Jak skutecznie chronić tajemnice przedsiębiorstwa

Sukces w biznesie najczęściej zależy od posiadania określonych informacji, które pozwalają przedsiębiorcy na skuteczny rozwój, celne inwestycje i tym samym osiągnięcie przewagi konkurencyjnej. Ich zdobycie lub wytworzenie wiąże się ze znacznymi nakładami inwestycyjnymi, twórczymi i organizacyjnymi. Z prowadzeniem firmy łączy się też rywalizacja z innymi przedsiębiorcami, ale równocześnie podejmowanie różnych form współpracy, w tym z bezpośrednimi albo potencjalnymi konkurentami. Na każdym z tych obszarów działalności, zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej, zawsze powinny być przedsięwzięte odpowiednie środki zapobiegające ujawnieniu cennych informacji. W ich ochronie pomagają określone regulacje ustawowe i umowne. Warto wiedzieć, jakie są to regulacje i jak z nich umiejętnie skorzystać, aby z jednej strony zapobiec wyciekowi informacji, a z drugiej - kiedy do ujawnienia dojdzie - skutecznie dochodzić swoich praw.

Co to jest tajemnica przedsiębiorstwa

Definicję tajemnicy przedsiębiorstwa znajdziemy w art. 11 ust. 4 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 153, poz. 1503 ze zm.; dalej: u.z.n.k.). Zgodnie z nim są to wszystkie cenne informacje, w tym techniczne, technologiczne, organizacyjne lub inne mające wartość gospodarczą, które nie zostały podane do wiadomości publicznej, a co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności. Jest to w polskim porządku prawnym definicja ogólna, do której odnoszą się inne regulacje.

Jej doprecyzowania należy poszukiwać we wchodzącym w skład źródeł powszechnie obowiązującego prawa w Polsce art. 39 ust. 2 porozumienia z 15 kwietnia 1994 r. w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (Dz.Urz. UE z 1994 r. L. 336, s. 214; Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights, w skrócie TRIPS). Wskazano w nim, że tajemnicę przedsiębiorstwa stanowią informacje, które:

"a) są poufne w tym sensie, że jako całość lub w szczególnym zestawie i zespole ich elementów nie są ogólnie znane lub łatwo dostępne dla osób z kręgów, które normalnie zajmują się tym rodzajem informacji;

b) mają wartość handlową dlatego, że są poufne;

c) poddane zostały przez osobę, pod której legalną kontrolą informacje te pozostają, rozsądnym, w danych okolicznościach, działaniom dla utrzymania ich poufności".

Tożsamą do ujętej w art. 39 ust. 2 TRIPS definicję tajemnicy przedsiębiorstwa zawiera art. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/943 z 8 czerwca 2016 r. w sprawie ochrony niejawnego know-how i niejawnych informacji handlowych (tajemnic przedsiębiorstwa) przed ich bezprawnym pozyskiwaniem, wykorzystywaniem i ujawnianiem (Dz.Urz. UE z 2016 r. L 157, s. 1). Warto o niej wspomnieć, gdyż ma na celu ujednolicenie regulacji i standardów ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w państwach członkowskich, które mają czas na jej implementację do 9 czerwca 2018 r.

Polskie regulacje są zasadniczo zbieżne ze wskazanymi w dyrektywie. Wydaje się, że tym, co będzie najlepiej służyć ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa po implementacji dyrektywy w państwach członkowskich, jest znormalizowanie ochronnych środków proceduralnych. Choć na razie nie wiadomo, jaki ostatecznie kształt przybierze polska implementacja - czy będzie to nowa kompleksowa ustawa, czy jedynie nowelizacja dotychczasowych regulacji, to co do zasady w czerwcu 2018 r. nie należy się spodziewać rewolucyjnych zmian. Tym niemniej warto już dziś odnotować w kalendarzu tę datę, aby pamiętać o zbliżających się zmianach.

Zakres informacji chronionych

Rozgraniczenie pomiędzy informacjami, które podlegają ochronie jako tajemnice przedsiębiorstwa, a tymi niekorzystającymi z ochrony prawnej wyznaczone jest powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, dobrymi obyczajami, a także samym działaniem przedsiębiorcy, którego dotyczą, czy choćby w dorozumiany sposób traktuje on dane informacje za tajemnice przedsiębiorstwa oraz czy podjął niezbędne działania, by zachować ich poufność.

