Jak spadkobiercy mogą skutecznie i zgodnie z prawem dokonać podziału majątku spadkowego

Nabywca udziału spadkowego ma prawo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku. Przysługują mu więc takie same uprawnienia jak pozostałym spadkobiercom oraz wierzycielom spadkobierców. Może wziąć udział w postępowaniu działowym, ponieważ jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 510 k.p.c. Wynik postępowania dotyczy bowiem jego praw.

Natomiast takiego prawa o wystąpienie do sądu z wnioskiem nie ma nabywca udziału w konkretnym przedmiocie należącym do spadku.

Nabywca udziału spadkowego nie może żądać zniesienia współwłasności tylko tego przedmiotu, w którym nabył udział.

Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, ale z ważnych powodów może zostać ograniczony tylko do części spadku.

Postępowanie o dział toczy się przed sądem spadku w trybie nieprocesowym. Spór o podział majątku spadkowego spadkobiercy mogą też poddać rozstrzygnięciu przez sąd polubowny bądź zawrzeć umowę w formie ugody sądowej w postępowaniu o dział spadku.

Podstawa prawna

Art. 55¹, 74 i 75¹, 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Wprawdzie o sposobie i warunkach podziału spadku decydują strony umowy o dziale, ale nie mogą w umowie określić wielkości przysługujących im udziałów w inny sposób, niż wynika to z przepisów regulujących dziedziczenie ustawowe albo z testamentu. Dokonany w taki sposób podział byłby nieważny, podobnie jak umowa działowa.

Zawierając umowę o dział, strony dzielą jedynie aktywa spadkowe, natomiast nie dzielą zadłużeń obciążających masę spadkową. Nawet Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie zajął stanowisko, że nie wolno dzielić długów spadkowych, a spadkobiercy mogą jedynie określić, kto i za jakie długi ponosi odpowiedzialność (orzeczenie SN z 20 września 2000 r. w sprawie sygn. akt I CKN 295/00, opublikowane w OSNC nr 2 z 2001 r., poz. 32).

W umowie o dział strony powinny uregulować także wzajemne stosunki prawne dotyczące spadku, na przykład zaliczyć darowizny, uwzględnić zapisy itd. Natomiast gdyby o dziale spadku decydował sąd, to wówczas w postępowaniu działowym rozstrzygnie o istnieniu zapisów, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, a także o wzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych pobranych pożytków i innych przychodów poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych.

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) oraz art. 686 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Prawo spadkobierców do przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku oraz o wystąpienie z wnioskiem o dział spadku nie przedawnia się. Spadkobiercy z takimi wnioskami mogą wystąpić w dowolnym terminie, bez względu na to, kiedy zmarł spadkodawca. Z wnioskiem o dział mogą nawet wystąpić spadkobiercy spadkobierców. Składają go w tzw. sądzie spadku, czyli tym, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Wnioskodawca we wniosku powinien powołać się na postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku, zamieścić dane dotyczące tego stwierdzenia, spisu inwentarza oraz testamentu. Chodzi o informację, czy spadkodawca sporządził testament, a nawet kilka testamentów, gdzie ewentualnie zostały one złożone i gdzie się znajdują. Gdyby spis inwentarza nie został sporządzony, to wówczas we wniosku należy wskazać majątek, który ma być przedmiotem działu.

Jeżeli zamiast prowadzić w sądzie sprawę o stwierdzenie nabycia spadku spadkobiercy u notariusza sporządzili akt poświadczenia dziedziczenia (który następnie został zarejestrowany), to wówczas we wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Natomiast gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, to wówczas należy przedstawić dowody stwierdzające, że stanowiła własność spadkodawcy.

Podstawa prawna

Art. 680 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

W razie dziedziczenia ustawowego przy dziale spadku zalicza się na schedę spadkową otrzymane od spadkodawcy darowizny. Taka zasada obowiązuje pod warunkiem, że miało miejsce dziedziczenie ustawowe, a spadek dzielony jest między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem. Natomiast zasady tej nie stosuje się wówczas, gdy z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Takie oświadczenie spadkodawca mógł złożyć np. przy dokonywaniu darowizny.

Jednakże spadkodawca może złożyć obowiązek zaliczenia darowizny na schedę spadkową również na innego spadkobiercę ustawowego, który nie jest zstępnym ani małżonkiem.

Na schedę spadkową nie są zaliczane drobne darowizny, które są zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. Oceny co do tego, czy darowizna jest drobna, dokonuje się odnośnie do konkretnego przypadku, oceniając np. stan majątkowy spadkodawcy i obdarowanego.

Może się zdarzyć, że obdarowana osoba nie jest spadkobiercą ustawowym, lecz została powołana do spadku w testamencie. Wtedy w stosunku do niej obowiązek zaliczenia otrzymanych darowizn na poczet spadku nie występuje.

Gdyby jednak wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższała wartość schedy spadkowej, to wówczas spadkobierca nie musi zwracać nadwyżki. W ten sposób zostały wyeliminowane ewentualne rozliczenia.

Podstawa prawna

Art. 1038 i 1039 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Spadkobiercy mogą podzielić spadek w drodze umowy, jednakże tylko pod warunkiem, że wszyscy są zgodni zarówno co do formy, jak i sposobu podziału. Umowę muszą zawrzeć wszyscy spadkobiercy. Nie będzie ona ważna, gdy większość spadkobierców chce dokonać podziału majątku w określony sposób, a np. tylko jeden z nich nie wyraża na to zgody.

Gdyby w skład spadku wchodziła nieruchomość, wówczas umowa o dział musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Gdyby zaś w skład spadku wchodziło przedsiębiorstwo, to wówczas przy sporządzaniu działu powinna być zachowana pisemna forma z podpisami poświadczonymi przez notariusza.

Podstawa prawna

Art. 1036 i 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Aby zaliczyć darowizny na schedę spadkową, należy ich wartość doliczyć do spadku albo do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia. Następnie oblicza się schedę spadkową każdego z nich. Po dokonaniu tych wyliczeń każdemu spadkobiercy zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającą zaliczeniu. Wartość przedmiotu darowizny obliczana jest według stanu z chwili jej dokonania, ale bierze się pod uwagę ceny z chwili działu spadku. Przy dokonywaniu obliczeń nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny, a także obciążających spadku długów, ponieważ przedmiotem działu są tylko aktywa.

Na równi z darowiznami uwzględnia się poniesione przez spadkodawcę na rzecz zstępnego koszty wychowania oraz wykształcenia, wówczas gdy przekraczają one przeciętną miarę przyjętą w środowisku. Uwzględnia się więc przy tym warunki życia rodziny spadkobiercy i czy wszystkie dzieci uzyskały jednakowo wysokie wykształcenie i staranne wychowanie.

Podstawa prawna

Art. 1042 i 1043 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz