Jak uzyskać pomoc prawną w postępowaniu w Strasburgu

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu jest sądem międzynarodowym rozpatrującym skargi osób, które twierdzą, że zostały naruszone ich prawa zagwarantowane w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r. (dalej: konwencja). Polska ratyfikowała ten dokument w 1993 r.

Wniesienie skargi do trybunału

Do wniesienia skargi do Trybunału uprawniony jest przede wszystkim każdy obywatel indywidualnie. Przyjmowane są też skargi od grup osób oraz od organizacji pozarządowych. Nie oznacza to jednak, że skarga jest dopuszczalna w każdej sytuacji. Warunkiem skutecznego jej wniesienia jest wykorzystanie przez skarżącego przysługujących mu w kraju wszystkich możliwych środków odwoławczych. [Przykład 1]

Należy również pamiętać, że postępowanie przed trybunałem już na etapie wnoszenia skargi jest sformalizowane. W praktyce oznacza to, że skarżący zobowiązany jest do wypełnienia składającego się z ośmiu części formularza skargi. To właśnie ten dokument jest podstawą zbadania sprawy. Skarżący powinien postawić w nim zarzut, że stał się ofiarą naruszenia praw zawartych w konwencji lub w jej protokołach, na przykład prawa do nauki, rzetelnego procesu czy bezprawnego pozbawienia wolności.

To jednak nie koniec: aby skarga nie została odrzucona ze względów formalnych, skarżący przy jej wnoszeniu powinien przestrzegać terminów oraz wymogów proceduralnych. Zgodnie z przepisami konwencji skargę należy wnieść w ciągu sześciu miesięcy od momentu, w którym zapadła ostateczna decyzja w sprawie, która spowodowała, że skarżący zdecydował się odwołać do Strasburga. W razie wniesienia jej po terminie trybunał odrzuci ją ze względów formalnych.

W praktyce przyjmuje się, że datą wniesienia skargi jest dzień, w którym została wysłana (np. nadana na poczcie). Zanim jednak skarżący wypełni specjalny formularz zawierający skargę, powinien w języku ojczystym napisać list do trybunału i przedstawić w nim powody, które uzasadniają jej wniesienie. W liście trzeba krótko przedstawić sprawę i wskazać, jakie prawa zostały naruszone. Oprócz tego należy podać informacje o wykorzystanych środkach zaskarżenia, z których skarżący skorzystał w kraju. Dodatkowo należy również przedstawić wydane decyzje w sprawie, informując przy tym o ich treści, dacie wydania oraz organie, który je podjął. Jako załączniki należy dołączyć kopie tych decyzji. Podobnie też skarga może zostać złożona w języku ojczystym skarżącego się.

Zanim zostanie zarejestrowana i otrzyma swój numer, sprawdza się jej treść i ocenia, czy jest uzasadniona. Gdy spełnia ona wymogi formalne, to wówczas szef kancelarii przesyła skarżącemu formularz do wypełnienia. Następnie formularz razem z dokumentami skarżący odsyła do Sekretariatu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. [Przykład 2]

Prawo do pełnomocnika

Podobnie jak w postępowaniu przed polskim wymiarem sprawiedliwości, tak również w przypadku spraw rozpoznawanych przed sądem w Strasburgu skarżący może liczyć na pomoc prawną. Konwencja bowiem wprost nawiązuje do udzielenia pomocy prawnej. Zgodnie z art. 6 konwencji każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą, jeżeli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony, ma prawo co najmniej do korzystania z bezpłatnej pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości.

Z takiego sformułowania przepisów wynika, że na bezpłatną pomoc adwokata nie mogą liczyć wszystkie osoby. W praktyce bowiem przy ocenie dopuszczalności przyznania bezpłatnej pomocy obrońcy trybunał bierze pod uwagę przede wszystkim ciężar gatunkowy sprawy oraz stopień jej skomplikowania.