Dla uznania danej informacji za tajemnicę przedsiębiorstwa konieczna jest jej indywidualna analiza, która wykaże, że warunki zawarte w ustawowej definicji są spełnione. Pojęcie informacji technicznych, technologicznych, organizacyjnych przedsiębiorcy lub innych posiadających wartość gospodarczą należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono zwłaszcza:

wniechronione jeszcze prawami wyłącznymi (przed ich publikacją) wynalazki, wzory użytkowe lub zdobnicze, znaki towarowe, a także niechronione jeszcze inne nieopublikowane utwory;

wpolitykę cenową, w tym dane odnoszące się do stosowanych cen, bonifikat, zasad ustalania cen, w tym ich wzrostu, obniżki lub stosowanych rabatów;

wpolitykę sprzedaży, np. dane dotyczące kosztów działalności, obrotów, sprzedaży zarówno w ujęciu ilościowym, jak i wartościowym, a także dane odnośnie do jakości;

wwykazy klientów, informacje odnoszące się do relacji z klientami, w tym warunki umów, dane dotyczące popytu, polityki utrzymywania dotychczasowych klientów, plany marketingowe, oferty kierowane do klientów, a także oferty składane w przetargach;

wplany rozwoju działalności, zagrożenia, inwestycje, technologie oraz programy badawczo-rozwojowe i ich wyniki, w tym również te zakończone negatywnym wynikiem;

wsposoby marketingu, organizacji pracy, know-how;

wtajemnice handlowe i inne im podobne, w tym również te, które nie są utrwalone na żadnym nośniku.

Tajemnice przedsiębiorstwa stanowią jego mienie i wchodzą w jego skład (art. 55¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 459 ze zm.; dalej: k.c.). Informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne lub inne posiadające wartość gospodarczą uzyskane w procesie twórczym przez osobę, która świadczyła pracę na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku prawnego na rzecz przedsiębiorcy, stają się własnością przedsiębiorcy na podstawie odrębnych przepisów prawa (art. 12 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 ze zm.) lub na podstawie postanowień umownych, przy czym bezwzględnie należy pamiętać o zamieszczeniu stosownych postanowień w umowie. Stąd uprawnionym do tajemnicy jest przedsiębiorca, a nie jej twórca.

Ważne

Informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne lub inne posiadające wartość gospodarczą uzyskane w procesie twórczym przez osobę, która świadczyła pracę na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku prawnego na rzecz przedsiębiorcy, stają się własnością przedsiębiorcy na podstawie odrębnych przepisów prawa lub na podstawie odpowiednich postanowień zawartych w umowach.

Przy kwalifikacji informacji pomoże orzecznictwo

Definicja tajemnicy przedsiębiorstwa może się wydawać bardzo ogólna i mało precyzyjna. Jej zaletą jest pojemność, wadą okazują się trudności interpretacyjne. Stąd przy ocenie i kwalifikacji informacji jako tajemnicy przedsiębiorstwa warto posiłkować się przykładami z orzecznictwa.

RAMKA 2. Definicja tajemnicy przedsiębiorstwa - wybrane orzecznictwo

● "Fakt, że informacje dotyczące poszczególnych elementów urządzenia są jawne, nie decyduje o odebraniu zespołowi wiadomości o produkcie przymiotu poufności".

(wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 444/06)

● "Zarówno art. 39 ust. 2 TRIPS, jak i art. 11 ust. 4 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji nie precyzują dokładnie, jakim konkretnie działaniom ochronnym muszą być poddane tajemnice przedsiębiorstwa (informacje nieujawnione), aby można było traktować je jako poufne. W unormowaniach tych mówi się jedynie, że działania te muszą być »odpowiednie« (art. 11 ust. 4 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji), »rozsądne w danych okolicznościach« (art. 39 ust. 2 TRIPS). Ocena określonych działań jako odpowiednich czy też rozsądnych w rozumieniu powołanych przepisów, może przedstawiać się różnie w zależności od okoliczności konkretnego przypadku".

(wyrok SN z 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 444/06)

● "Informacje dotyczące dostawców komponentów oprzyrządowania niezbędnych do produkcji kosiarek mogą stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa, o ile zostały podjęte działania w celu zachowania poufności tych wiadomości. Nie każda informacja (wiadomość) technologiczna i handlowa podpada pod pojęcie tajemnicy przedsiębiorstwa. Istnieje bowiem różnica między wiadomościami odpowiadającymi treści pojęcia tajemnica przedsiębiorstwa a informacjami wchodzącymi w skład powszechnej, aczkolwiek specjalistycznej wiedzy zdobytej przez pracownika w wyniku własnej działalności zawodowej podczas zatrudnienia. Wiedza, doświadczenia i umiejętności zdobyte przez pracownika podczas zatrudnienia nie korzystają z ustawowej ochrony na rzecz przedsiębiorstwa".

(wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z 21 grudnia 2006 r., sygn. akt IX GC 200/06)

● "Tajemnicę przedsiębiorstwa może stanowić nie tylko informacja nieujawniona, ale również samo szczególne zestawienie elementów informacji poufnej, nawet jeżeli poszczególne elementy tego zestawienia zostały udostępnione publicznie".

(wyrok SN z 8 października 2008 r., sygn. akt V CSK 154/08)

● "Informacja techniczna obejmuje całokształt wiadomości dotyczących urządzeń eksploatowanych przez przedsiębiorcę, związanych z cyklem produkcyjnym, natomiast informacja ma charakter technologiczny, kiedy dotyczy sposobów wytwarzania formuł chemicznych, wzorów i metod działania".

(wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 128/12)

● "Informacja staje się »tajemnicą«, kiedy przedsiębiorca przejawia wolę zachowania jej jako niepoznawalnej dla osób trzecich. Nie traci natomiast swojego charakteru przez to, że wie o niej pewne ograniczone grono osób zobowiązanych do dyskrecji (np. pracownicy przedsiębiorstwa). Pozostanie określonych informacji tajemnicą przedsiębiorstwa wymaga, aby przedsiębiorca podjął działania zmierzające do wyeliminowania możliwości ich dotarcia do osób trzecich w normalnym toku zdarzeń, bez konieczności podejmowania szczególnych starań. Wśród tych działań wymienia się konieczność poinformowania pracownika o poufnym charakterze wiedzy, techniki, urządzenia. Nie oznacza to jednak, że osoby, które przypadkowo weszły w posiadanie danej informacji, są zwolnione z obowiązku zachowania tajemnicy. Tajemnicę przedsiębiorstwa należy przy tym odróżnić od specjalistycznej wiedzy, chociaż granica pomiędzy taką wiedzą dostępną określonemu kręgowi osób a tajemnicą jest nieostra".

(wyrok SN z 6 czerwca 2003 r., sygn. akt IV CKN 211/01, LEX)

● "Poufne informacje o planach wydawniczych mogą przedstawiać samodzielną wartość handlową w relacjach z konkurencyjnymi wydawcami i z tego względu zachodzi potrzeba ochrony przed ich bezprawnym ujawnieniem i wykorzystaniem. Udzielenie ochrony poufnym informacjom o planach wydawniczych jako tajemnicy przedsiębiorstwa wydawcy nie może niweczyć kompetencji autorów do swobodnego wyboru wydawcy ich dzieł, wiążąc ich nieodwołalnie tylko z tym wydawcą, z którym prowadzili rokowania w celu zawarcia umowy wydawniczej".

(wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 11 czerwca 2003 r., sygn. akt I ACa 469/03)

Uznanie informacji za tajemnicę

Zgodnie z art. 11 ust. 4 u.z.n.k. informacja poufna to taka, która nie została ujawniona do wiadomości publicznej i nie jest powszechnie znana. Artykuł 39 ust. 2 TRIPS dla zdefiniowania pojęcia poufności posługuje się obok przesłanki nieujawnienia do wiadomości publicznej jeszcze drugą - w postaci znajomości informacji przez profesjonalistów z danej dziedziny.

Na gruncie polskiego prawa informacja przestaje być poufna dopiero w chwili jej publicznego, czyli powszechnego, ujawnienia. Sama znajomość informacji przez fachowców nie jest zatem wystarczająca do zniweczenia przesłanki poufności. Tymczasem na gruncie TRIPS moment utraty poufności przez informację jest wcześniejszy, tzn. jest to chwila, gdy jest ona dostępna dla profesjonalistów, a zatem nie musi być im nawet znana.

RAMKA 1

Konsekwencje różnego pojmowania poufności

Efekty dwojakiego pojmowania poufności można zobrazować na przykładzie, w którym przedsiębiorca tworzy nowy produkt stanowiący połączenie istniejących i dostępnych rozwiązań technicznych. Gdyby przyjąć, że stworzenie takiego połączenia byłoby możliwe dla każdego przeciętnego specjalisty z danej dziedziny, należałoby odmówić przymiotu poufności takiej informacji na gruncie art. 39 ust. 2 TRIPS, a tym samym przymiotu tajemnicy przedsiębiorstwa. Natomiast na gruncie art. 11 ust. 4 u.z.n.k. konstrukcja tego produktu będzie miała charakter poufny, a tym samym będzie tajemnicą przedsiębiorstwa dopóty, dopóki informacja na temat nowego urządzenia nie zostanie podana do wiadomości publicznej. Sama "łatwa dostępność" urządzenia dla fachowca z danej dziedziny nie ma tu znaczenia. Tym samym moment utraty poufności przez informację na gruncie u.z.n.k. jest bardziej odsunięty w czasie niż na gruncie TRIPS, a więc ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa jest dalej idąca i tak naprawdę zależna od przedsięwziętych środków dla zachowania określonej informacji w poufności.

Z jednej strony granice poufności wyznaczają informacje, które już są powszechnie dostępne, a z drugiej środki przedsięwzięte w celu zachowania określonej informacji w poufności.

Obowiązkiem każdego przedsiębiorcy, który obciąża prowadzącego indywidualną działalność gospodarczą, wspólników spółki osobowej czy też zarząd spółki kapitałowej, jest odpowiednie określenie poufnych informacji w ramach organizacji i zapewnienie im właściwego poziomu ochrony. Od należytej realizacji tego obowiązku zależy, czy dana informacja traktowana będzie jako tajemnica przedsiębiorstwa.

Trzeba pamiętać, że: "Wykorzystywanie własnych pomysłów czy przymiotów, a także doświadczeń zawodowych lub kontaktów towarzyskich w celu pozyskania klienteli, nie przesądza ipso iure o łamaniu klauzul generalnych, których powinien przestrzegać uczciwy kupiec. Wykorzystywanie przez pracownika [czy przez innego przedsiębiorcę - przyp. autora] we własnej działalności gospodarczej informacji, co do których pracodawca [sam przedsiębiorca - przyp. autora] nie podjął działań niezbędnych w celu zachowania ich poufności, należy traktować jako wykorzystywanie wiedzy powszechnej, co do której przedsiębiorca nie ma żadnych ustawowych uprawnień" (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I ACa 1467/07; zob. również wyrok Sądu Najwyższego z 3 października 2000 r., sygn. akt I CKN 304/00).

Przy czym "Tajemnica nie traci swego charakteru, gdy wie o niej pewne ograniczone grono osób zobowiązanych do dyskrecji, w tym kontrahenci przedsiębiorcy. Ze względu na swą specyfikę w posiadaniu określonych informacji może być wiele osób w różnych przedsiębiorstwach i w bardzo odległych miejscach" (wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z 6 marca 2003 r., sygn. akt VIII GC 153/02, LEX).

W zależności od charakteru prowadzonej działalności różne rodzaje informacji mogą być istotne i powinny być zachowywane w poufności. Prawidłowe określenie zakresu poufności informacji w ramach naszego przedsiębiorcy i zapewnienie odpowiednich środków dla jej zachowania jest kluczowe dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa.

Kiedy istotne dane wyciekają

Do ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa, a tym samym do popełnienia czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu u.z.n.k. może dojść w różnych sytuacjach, zwłaszcza przez przekazanie, ujawnienie lub wykorzystanie cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa albo ich nabycie od osoby nieuprawnionej (chyba że w dobrej wierze, na podstawie odpłatnej czynności prawnej), jeżeli zagraża to lub narusza interes przedsiębiorcy, do którego tajemnica należy (art. 11 ust. 1 u.z.n.k.).

Ważne

Obowiązkiem każdego przedsiębiorcy, który obciąża prowadzącego indywidualną działalność gospodarczą, wspólników spółki osobowej czy też zarząd spółki kapitałowej, jest odpowiednie określenie poufnych informacji w ramach organizacji i zapewnienie im odpowiedniego poziomu ochrony.

Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta (art. 3 ust. 1 u.z.n.k.). Jest nim także naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 3 ust. 2 u.z.n.k.).

Podmiotami, które mogą się dopuścić takich bezprawnych działań, są zwykle inni przedsiębiorcy, osoby, które świadczyły pracę na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku prawnego, lub - w przypadku spółek kapitałowych - członkowie zarządu.

Wśród najczęstszych sytuacji, podczas których może dojść do ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa, należy wskazać:

wniezabezpieczenie przed dostępem osób nieuprawnionych do poufnych dokumentów, plików zapisanych zarówno w formie papierowej, jak i elektronicznej na stacjonarnych i mobilnych urządzeniach, w tym zwłaszcza tych z dostępem do internetu;

wspotkania biznesowe, w tym nieformalne rozmowy z przedstawicielami, menedżerami, pracownikami innych przedsiębiorców;

wnegocjacje między przedsiębiorcami: umów handlowych, koncentracji przedsiębiorstw, umów joint-venture;

wodejście z firmy osoby zarządzającej;

wodejście z firmy pracownika, który miał dostęp do cennych poufnych informacji.

Ujawnienie informacji poufnych, w tym tajemnicy przedsiębiorstwa, może nastąpić również w sposób zamierzony. Często zdarza się to w trakcie negocjacji biznesowych, ale również z chwilą przyjęcia nowego pracownika (współpracownika), powołania nowego zarządu w spółce albo zawiązania spółki z nowym wspólnikiem.

W przypadku zamierzonego ujawniania informacji poufnych - tajemnicy przedsiębiorstwa, należy zadbać, aby jej odbiorca był świadomy niejawnego charakteru i zobowiązał się do zachowania jej dla siebie. Trzeba wtedy zastrzec, że mają one taki charakter, i zobligować umownie drugą stronę do zachowania ich w poufności. Druga strona jest związana takim porozumieniem i odpowiada za szkodę powstałą wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania powyższego zobowiązania.

Zasady ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa

W wyniku nielegalnego ujawnienia i wykorzystania tajemnicy przedsiębiorstwa przedsiębiorca, którego ona dotyczy, może ponieść szkodę, która przełoży się na spadek przychodu, zysku, utratę pozycji rynkowej, renomy, a w rezultacie na poziom wynagrodzeń dla pracowników. Natomiast podmiot albo osoba, która ją nielegalnie wykorzystuje, może uzyskać nieuzasadnioną korzyść albo przewagę rynkową bez ponoszenia kosztów.

Jak Zapobiegać wyciekowi informacji

● konieczność precyzyjnego określenia tajemnicy przedsiębiorstwa w ramach organizacji i zapewnienia skutecznych systemów zachowania w poufności wrażliwych informacji,

● wdrożenie systemów bezpieczeństwa urządzeń stacjonarnych i mobilnych z dostępem do internetu,

● zawieranie umów o zachowaniu poufności z pracownikami, współpracownikami i osobami zarządzającymi,

● zawieranie umów o zakazie konkurencji w trakcie współpracy z przedsiębiorcą oraz przez określony czas po jej ustaniu,

● zawieranie umów o zachowaniu poufności z przedsiębiorcami, z którymi prowadzimy negocjacje, rozmowy biznesowe, podczas których może dojść do ujawnienia tajemnicy naszego przedsiębiorstwa zarówno w sposób niezamierzony, jak i zamierzony.

● w widoczny sposób oznaczać informacje - zapisane na jakimkolwiek nośniku danych - stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa jako poufne (na dokumentach, w korespondencji, w aktach itp.) czy też zabezpieczać dostęp do nich hasłem udostępnianym jedynie wybranym osobom;

● powiadamiać pracowników, współpracowników w ramach organizacji o obowiązku zachowania w poufności tajemnic przedsiębiorstwa, jeśli mogą oni mieć kontakt z osobami spoza firmy w trakcie swojej pracy, oraz informować ich o zakresie poufności i środkach prewencyjnych przed wyciekiem tajemnicy przedsiębiorstwa przedsięwziętych przez przedsiębiorcę, a także pozyskać od nich pisemne oświadczenia o zapoznaniu się z zakresem tajemnicy przedsiębiorstwa i obowiązkach związanych z jej ochroną;

● za każdym razem pamiętać o zamieszczeniu ważnej i skutecznej klauzuli umownej o zachowaniu poufności (niezwykle precyzyjnie określającej zakres poufności) w umowach, listach intencyjnych i innych dokumentach, które dotyczą zdarzeń prawnych, czynności lub stosunków prawnych, podczas których istnieje możliwość ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa, należy pamiętać przy tym o zastrzeżeniu ewentualnych kar umownych za naruszenie zasad poufności przez którąkolwiek ze stron;

● określić grono pracowników i współpracowników, z którymi należy zawrzeć umowy o zakazie konkurencji na czas obowiązywania stosunku umownego, jak i po jego ustaniu z uwagi na posiadany przez te osoby dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić przedsiębiorcę na szkodę;

● wykazywać się dbałością o zachowanie w poufności informacji ujawnianych w toku postępowań sądowych i administracyjnych, pamiętając o przysługujących uprawnieniach strony do zastrzeżenia dostępu do niektórych dokumentów, w przypadku gdy stanowią one tajemnicę przedsiębiorstwa.

AB

Wśród kluczowych regulacji prawnych odnoszących się do ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa należy wskazać na:

wwspomnianą już u.z.n.k., która zawiera definicję tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 11 ust. 4), definicję czynu nieuczciwej konkurencji (art. 3 i art. 11), a także przewiduje roszczenia cywilne, w tym trzyletni termin przedawnienia tych roszczeń (art. 18-22) i zasady odpowiedzialności karnej za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 23);

wkodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 459 ze zm.; dalej: k.c.), w którym wskazuje się, że tajemnica przedsiębiorstwa to mienie przedsiębiorcy (art. 55¹);

wkodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1666 ze zm.; dalej: k.p.), z którego wynika pracowniczy obowiązek ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa pracodawcy (art. 100 k.p.);

wkodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1577; dalej: k.s.h.), zgodnie z którym obowiązek ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa zarządzanej spółki przez osoby zarządzające wynika z mocy zakazu konkurencji (art. 211 i art. 380); jeżeli osoby zarządzające związane są ze spółką stosunkiem pracy, zastosowanie znajdą również przepisy k.p.

Waga porozumień i umów

Obok regulacji ustawowych niezwykle istotne w odniesieniu do ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa są umowy i porozumienia, w tym umowy pomiędzy spółką a członkiem zarządu, pracodawcą a osobą, która świadczy pracę na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku prawnego na rzecz przedsiębiorcy (zwłaszcza umowy o zachowaniu poufności lub umowy o zakazie konkurencji; art. 101¹-101⁴ k.p.).

Konsekwencje ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa

Wyciek ważnych danych firmy jest równoznaczny z narażeniem jej na szkodę majątkową i wizerunkową oraz utratę przewagi rynkowej. Wobec osób lub podmiotów, które się tego dopuściły, a także wobec tych, którzy bezprawnie informację wykorzystują, przedsiębiorcy przysługują odpowiednie środki prawne w celu ochrony swoich interesów

Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa wiąże się z poważnymi konsekwencjami. W zależności od stanu sprawy naruszycielom grozi odpowiedzialność cywilna, karna, wynikająca z kodeksu pracy lub korporacyjna.

Roszczenia cywilnoprawne

Wśród środków cywilnoprawnych kluczowe znaczenie mają uprawnienia poszkodowanego określone w art. 18 u.z.n.k. Zgodnie z nim przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony czynem nieuczciwej konkurencji, może żądać:

wzaniechania niedozwolonych działań,

wusunięcia skutków niedozwolonych działań,

wzłożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,

wnaprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych (art. 415 k.c.),

wwydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, na zasadach ogólnych (art. 405 k.c.),

wzasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego, jeżeli czyn nieuczciwej konkurencji był zawiniony.

Ponadto gdy poszkodowanego przedsiębiorcę i naruszyciela łączyła umowa, wskutek naruszenia której doszło do ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa, poszkodowanemu przysługują roszczenia z tytułu odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 k.c.) oraz roszczenia o zapłatę kar umownych i ewentualnego odszkodowania przewyższającego kary umowne, o ile te ostatnie zostały zastrzeżone (art. 483 i 484 k.c.).

Trzeba pamiętać, że w art. 442¹ k.c. zdeterminowano początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych, w tym tych za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa (zgodnie z art. 20 ust. 2 u.z.n.k.). Biegnie on od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Należy odnotować, że od 27 czerwca 2017 r. treść art. 442¹ par. 1 k.c. uległa zmianie i obok przesłanki dowiedzenia się o szkodzie dodano również przesłankę możliwości dowiedzenia się o szkodzie przy zachowaniu należytej staranności przez poszkodowanego. To w oczywisty sposób zwiększa wymagania po jego stronie, gdyż broniąc się przed zarzutem przedawnienia podnoszonym w toku postępowania sądowego przez pozwanego, będzie musiał wykazać, że przy zachowaniu należytej staranności nie mógł się dowiedzieć wcześniej o szkodzie, a tym samym jego roszczenie nie jest jeszcze przedawnione.

Kwota odszkodowania powinna uwzględniać wszystkie okoliczności sprawy. W praktyce pojawiają się trudności dowodowe dotyczące wykazania wysokości szkody. Za każdym razem jest ona zależna od stanu danej sprawy. Wspomniana już dyrektywa 2016/943 wskazuje, że przy ustalaniu wysokości odszkodowania powinny zostać uwzględnione wszystkie odpowiednie czynniki, w tym negatywne skutki ekonomiczne poniesione przez poszkodowanego łącznie z utraconymi korzyściami, wszelkie nieuczciwe korzyści osiągnięte przez sprawcę naruszenia, a także szkoda niemajątkowa, jaką poniósł posiadacz tajemnicy przedsiębiorstwa w wyniku bezprawnego korzystania z jego tajemnicy (art. 14 dyrektywy 2016/943).

Odpowiedzialność karnoprawna

Karnoprawne konsekwencje dla naruszyciela tajemnicy przedsiębiorstwa przewidziane są w u.z.n.k. Zgodnie z art. 23 "Kto, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi w stosunku do przedsiębiorcy, ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważną szkodę przedsiębiorcy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Tej samej karze podlega, kto, uzyskawszy bezprawnie informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, ujawnia ją innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej".

Środki karne, które mogą być orzekane za przestępstwa z art. 23 ust. 1 i ust. 2 u.z.n.k., to w szczególności zakazy: zajmowania określonego stanowiska albo wykonywania określonego zawodu (art. 41 par. 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1137, dalej: k.k.) oraz zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej (art. 41 par. 2 k.k.).

Ważne

Od 27 czerwca 2017 r. treść art. 4421 par. 1 k.c. uległa zmianie i obok przesłanki dowiedzenia się o szkodzie dodano również przesłankę możliwości dowiedzenia się o szkodzie przy zachowaniu należytej staranności przez poszkodowanego. To w oczywisty sposób zwiększa wymagania po jego stronie.

Odpowiedzialność pracownicza i korporacyjna

Pracownik, który ze swojej winy dopuścił do ujawnienia tajemnicy przedsiębiorcy, ponosi odpowiedzialność materialną za szkodę wyrządzoną pracodawcy (na podstawie przepisów art. 114-122 k.p.). Odpowiada za rzeczywistą stratę poniesioną przez pracodawcę, zaistniałą wskutek normalnych następstw działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. Jeśli do jej wyrządzenia doszło z winy kilku pracowników, każdy z nich ponosi odpowiedzialność za jej część, stosownie do przyczynienia się do niej i stopnia winy. Jeżeli nie jest możliwe ustalenie stopnia winy i przyczynienia się poszczególnych pracowników do powstania szkody, odpowiadają oni w częściach równych.

Odszkodowanie za nieumyślne naruszenie pracowniczego obowiązku zachowania w tajemnicy informacji poufnych dotyczących przedsiębiorcy ustala się w wysokości wyrządzonej szkody. Nie może ono jednak przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu jej wyrządzenia. Jednak gdy pracownik umyślnie wyrządził szkodę pracodawcy, jest zobowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości. Jeżeli naprawienie szkody następuje na podstawie ugody pomiędzy pracodawcą i pracownikiem, wysokość odszkodowania może być obniżona, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a zwłaszcza stopnia winy podwładnego i jego stosunku do obowiązków pracowniczych.

Kluczowe: poinformować

Ważne jest to, że byli pracownicy są zobowiązani do zachowania w tajemnicy posiadanych poufnych informacji i powstrzymywania się od działań lub zachowań, które godziłyby w interesy byłego pracodawcy w zakresie przewidzianym w art. 11 u.z.n.k. przez okres trzech lat od ustania stosunku pracy, chyba że umowa stanowi inaczej albo przestał istnieć stan tajemnicy (art. 11 ust. 2). "Zwolnienia z zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej nie można utożsamiać z uchyleniem przez pracodawcę ustawowego zakazu ujawniania (upowszechniania) tajemnicy przedsiębiorstwa" - wynika z uzasadnienia wyroku SN z 8 października 2008 r. (sygn. akt V CSK 154/08); tak też SN w wyroku z 25 stycznia 2007 r. (sygn. akt I PK 207/06).

Podczas gdy odpowiedzialność z tytułu naruszenia zakazu konkurencji wynika z zawartej pomiędzy stronami pisemnej umowy, to odpowiedzialność z tytułu popełnienia czynu nieuczciwej konkurencji ma źródło w samej ustawie, bez potrzeby zawierania dodatkowych umów w tym zakresie i spoczywa na każdej osobie objętej jej zakresem podmiotowym, również na pracowniku, niezależnie od woli pracodawcy (wyrok SN z 8 sierpnia 2007 r., sygn. akt II PK 45/07). Tym samym bez względu na to, czy z pracownikiem została zawarta umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, zobowiązany jest on do zachowania w poufności tajemnicy przedsiębiorstwa byłego pracodawcy.

Należy dodać, że naruszenie zakazu konkurencji wiążącego każdego członka zarządu spółki kapitałowej (art. 211 i art. 380 k.s.h.) przez ujawnienie informacji poufnych przedsiębiorcy rodzi jego odpowiedzialność na podstawie przepisów k.s.h. lub równocześnie przepisów art. 11 w związku z art. 18 u.z.n.k. Ponadto jeżeli członek zarządu jest związany ze spółką stosunkiem pracy, zastosowanie znajdą również przepisy k.p.

Warto podkreślić, iż przedsiębiorca może oczekiwać od byłego pracownika, współpracownika albo osoby zarządzającej, że gdy zostaną związani umową o zakazie konkurencji, to po ustaniu umowy z przedsiębiorcą będą wykonywali tę umowę z należytą starannością (art. 355 par. 1 k.c.). Może ona obejmować również obowiązek sprawdzenia, jaki jest zakres działalności prowadzonej przez podmiot, z którym osoba ta zawiera umowę w trakcie obowiązywania umowy o zakazie konkurencji i czy nie pokrywa się on z zakresem działalności samego przedsiębiorcy. Fakt posiadania dostępu do szczególnie ważnych informacji uzyskanych u dotychczasowego przedsiębiorcy, których ujawnienie mogłoby narazić go na szkodę, może uzasadniać zakaz podjęcia współpracy na jakimkolwiek stanowisku u nowego przedsiębiorcy, w przypadku zbieżności zakresu prowadzonej działalności (zob. wyrok SN z 15 marca 2011 r., sygn. akt I PK 224/2010).

Ważne

Bez względu na to, czy z pracownikiem została zawarta umowa o zakazie konkurencji, po ustaniu stosunku pracy jest on zobowiązany do zachowania w poufności tajemnicy przedsiębiorstwa byłego pracodawcy.

Przekazanie poufnych danych biznesowych to ryzyko

Ujawnienie własnych tajemnic pomiędzy przedsiębiorstwami może w pewnych przypadkach prowadzić do ograniczenia konkurencji na rynku i tym samym zostać uznane przez prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów lub Komisję Europejską za niedozwolone

Organy ochrony prawa konkurencji stoją na stanowisku, że nawet jednostronne ujawnienie strategicznych informacji biznesowych konkurentowi może zostać uznane za ograniczające konkurencję (art. 6 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów lub art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej). Do takiego, nawet niecelowego ujawnienia, może dojść w trakcie negocjacji biznesowych dotyczących wzajemnej współpracy, w tym zawiązania wspólnego przedsiębiorcy lub podczas rozmów w zakresie koncentracji przedsiębiorstw, podczas których mogą zostać przekazane stronie przejmującej wszystkie wrażliwe informacje bez podpisania finalnej umowy i bez ewentualnej zgody organu antymonopolowego na jej zawarcie.

Zasadniczo największe ryzyko ograniczenia konkurencji rodzi wymiana informacji przyszłych lub teraźniejszych dotyczących cen, kosztów działalności, danych o klientach, planów rozwoju działalności, zagrożeń, inwestycji, technologii oraz programów badawczo-rozwojowych i ich wyników. W praktyce ocena ryzyka ograniczenia konkurencji związanego z wymianą konkretnych informacji powinna być dokonywana w każdym przypadku indywidualnie, przy uwzględnieniu w szczególności cech danego rynku.

Kary za porozumienia

Jeśli prezes UOKiK uzna, że przedsiębiorcy wymieniają się strategicznymi biznesowymi danymi, może nałożyć karę finansową na przedsiębiorcę (do 10 proc. obrotu), a także w pewnych przypadkach na osobę zarządzającą (maksymalny wymiar kary to 2 mln zł). Osoby poszkodowane (np. jeżeli wymiana informacji skutkowałaby podniesieniem cen) mogą dochodzić odszkodowania w sądzie cywilnym.

W trakcie kontaktów z innymi przedsiębiorcami - w szczególności z aktualnymi lub potencjalnymi konkurentami, a także działającymi na rynkach powiązanych - nie wolno wymieniać, jak również choćby udostępniać czy też przyjmować strategicznych informacji. Dotyczy to przede wszystkim informacji poufnych (niedostępnych publicznie, niezagregowanych) pozwalających na indywidualizację podmiotu czy też takich, które umożliwiają przedsiębiorcom koordynację działań.

Zakaz ten odnosi się w szczególności do danych dotyczących:

wpolityki cenowej - np. stosowanych cen, bonifikat, zasad ustalania cen w tym ich wzrostu, obniżki, czy też stosowanych rabatów;

wpolityki sprzedaży, kosztów działalności, danych dotyczących obrotów, sprzedaży zarówno w ujęciu ilościowym, jak i wartościowym, a także danych dotyczących jakości;

wwykazów klientów, warunków umów z nimi, popytu, polityki utrzymywania dotychczasowych klientów, planów marketingowych, ofert kierowanych do klientów, a także składanych w przetargach;

wplanów rozwoju działalności, zagrożeń, inwestycji, technologii oraz programów badawczo-rozwojowych i ich wyników;

wudziału w rynku;

wwszelkich poufnych informacji dotyczących przedsiębiorcy w tym słabych i mocnych stron na tle konkurencji.

Tak surowa kwalifikacja wymiany poufnych informacji biznesowych wynika z tego, że podstawową zasadą polskiego i unijnego prawa konkurencji jest samodzielność przedsiębiorców w prowadzeniu działalności gospodarczej przejawiająca się przede wszystkim w nieskoordynowanym, niezależnym od innych uczestników rynku - w tym konkurentów - podejmowaniu decyzji biznesowych. Tymczasem wymiana strategicznych informacji poufnych między konkurentami może zwiększać transparentność rynku i osłabiać chęć konkurowania na nim.

Uwaga na spotkania

Aby ograniczać ryzyko związane z zagrażającą konkurencyjności wymianą informacji, należy z bardzo dużą ostrożnością podchodzić do wszelkich kontaktów i spotkań biznesowych z innymi przedsiębiorcami, a zwłaszcza z bezpośrednimi konkurentami oraz z działającymi na rynkach powiązanych z tym, na którym koncentruje się nasza działalność, gdyż podczas nich może - choćby nieumyślnie - dojść do wymiany informacji lub też poczynienia nawet nieformalnych uzgodnień, które następnie mogą zostać uznane przez prezesa UOKiK lub Komisję Europejską za ograniczające konkurencję. Przed spotkaniem powinno się w miarę możliwości zapoznać z jego agendą, a jeżeli są w niej kwestie dotyczące strategicznych informacji biznesowych, skonsultować się z przełożonymi lub właściwymi doradcami. Przedsiębiorca powinien zadbać, aby osoby z firmy mające kontakt z konkurentami były świadome reguł prawa konkurencji, zapewniając im np. odpowiednie szkolenia.

Bez względu na to, czy zarządza się firmą, czy jest się jej pracownikiem, trzeba pamiętać, że wszystkie informacje poufne przedsiębiorcy powinny być w należyty sposób chronione, zgodnie z zasadami przyjętymi w ramach organizacji. Warto podejmować wszystkie dostępne i opłacalne środki zapewniające poufność informacjom wrażliwym dotyczącym przedsiębiorstwa. Pamiętając, że naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa pociąga za sobą poważne konsekwencje prawne, należy zapobiegać powstawaniu sytuacji, które rodzą ryzyko ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa.

@RY1@i02/2017/171/i02.2017.171.050000100.101(c).gif@RY2@

Przedsiębiorco, pamiętaj, że jeśli:

@RY1@i02/2017/171/i02.2017.171.050000100.805.jpg@RY2@

Jan Maciejewski

radca prawny, BSJP Brockhuis Jurczak Prusak Sp. k.