Brak konkursu nie uzasadnia wieloletniego zatrudniania nauczycieli na czas określony

Przez wiele lat nauczyciele pracowali w szkolnictwie na podstawie umów zawieranych na czas określony, we Włoszech przepisy dopuszczają bowiem nieograniczoną liczbę terminowych umów o pracę. Zgodnie z ustawą w sprawie zatrudnienia w administracji publicznej z 2001 roku "w celu zaspokojenia tymczasowych i wyjątkowych potrzeb administracja publiczna może do celów rekrutacji i zatrudnienia personelu stosować elastyczne formy umowne określone w kodeksie cywilnym i w ustawach dotyczących stosunków pracy w przedsiębiorstwie".

Z kolei unijne przepisy porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony (załącznik do dyrektywy Rady 99/70/WE, Dz.Urz. WE L 175 z 10 lipca 1999 r.) przewidują, że takie umowy między pracownikiem a tym samym pracodawcą nie mogą przekraczać 36 miesięcy. Przepisy ramowe zostały wdrożone do włoskiego systemu prawnego, ale uznano, że nie dotyczą pracowników szkolnictwa - nauczycieli, personelu administracyjnego, technicznego i pomocniczego szkół.

Zgodnie z regulacjami dotyczącymi zatrudnienia w szkolnictwie we Włoszech etaty nieobsadzone na 31 grudnia są obsadzane w drodze rocznych zastępstw w oczekiwaniu na konkurs. Zastępstwa są wyznaczane również wtedy, gdy etat byłby częściowy.

W oczekiwaniu na konkurs

Nic nie byłoby w tym dziwnego, gdyby nie fakt, że w latach 1999-2011 konkursy nie były w ogóle organizowane. A nauczyciele pracowali na umowach na zastępstwo przez wiele lat. Jedna ze skarżących pracowała np. 72 miesiące w latach 2003-2012, inna - 50 miesięcy i 26 dni w latach 2006-2012.

Kilka osób skierowało więc sprawę do sądu, domagając się umów o pracę na czas nieokreślony, mianowania na stanowisko nauczyciela oraz wynagrodzenia za okres między poszczególnymi umowami.

Sprawa trafiła do sądu w Neapolu, a ten skierował do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej pytanie, czy przepisy włoskie są zgodne z porozumieniem ramowym w sprawie pracy na czas określony. Zwrócono uwagę, że zezwalają one na zawieranie kolejnych umów czasowych, dzięki czemu można obsadzić stanowiska w oczekiwaniu na zakończenie konkursów. Jednak nie wiadomo, jak interpretować regulacje, w sytuacji gdy nie ma terminu zakończenia konkursu i nie istnieje możliwość uzyskania odszkodowania za ewentualną szkodę poniesioną z uwagi na zawieranie umów na czas określony zamiast nieokreślony.

Nie tylko dla prywatnych

Trybunał badając sprawę, zaznaczył, że porozumienie ramowe z 1999 roku odnosi się do wszystkich pracowników, zarówno w sektorze prywatnym, jak i w państwowym. Zatem także do nauczycieli i pracowników administracyjnych, zatrudnionych na zastępstwo w szkołach publicznych.

Jednak porozumienie to nakłada obowiązek wprowadzenia obiektywnych powodów uzasadniających odnowienie umów o pracę na czas określony, maksymalny czas trwania takich umów bądź dopuszczalną liczbę wznowień. Porozumienie sugeruje też, że powinna zostać wprowadzona sankcja przewidywana w przypadku naruszenia przepisów dotyczących umowy na czas nieokreślony.

Tymczasem - jak podkreśla TSUE - przepisy włoskie nie przewidują żadnego rozwiązania, które ograniczałoby maksymalny całkowity czas trwania umów czy liczbę ponownie zawieranych. Zatem w takiej sytuacji ponowne zawieranie umów powinno być uzasadnione "obiektywnym powodem" - np. szczególnym charakterem zadań, ich swoistymi cechami lub realizacją słusznego celu polityki społecznej.

Jakie powody

Takim "obiektywnym powodem" - jak zaznaczył TSUE - może być nieobecność wskutek choroby, urlopu rodzicielskiego, macierzyńskiego czy innego. Trybunał zwrócił też uwagę, że włoska konstytucja ustanawia po stronie państwa obowiązek zorganizowania usług szkolnictwa w taki sposób, by zapewnić zgodność między liczbą nauczycieli a liczbą uczniów. Zależy to od wielu czynników, których część może być trudna do kontrolowania czy przewidzenia.

Trybunał przyznał, że czynniki te świadczą o szczególnej potrzebie elastyczności i mogą uzasadniać korzystanie z kolejnych umów o pracę na czas określony. Także w oczekiwaniu na zakończenie postępowań konkursowych. Jednak przepis, który zezwala na ponowne zawieranie umów na czas określony w oczekiwaniu na zakończenie konkursów nie może być uzasadniany "obiektywnym powodem" i nie jest zgodny z porozumieniem ramowym, jeżeli prowadzi do nadużyć i korzystania z kolejnych umów o pracę na czas określony. A dzieje się tak wówczas, gdy z umów tych korzysta się w celu zaspokojenia "stałych i długookresowych potrzeb szkół państwowych w zakresie personelu".

Sąd wyjaśnia

Terminy mianowania nauczycieli w ramach włoskiego systemu są zmienne i niepewne, ponieważ zależą od nieprzewidywalnych okoliczności. Z jednej strony uzależnione są od całkowitego okresu trwania umów o pracę na czas określony oraz stanowisk, które w międzyczasie są zwalniane. Z drugiej strony przepisy nie ustalają żadnego konkretnego terminu organizacji konkursów.

I chociaż umowa o zastępstwo jest zawierana tylko do czasu zakończenia konkursu, to skoro nie ma konkursu, prowadzi to do nadużyć. Dlatego włoskie przepisy nie są zgodne z porozumieniem ramowym. I nie można tłumaczyć, że dzieje się "ze względów budżetowych". Co więcej, przepisy włoskie wykluczają także możliwość naprawienia szkody poniesionej w wyniku nadużyć i nie zezwalają na przekształcenie umów na czas określony w umowy na czas nieokreślony.

Wobec tego w ocenie TSUE porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony jest sprzeczne z włoskimi przepisami. Przepisy nie zawierają również obiektywnych i przejrzystych kryteriów pozwalających zweryfikować, czy ponowne zawarcie takich umów służy zaspokojeniu rzeczywistego zapotrzebowania, czy też prowadzi do osiągnięcia realizowanego celu i czy jest niezbędne. Z tego też względu trybunał orzekł o niezgodności włoskich przepisów z uregulowaniami unijnymi. Rozpatrzenie sprawy nauczycieli, którzy mieli przedłużone umowy na czas określony, należeć będzie już dalej do sądów włoskich.

z 26 listopada 2014 roku w sprawach połączonych C-22/13, C-61/13, C-62/13, C-63/13, C-418/13 Raffaella Mascolo i in. przeciw ministerstwu edukacji, szkolnictwa wyższego i badań naukowych.

WAŻNE

Porozumienie ramowe Rady 99/70/WE nakłada obowiązek wprowadzenia obiektywnych powodów uzasadniających odnowienie umów o pracę na czas określony, maksymalny czas trwania takich umów bądź dopuszczalną liczbę wznowień

Elżbieta Dominik

dgp@infor.pl