Wstydliwa rocznica przyjęcia dyrektywy powrotowej
W grudniu 2023 r. minęło 15 lat od przyjęcia przez Parlament Europejski i Radę dyrektywy 2008/115/WE w sprawie wspólnych norm i procedur w państwach członkowskich dotyczących powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (dyrektywa powrotowa). Zgodnie z jej art. 13 ust. 4 państwa członkowskie miały obowiązek zapewnić, by niezbędna pomoc prawna lub reprezentacja (cudzoziemców w procedurach powrotu) była udzielana na wniosek bezpłatnie. Piętnasta rocznica przyjęcia dyrektywy powrotowej stała się inspiracją dla Instytutu na rzecz Państwa Prawa do zorganizowania 14 grudnia 2023 r. wraz z Przedstawicielstwem UNHCR w Polsce seminarium poświęconego dostępowi do finansowanej przez państwo pomocy prawnej w procedurach uchodźczych i powrotowych. Tezy zaprezentowane przez IPP są wynikiem dwuletnich badań prowadzonych dzięki wsparciu z funduszy EOG.
Prawo do pomocy prawnej
W 2016 r. w Polsce weszły w życie przepisy (rozdział 4a ustawy o udzielaniu cudzo ziemcom ochrony na terytorium RP), na podstawie których cudzoziemcy mają prawo skorzystania z finansowanej przez państwo pomocy prawnej w postępowaniu odwoławczym przed Radą do Spraw Uchodźców (RdU). W ten sposób implementowano dyrektywę proceduralną 2013/32/UE. W rezultacie liczba cudzoziemców reprezentowanych w postępowaniach II instancji wzrosła z 10 proc. (2015) do nawet 61 proc. (2018). Ze sprawozdań RdU dowiadujemy się jednak, że kilkukrotne zwiększenie dostępu do pomocy prawnej nie przełożyło się na zwiększenie uznawalności wniosków uchodźczych. Między latami 2015 a 2022 Rada ds. Uchodźców rozpoznawała średnio ponad 900 odwołań od decyzji szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (UDSC), a stopień uznawalności wniosków uchodźczych spadł z 2,9 do 0,4 proc. W 2022 r. RdU na ok. 800 wydanych decyzji zaledwie w trzech z nich uznała aplikantów za uchodźców. Wyniki działalności orzeczniczej RdU odbiegały w tym okresie radykalnie od średnich dla wszystkich państw UE, w których w 2022 r. organy II instancji udzieliły ochrony w 21 proc. przypadków, a nawet 34 proc., jeśli się uwzględni przyznane pobyty humanitarne. Tymczasem RdU w latach 2016–2023 nie udzielała – poza sporadycznymi przypadkami – w II instancji ochrony międzynarodowej, ograniczając się do uchylenia ok. 5 proc. decyzji pierwszoinstancyjnych. Oznacza to, iż zwiększenie dostępności nieodpłatnej pomocy prawnej nie poprawiło dostępu do skutecznego środka prawnego (art. 47 k.p.p.).
Postępowania deportacyjne
Odmiennie wygląda sytuacja dostępu w Polsce do pomocy prawnej w postępowaniach deportacyjnych. Dyrektywa powrotowa nałożyła na państwa obowiązek zapewnienia, by niezbędna pomoc prawna lub reprezentacja prawna zostały przyznane deportowanym cudzoziemcom nieodpłatnie na wniosek, zgodnie z odpowiednimi przepisami krajowymi. Przepisy art. 13 ust. 4. dyrektywy należało implementować do porządku wewnętrznego do 24 grudnia 2011 r. Polska podjęła jedną próbę stworzenia takiego systemu, gdy 30 stycznia 2017 r. w przygotowanym przez MSWiA projekcie ustawy jasno podkreślano, że zmiana ta wynika z konieczności dostosowania polskiego prawa do przepisów dyrektywy powrotowej. Poprzedni rząd porzucił jednak prace nad uchwaleniem szczególnych przepisów, uzasadniając to nieoficjalnie faktem dostępności pomocy prawnej w postępowaniach przed sądami administracyjnymi. Nie wydaje się to decyzją słuszną.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.