Sąd może z urzędu stwierdzić nieważność umowy

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej rozpoznał wniosek złożony przez hiszpański sąd o wykładnię art. 4 Dyrektywy Rady 85/577/EWG z 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (dyrektywa). Wniosek ten złożono w ramach sporu między firmą a obywatelką, która odmówiła spełnienia zobowiązań podjętych wraz z podpisaniem umowy zawartej z przedstawicielem firmy u niej w domu.

Otóż 20 maja 2003 r. obywatelka podpisała z przedstawicielem firmy u siebie w domu umowę kupna piętnastu książek, pięciu DVD oraz odtwarzacza DVD. Produkty te zostały jej dostarczone 2 czerwca 2003 r. Ponieważ firma nie otrzymała zapłaty za dostarczone towary, wniosła o wydanie nakazu zapłaty przeciwko kupującej, domagając się zasądzenia kwoty 1861,52 euro z ustawowymi odsetkami za zwłokę. Pozwana, od której wyrokiem z 14 czerwca 2007 r. zasądzono żądaną kwotę, wniosła apelację.

We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym hiszpański sąd stwierdził przede wszystkim, że rozpatrywana umowa może być uznana za nieważną, albowiem pozwana nie została poinformowana o prawie odstąpienia od umowy w terminie siedmiu dni od dostarczenia towaru ani o warunkach i skutkach wykonania tego uprawnienia. Sąd ten pokreślił jednak, że ani przed sądem I instancji, ani podczas postępowania apelacyjnego obywatelka nie podniosła zarzutu nieważności umowy.

Tymczasem zważywszy na fakt, że art. 4 ustawy 26/1991 wymaga, by to konsument zażądał stwierdzenia nieważności umowy zawartej z naruszeniem wymogów określonych w art. 3 tej ustawy oraz że w prawie krajowym w postępowaniu cywilnym obowiązuje ogólnie zasada, wedle której sąd nie może z urzędu rozpoznawać okoliczności faktycznych, dowodów i żądań niepodniesionych przez strony.

Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że art. 4 Dyrektywy Rady 85/577/EWG z 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy stwierdził z urzędu nieważność takiej umowy ze względu na to, że konsument nie został poinformowany o przysługującym mu prawie odstąpienia od umowy. Sąd ma takie prawo nawet wówczas, gdy konsument nie podniósł tej nieważności w żadnym momencie postępowania przed właściwymi sądami krajowymi.

Zgodnie z dyrektywą w przypadku transakcji na odległość przedsiębiorcy są zobowiązani zawiadomić konsumentów na piśmie o przysługującym im prawie do odstąpienia od umowy, podając nazwisko i adres osoby, wobec której można dochodzić tego prawa. Takie zawiadomienie zawiera datę zawarcia umowy i wszelkie dane umożliwiające jej identyfikację. Konsument ma prawo do odstąpienia od umowy przez wysłanie zawiadomienia w terminie nie krótszym niż siedem dni od otrzymania zawiadomienia, zgodnie z procedurą ustanowioną w ustawodawstwie krajowym. Wysłanie przez konsumenta zawiadomienia zwalnia konsumenta z wszelkich zobowiązań wynikających z umowy. Dyrektywa nie stanowi oczywiście przeszkody dla wprowadzenia lub utrzymania w mocy przez państwa członkowskie bardziej korzystnych przepisów ochrony konsumentów w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą.

Adam Makosz

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 17 grudnia 2009 r., sygn. C 227/08.