy i wykonywanych transakcjach, w istocie żąda równocześnie ujawnienia danych dotyczących osób trzecich, które dokonywały wpłat na zajęty rachunek. Poza tym bywa, że zwraca się z żądaniem wydania historii rachunku za bardzo długi okres. Warto więc w takiej sytuacji pamiętać, że jakiekolwiek tego typu pismo skierowane przez komornika do banku powinno być uzasadnione, zawierać dokładnie określony zakres i celowość żądania poszczególnych informacji. Nieuzasadnione żądanie komornika przekazania danych objętych tajemnicą bankową (szczególnie osób trzecich, niebędących stroną postępowania egzekucyjnego) można zaklasyfikować jako nadużycie i obchodzenie obowiązujących regulacji.

Ważne

Pełnomocnik może uzyskać dostęp do danych przedsiębiorcy tylko za jego zgodą. W piśmie tym musi być konkretnie wskazany zakres informacji, które mogą być przez bank ujawnione

Ważne

Bank traktuje żyranta jako osobę trzecią, więc nie udzieli mu informacji objętych tajemnicą bankową. Może tak uczynić tylko na podstawie zgody na przekazanie mu informacji przedsiębiorcy złożonej do banku w formie pisemnej

Kto i na jakiej podstawie może żądać informacji

INSTYTUCJA	PODSTAWA PRAWNA ŻĄDANIA*	CEL	AKT REGULUJĄCY
Komisja Nadzoru Finansowego	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. a	nadzór i weryfikacja	ustawa z 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1149 ze zm.)
Sąd	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. b-d	toczące się postępowanie przestępstwo lub przestępstwo skarbowe	ustawa z 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 427 ze zm.)
Prokurator	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. b-c,s	toczące się postępowanie przestępstwo lub przestępstwo skarbowe	ustawa z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 270, poz. 1599 ze zm.)
Generalny inspektor Kontroli Skarbowej	art. 105 ust. 1 pkt.2 lit. e	kontrola i zobowiązanie podatkowe	ustawa z 28 września 1991 r. (t.j. Dz.U. z 2011 nr 41, poz. 214 ze zm.)
Prezes Najwyższej Izby Kontroli	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. f	postępowanie kontrolne	ustawa z 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 82 ze zm.)
Bankowy Fundusz Gwarancyjny	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. h	kontrola i ochrona depozytów bankowych	ustawa z 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 84, poz. 711 ze zm.)
Policja	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. k-l,s	zapobieżenie przestępstwu, ustalenie sprawców, uzyskanie dowodów	art. 20 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 287, poz. 1687 ze zm.)
Komornik sądowy	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. ł	postępowanie egzekucyjne, postępowanie zabezpieczające oraz inne czynności zgodnie z uprawnieniami	ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 231, poz. 1376 ze zm.).
Wydawcy elektronicznych instrumentów płatniczych	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. m	kontrola i zapewnienie bezpieczeństwa usług płatniczych i pieniądza elektronicznego	ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. nr 199, poz. 1175 ze zm.)
Generalny inspektor ochrony danych osobowych	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. n	ochrona danych osobowych i wrażliwych	art. 12 i 14 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r., nr 101, poz. 926 ze zm.)
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów	art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. r	postępowanie w sprawach dotyczących pomocy publicznej	ustawa z 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 59, poz. 404 ze zm.)
Narodowy Bank Polski	art. 105 ust. 1 pkt 3	wykonywanie kontroli i zbieranie danych	ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 908 ze zm.)

*) Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j. : Dz.U. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.)

Adrian Mazur

dgp@infor.pl