Co z ubezpieczeniem przy pracy w różnych krajach

Sygn. akt II UK 587/13

z 11 września 2014 r.

Wnioskodawczyni 5 września 2011 r. zwróciła się do ZUS o ustalenie ustawodawstwa właściwego dla ubezpieczenia społecznego. Poinformowała organ rentowy o zamieszkaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej w Polsce, przy jednoczesnym wykonywaniu umowy o pracę na rzecz pracodawcy słowackiego i na terytorium Słowacji.

Decyzją z 10 listopada 2011 r. ZUS stwierdził podleganie przez wnioskodawczynię polskiemu ubezpieczeniu społecznemu, ponieważ nie przedstawiła ona, poza umową o pracę, innych dowodów wykonywania pracy na Słowacji. Nie zastosowała się także do wezwań złożenie wyjaśnień. ZUS kierował je, powołując się na art. 3 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2009 r. L 284, s. 1; dalej: rozporządzenie nr 987/2009) w związku z art. 50 par. 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.).

Sąd okręgowy, oddalając odwołanie wyrokiem z 21 stycznia 2013 r., ustalił, że wnioskodawczyni prowadziła w Polsce działalność gospodarczą (pracownię architektury krajobrazu wyrejestrowaną 7 lipca 2011 r.), z tytułu której nie odprowadzała składek na ubezpieczenia społeczne. Zawarła także 1 lipca 2010 r. umowę o pracę z firmą z siedzibą na Słowacji, na podstawie której miała świadczyć pracę promotora szkoleń języka angielskiego w internecie. Miejscem pracy była Słowacja, czas pracy wynosił 1/8 etatu, a wynagrodzenie 38,5 euro miesięcznie.

Z protokołu kontroli przeprowadzonej przez słowacką instytucję ubezpieczeniową wynikało, że ubezpieczona była zatrudniona od 1 lipca 2011 r. do 31 grudnia 2011 r. i z tego tytułu zgłoszona do słowackiego ubezpieczenia społecznego. Ponadto słowacka państwowa inspekcja pracy ustaliła, że praca wykonywana przez pracowników w tej firmie miała charakter doraźny. Pracownicy nie pracowali regularnie. Pracodawca był w telefonicznym lub internetowym kontakcie z pracownikami i informował ich na bieżąco, gdzie mają odebrać dokumenty dotyczące pracy i w jakim miejscu mają pracować. Prowadził ewidencję dotyczącą obecności pracowników w pracy oraz liczby przepracowanych godzin, a w przypadku nieprzydzielenia pracy z jego winy wypłacał pracownikom ekwiwalent za wynagrodzenie w wysokości ich średniego wynagrodzenia zgodnie ze słowackim kodeksem pracy. Według ustaleń słowackiej państwowej inspekcji pracy koniec zatrudnienia wnioskodawczyni przypadł na 31 stycznia 2012 r. Od 1 marca 2013 r. wnioskodawczyni jest zatrudniona na Słowacji w innej firmie.

Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie ze względu na stwierdzenie marginalnego charakteru pracy wnioskodawczyni na Słowacji w stosunku do jej ogólnej działalności zarobkowej. Niewielki wymiar obowiązków wynikających z umowy i niesystematyczne ich wykonywanie dały sądowi podstawę do stwierdzenia, że nie doszło do powstania stosunku pracy w innym państwie, co oznaczało podleganie przez skarżącą polskiemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania działalności pozarolniczej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 i art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Sąd apelacyjny, oddalając wyrokiem z 6 czerwca 2013 r. apelację ubezpieczonej, orzekł, że między skarżącą a jej słowackim pracodawcą nie zaistniał stosunek pracy. W ocenie tego sądu umowa o pracę zawarta z pracodawcą słowackim jest nieważna jako służąca obejściu prawa, a jej nieważność, ze względu na niewywoływanie skutków w prawie słowackim, wyłącza zastosowanie art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. z 2004 r. UE L 200, s.1; dalej: rozporządzenie nr 883/2004).

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok sądu okręgowego, a także decyzję ZUS, i przekazał sprawę organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. SN uznał za zasadny zarzut niezastosowania art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004, gdyż ubezpieczona domagała się ustalenia wobec niej ustawodawstwa właściwego, informując, że jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą na terytorium Polski (w Polsce ma też miejsce zamieszkania) oraz wykonuje pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim. Zgodnie z art. 1 pkt a rozporządzenia nr 883/2004 do celów stosowania rozporządzenia określenie praca najemna oznacza wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako taka do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce. Wnioskodawczyni weszła więc w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności w różnych państwach i konieczne jest zbadanie, czy spełnia warunki ubezpieczenia ustanowione przez system zabezpieczenia społecznego w prawie krajowym wskazanym przez normy kolizyjne jako właściwe.

W tym wypadku organ ubezpieczeń społecznych miejsca zamieszkania ubezpieczonej był uprawniony tylko do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 (wyrok SN z 23 sierpnia 2007 r., sygn. akt I UK 68/07, OSNP 2008/19-20/300), nie miał natomiast kompetencji do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia w sensie prawnym. Ocena ta mogła nastąpić wyłącznie na podstawie wskazanego przez normę kolizyjną przepisów miejsca świadczenia pracy i mogła być dokonana tylko przez organ władny te przepisy stosować. Jest oczywiste, że instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powziąć wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego zastosowanie do zainteresowanego z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia nr 987/2009. Może istnieć więc niepewność co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie może rozstrzygać sama, lecz musi się dostosować do trybu rozwiązywania sporów co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności o art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się - w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności - do instytucji innego państwa członkowskiego.

Zastosowanie ma również decyzja nr A1 Komisji Administracyjnej w sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji w zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 (Dz.U. UE z 2010 r. C 106).

Oprac. Marcin Wilczyński

asystent sędziego Sądu Najwyższego