Kiedy i na jakich zasadach można cofnąć dokonanie darowizny

Zarówno w przypadku odwołania darowizny wykonanej, jak i niewykonanej odwołanie powinno mieć formę oświadczenia złożonego na piśmie obdarowanemu. Forma pisemna odwołania darowizny jest uzasadniona celami dowodowymi. Odwołanie darowizny jako oświadczenie woli staje się skuteczne z chwilą, gdy dojdzie do adresata w taki sposób, że będzie mógł on zapoznać się z jego treścią. Wskazane jest także podanie przyczyny odwołania darowizny. Jednak brak w tym zakresie nie pozbawia skuteczności odwołania darowizny.

Art. 900 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ojciec może odwołać każdą darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanej córki. Powodem odwołania darowizny, nawet już wykonanej, może być zachowanie obdarowanego. Przez rażącą niewdzięczność należy rozumieć takie zachowanie obdarowanego (zarówno działanie, jak i zaniechanie), które narusza powszechnie panujące w społeczeństwie normy moralne czy obyczajowe. W grę wchodzić może także dopuszczenie się wobec darczyńcy przestępstwa lub naruszenia obowiązków rodzinnych. Istotne jest to, aby zachowanie obdarowanego było świadomie skierowane przeciwko darczyńcy. Dlatego na przykład wyłączone będą krzywdy dokonane w stanie wzburzenia wywołanego zachowaniem darczyńcy. Jako rażącą niewdzięczność należy też traktować naganne zachowanie obdarowanego wobec bliskich darczyńcy (np. jego dzieci), jeśli zachowanie to dotyka odczuć darczyńcy. Rażąca niewdzięczność może też polegać na tym, że obdarowany nie powstrzymuje innych osób od działań przeciwko darczyńcy.

Art. 898 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Sensem przebaczenia niewdzięczności obdarowanemu jest wyłączenie skutku odwołania darowizny. Przebaczenie możne być wyrażone w dowolnej formie. Może mieć charakter wyraźny lub dorozumiany. Przykładowo ojciec może przebaczyć córce przez przywrócenie normalnych relacji istniejących między nim a obdarowaną sprzed wystąpienia rażącej niewdzięczności. Przebaczenie nie może rozciągać się na wszystkie przyszłe zachowania obdarowanego. Dlatego jeśli po raz dokonanym przebaczeniu obdarowany znów dopuści się rażącej niewdzięczności, to jego zachowanie znów może spowodować skuteczne odwołanie darowizny. Dla skuteczności przebaczenia nie jest wymagana zdolność do czynności prawnych. Wystarczające jest działanie darczyńcy z dostatecznym rozeznaniem, które pozwala mu świadomie wyrazić wolę przebaczenia. Przesłanką skuteczności przebaczenia nie jest istniejący po stronie darczyńcy zamiar wywołania skutków prawnych związanych z uchyleniem odwołania darowizny. Liczy się emocjonalna strona zachowania darczyńcy, a skutki prawne przebaczenia następują z mocy prawa.

Art. 899 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z poźn. zm.).

W razie rażącej niewdzięczności obdarowanego osobą uprawnioną do odwołania darowizny jest nie tylko sam darczyńca, lecz także spadkobiercy darczyńcy (ustawowi czy testamentowi), a więc również córka. Dotyczy to tylko sytuacji, gdy darczyńca w chwili swojej śmierci był uprawniony do odwołania darowizny albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Małżonek lub dzieci darczyńcy mogą odwołać darowiznę, tylko gdy niewdzięczność dotyczyła darczyńcy. Podkreślić należy, że spadkobiercy nie mają możliwości odwołania darowizny dokonanej przez swego ojca z powodu rażącej niewdzięczności dotykającej tylko ich. Uprawnienie spadkobierców jest więc tylko pochodną uprawnień samego darczyńcy.

Art. 899 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego nie może nastąpić po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności. W przypadku spadkobierców termin należy liczyć nie od momentu, kiedy o niewdzięczności dowiedział się darczyńca, lecz od chwili, gdy dowiedzieli się o tym spadkobiercy. W konsekwencji w stosunku do poszczególnych spadkobierców termin ten może biec od innego momentu. Roczny termin jest bardzo ważny, bo ma charakter zawity. Oznacza to, że po jego upływie wygasa uprawnienie do odwołania darowizny.

Art. 899 par. 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Darowiznę można odwołać, ale pod warunkiem że nie doszło jeszcze do wydania obdarowanemu przedmiotu darowizny, czyli w tym przypadku mieszkania. Darczyńca może bowiem odwołać darowiznę jeszcze przed jej wykonaniem, jeżeli radykalnie pogorszy się jego stan majątkowy. Chodzi o taką sytuację, która powoduje, że po zawarciu umowy stan majątkowy darczyńcy na tyle się zmienił, iż wykonanie darowizny powodowałoby uszczerbek dla utrzymania darczyńcy odpowiedniego do jego usprawiedliwionych potrzeb. Odwołanie jest też uzasadnione, gdy dokonanie darowizny spowodowałoby uszczerbek na ciążących na nim ustawowych obowiązkach alimentacyjnych, np. wobec dzieci. Ważne jest to, że przy ocenie przesłanek odwołania darowizny nie mają w zasadzie znaczenia przyczyny pogorszenia się stanu majątkowego darczyńcy. Oznacza to, że przyczyną uzasadniającą odwołanie darowizny może być pogorszenie stanu majątkowego darczyńcy wynikające zarówno z katastrof naturalnych (powódź, pożar), jak i działań darczyńcy. Przykładowo może to być utrata znacznej ilości pieniędzy wskutek nieprzemyślanej inwestycji. Konieczne jest jednak to, aby pogorszenie sytuacji majątkowej darczyńcy wiązało się z uszczerbkiem w utrzymaniu darczyńcy lub uszczerbkiem w wykonywaniu ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Jeśli więc darczyńca straci duży majątek na chybionych inwestycjach, ale jednocześnie wciąż dysponuje środkami, które pozwalają mu się utrzymać i płacić alimenty - nie będzie podstawy do odwołania darowizny.

W razie niedostatku darczyńca może odwołać nie tylko całość darowizny, ale także jej część. Może więc odwołać darowiznę mieszkania i zaniechać odwołania darowizny samochodu.

Po wykonaniu darowizny jej odwołanie z powodu niedostatku darczyńcy jest niedopuszczalne. W takiej sytuacji darczyńca jest chroniony w inny sposób. Obdarowany ma ustawowy obowiązek dostarczania mu niezbędnych środków, których mu brakuje do utrzymania, albo do wykonania obowiązków alimentacyjnych w granicach wzbogacenia. Obdarowany może się zwolnić od tego obowiązku przez zwrot darczyńcy wartości uzyskanego wzbogacenia, przy czym wielkość wzbogacenia ustala się według stanu z dnia, w którym obdarowany dowiedział się o niedostatku darczyńcy.

Art. 896 i 897 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z poźn. zm.).

W przypadku odwołania z powodu niewdzięczności obdarowanego wykonanej już darowizny obdarowany ma obowiązek zwrócić to, co otrzymał według zasad dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia. Obdarowany jest traktowany jako ten, który musi się liczyć z obowiązkiem zwrotu rzeczy od chwili wystąpienia wydarzenia uzasadniającego odwołanie. Zwrot podarowanego przedmiotu, np. samochodu, powinien nastąpić w zasadzie w naturze. Sąd może również na żądanie stron lub strony nakazać zamiast zwrotu w naturze zwrotu wartości darowizny w pieniądzu z odliczeniem nakładów, które darczyńca byłby zobowiązany zwrócić.

Art. 898 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ewa Ivanova

ewa.ivanova@infor.pl