Aby na pomoc prawną mogły liczyć nie tylko osoby oskarżone, prawo do adwokata zostało zagwarantowane również w Regulaminie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który określa zasady przyznawania przez trybunał pomocy prawnej skarżącemu uczestniczącemu w postępowaniu ze skargi indywidualnej.

Zgodnie z regulaminem przewodniczący Izby, z własnej inicjatywy lub na wniosek skarżącego, podejmuje decyzję o przyznaniu pomocy finansowej skarżącemu. Co ważne, pomoc prawną przyznaje się wyłącznie wtedy, gdy przewodniczący Izby jest przekonany, że jest to niezbędne dla właściwego przebiegu sprawy przed Izbą, jak również skarżący nie posiada wystarczających środków na pokrycie całości lub części wymaganych kosztów. [Przykład 3]

Należy jednak podkreślić, że skarżący otrzymuje omawianą pomoc od momentu złożenia przez państwo tzw. obserwacji co do dopuszczalności skargi lub od upływu terminu do jej złożenia. Innymi słowy oznacza to, że procedura przyznania pomocy prawnej przez trybunał może mieć miejsce po otrzymaniu przez skarżącego repliki odpowiedzi państwa pozwanego. W konsekwencji do tego momentu skarżący musi radzić sobie sam.

Należy również pamiętać, że jeżeli przewodniczący Izby stwierdzi, że odpadły przesłanki podjęcia decyzji o przyznaniu pomocy prawnej (w przypadku gdy zostanie ustalone, że sytuacja materialna skarżącego uległa zmianie i posiada on już wystarczające środki), w każdej chwili może ją odwołać lub zmienić. Podobnie też gdy pomoc prawna świadczona jest w sposób nieprawidłowy. Wyznaczony przez trybunał pełnomocnik reprezentuje stronę w trakcie postępowania przed sądem.

Zakończenie postępowania

Po przeprowadzeniu całego postępowania prezes albo sędzia ogłaszają wyrok. Ogłoszenie orzeczenia, podobnie jak w przypadku procedur obowiązujących przed polskimi sądami, zawsze następuje publicznie.

Następnie orzeczenie otrzymują: Komitet Ministrów, sekretarz generalny Rady Europy, strony postępowania i inne osoby, których dotyczy. Oprócz sentencji, informacji o sposobie wykonania wyroku i poniesionych kosztach, zapisu o sposobie głosowania sędziów zawiera ono również streszczenie oświadczeń stron oraz ogólną historię przebiegu postępowania. Wskazuje też nazwisko prezesa, szefa albo zastępcy szefa kancelarii, wyszczególnia strony postępowania, pełnomocników, doradców i adwokatów oraz orzeczenie o autentyczności zapisu wyroku w jednym z języków urzędowych trybunału.

Należy również pamiętać, że wyroki, jak również decyzje uznające skargi za dopuszczalne lub niedopuszczalne, zawierają uzasadnienie. Jeżeli zaś wyrok w całości lub w części nie wyraża jednomyślnej opinii sędziów, każdy sędzia jest uprawniony do załączenia opinii odrębnej. Wraz z prawomocnym zakończeniem postępowania kończy się rola pełnomocnika wyznaczonego przez trybunał.

Ważne

Do 2011 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka 945 razy orzekał w sprawach skarg kierowanych przeciwko Polsce. W 815 przypadkach dopatrzył się naruszeń. Najwięcej (412) wyroków dotyczyło przewlekłości postępowania przed polskimi sądami. Skargi do trybunału należy wysyłać pocztą na adres: European Court of Human Rights Council of Europe 67075 Strasbourg Cedex France

Wymogi dla skargi

Każda skarga do trybunału w Strasburgu powinna zawierać:

● dane osobowe skarżącego,

● nazwę państwa, przeciwko któremu została wniesiona,

● fakty i argumenty skarżącego,

● oświadczenie o spełnieniu wymagań do wniesienia skargi,

● dane przedstawiciela skarżącego,

● wskazanie żądania,

● wskazanie, w jakim języku skarżący chce otrzymać orzeczenie - ma do wyboru język angielski i francuski,

● oświadczenie o tym, że sprawą nie zajmował się inny organ międzynarodowy, który miał prawo ją rozstrzygnąć (wyjątek dotyczy zakazu nieludzkiego postępowania i przewlekłego postępowania w sprawach cywilnych),

● przedmiot skargi,

● kopie wszystkich istotnych dokumentów, a zwłaszcza decyzji sądowych i innych związanych z przedmiotem skargi.

PRZYKŁADY

1 Skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie zastąpi apelacji

Aby Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu rozpatrzył sprawę, przed złożeniem skargi należy wykorzystać wszystkie dostępne w kraju środki odwoławcze, które są przewidziane przez polskie prawo. Dlatego od wyroku pierwszej instancji należy złożyć apelację do sądu drugiej instancji, a nawet - o ile jest to możliwe w tej konkretnej sprawie - starać się wnieść skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego lub skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Natomiast w sprawach administracyjnych, zanim skarżący zgłosi się do Strasburga, powinien odwołać się do organu administracyjnego drugiej instancji, a następnie wnieść skargę do sądu administracyjnego. Gdy skarżący nie wykorzystał w kraju wszystkich możliwości do wniesienia skargi, to mimo że uważa wyrok polskiego sądu za krzywdzący, nie może wnieść skargi do ETPC.

2 Trybunał Praw Człowieka nie każdą skargę przyjmie do rozpatrzenia

Europejski Trybunał Praw Człowieka nie rozpoznaje spraw, które są skierowane przeciwko osobom prywatnym, przedsiębiorstwom, związkom zawodowym, stowarzyszeniom, spółkom, spółdzielniom, fundacjom i innym instytucjom i organizacjom, a więc innymi słowy podmiotom prywatnym. Przepisy prawa przewidują jeden wyjątek od tej zasady. Trybunał zajmie się sprawą po spełnieniu przez skargę warunków formalnych, gdy dotyczy ona sprawy, którą takiej instytucji lub organizacji zlecił organ administracji państwowej. Nie można również wnosić skargi, która dotyczy naruszenia praw niezagwarantowanych w europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności lub w jednym z jej protokołów dodatkowych. Oprócz tego skarga nie może dotyczyć naruszenia prawa, które miało miejsce, jeszcze zanim w Polsce weszła w życie konwencja europejska. Przyczyną wystąpienia ze skargą nie może być również chęć uniknięcia odpowiedzialności karnej lub przedstawienie w niej fałszywych informacji.

3 Nie każdy może liczyć na przyznanie darmowej pomocy prawnej w Strasburgu

Pomoc prawną w postępowaniu przed trybunałem przyznaje się wyłącznie wtedy, gdy przewodniczący Izby jest przekonany, że jest to niezbędne dla właściwego przebiegu sprawy, jak również gdy skarżący nie posiada wystarczających środków na pokrycie całości wymaganych kosztów. W celu ustalenia tej okoliczności wymagane jest wypełnienie formularza deklaracji wskazującej dochody, środki kapitałowe oraz wszelkie zobowiązania finansowe. Sama deklaracja wymaga poświadczenia przez właściwe władze krajowe, np. urząd skarbowy. Bezpłatną pomoc prawną trybunał może też przyznać skarżącemu się z własnej inicjatywy, gdy uzna, że sprawa jest skomplikowana, a pomoc jest niezbędna do prawidłowego przebiegu sprawy, natomiast skarżący nie ma pieniędzy na pokrycie jej kosztów. Dopiero po otrzymaniu danych finansowych przewodniczący Izby podejmuje decyzję w przedmiocie przyznania pomocy prawnej. O decyzji przewodniczącego szef kancelarii powiadamia odpowiednio strony.

Łukasz Sobiech

dgo@infor.pl

Podstawa prawna

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r. (Dz.U. nr 61 z 1993 r., poz. 284 z późn. zm.).