Wyrok ETPC ułatwi sądom orzekanie na korzyść strony

Europejski Trybunał Praw Człowieka wytknął polskiemu sądowi, że ten powinien zastosować bezpośrednio konstytucję, jeżeli dostrzega, że przepis będący podstawą wyroku jest niezgodny z ustawą zasadniczą.

Prawo poprawione, ale wciąż nie działa

Sprawa, w której wyrok zapadł w ubiegłym tygodniu, dotyczyła Stanisława K. chorego na schizofrenię. Z inicjatywy brata został ubezwłasnowolniony i umieszczony w domu opieki społecznej. W tym czasie wiele razy bezskutecznie występował do sądu o uchylenie ubezwłasnowolnienia. Sądy stały jednak na stanowisku, że jako ubezwłasnowolniony nie może sam składać takich wniosków. Mógłby to zrobić jego brat. Ten jednak zniknął.

W 2007 r. Trybunał Konstytucyjny (sygn. akt K 28/05) orzekł, że przepis kodeksu postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie przyznaje osobie ubezwłasnowolnionej uprawnienia do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia, jest niezgodny z konstytucyjnym prawem do wolności. W efekcie zmieniono przepisy procedury cywilnej. Stanisław K. we wrześniu 2007 r. kolejny raz wystąpił więc do sądu, ale i tym razem jego wniosek został odrzucony. Sąd stwierdził bowiem, że zmiany w k.p.c. będą obowiązywać dopiero od października, więc wcześniej nie mają zastosowania w sprawie.

Sprawa trafiła do trybunału w Strasburgu. Ten przyznał skarżącemu 10 tys. euro zadośćuczynienia i stwierdził, że sąd rozpoznający sprawę o uchylenie ubezwłasnowolnienia powinien uwzględnić wniosek i zastosować bezpośrednio przepisy konstytucji gwarantujące nienaruszalność godności ludzkiej i ochronę wolności. Tymczasem zastosował przepisy, o których wiedział, że są sprzeczne z ustawą zasadniczą.

Problem jednak w tym, że zarówno Sąd Najwyższy (SN), jak i Trybunał Konstytucyjny (TK) uważają, że sąd rozpoznający sprawę nie może odmówić zastosowania przepisu ustawy z powodu jego niezgodności z konstytucją.

Zgodnie z art. 8 ust. 2 konstytucji jej przepisy stosuje się bezpośrednio. Jednak TK podkreśla, że "domniemanie zgodności ustawy z konstytucją może być obalone jedynie wyrokiem TK, a związanie sędziego ustawą obowiązuje dopóty, dopóki ustawie tej przysługuje moc obowiązująca" (sygn. akt SK 18/00).

Podobny pogląd wyraził SN, który przez pewien czas toczył spór z TK w tej kwestii. W jednym z wyroków stwierdził, że "sąd rozpoznający sprawę nie może odmówić zastosowania przepisu ustawy z powodu jego niezgodności z konstytucją" (sygn. akt I CK 291/03). Wskazał przy tym, że w sytuacjach wątpliwych sąd powinien się zwrócić z pytaniem prawnym do TK.

- Rzecz jednak w tym, że sędziowie podlegają tak konstytucji, jak i ustawom. A w zakresie wyrokowania są niezawiśli - wskazuje dr Jacek Zaleśny, konstytucjonalista z Uniwersytetu Warszawskiego.

Wciąż jednak brak jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji gdy TK już orzekł o niezgodności danego przepisu z ustawą zasadniczą, a parlament nie dostosował jeszcze przepisów do wyroku trybunału, sędziowie powinni stosować w takim przypadku bezpośrednio przepisy konstytucji, czy niekonstytucyjnej, ale jeszcze obowiązującej ustawy. - Jest to swobodne uznanie sędziego, który przepis zastosuje - wskazuje dr Zaleśny.

Dodaje, że rozwiązaniem byłoby, gdyby TK wyraźnie wskazywał, co się dzieje w okresie pomiędzy podjęciem wyroku a jego wejściem w życie.

Trzecie wyjście z sytuacji

Wyrok ETPC wskazuje jednak inną drogę niż ta obrana przez TK i SN. Mówi bowiem wprost, że sądy powinny stosować bezpośrednio konstytucję.

- Sąd powinien stosować podstawę prawną korzystniejszą dla obywatela - zauważa prof. Genowefa Grabowska, konstytucjonalista.

Dodaje, że po tym wyroku może sądy się odważą na tego typu rozstrzygnięcia. Jednak potrzeba teraz przede wszystkim reakcji ustawodawcy.

do 12 miesięcy trybunał może odroczyć utratę mocy, gdy chodzi o inny akt normatywny

do 18 miesięcy trybunał może odroczyć utratę mocy obowiązującej ustawy

Zasady wnoszenia skargi do ETPC:

● Skarga przysługuje w przypadku naruszenia przez państwo praw zawartych w europejskiej konwencji.

● Można skarżyć państwo za jego działania lub zaniechania.

● Przed wniesieniem skargi konieczne jest wyczerpanie krajowych środków odwoławczych zgodnie z przepisami prawa polskiego. Należy wnieść:

- w sprawach cywilnych - apelację i skargę kasacyjną, jeżeli przysługuje,

- w sprawach karnych - apelację i kasację, jeżeli przysługuje,

- w sprawach administracyjnych - odwołanie do organu administracji II instancji oraz skargę do WSA i NSA,

- w sprawach dotyczących przewlekłości postępowania sądowego - skargę na przewlekłość postępowania sądowego do sądu krajowego.

● Skargę wnosi się w terminie sześciu miesięcy od daty wydania ostatecznej decyzji w sprawie.

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl