Jak przyjąć i podzielić spadek

Każdy, kto otrzyma spadek, musi podjąć decyzję o jego przyjęciu lub odrzuceniu. Choć spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, to jednak nabycie to nie jest pełne. Przykładowo ktoś, kto nie podjął jeszcze decyzji w sprawie spadku, nie może zbyć spadku ani udziału w spadku, nie może także otrzymać w sądzie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Aby dziedziczyć po kimś majątek, spadkobierca powinien złożyć w terminie sześciu miesięcy od chwili dowiedzenia się o tytule swego powołania do spadku oświadczenie o odrzuceniu spadku lub o jego przyjęciu. Ustalając początek tego terminu, należy wziąć pod uwagę moment, gdy ktoś dowiedział się o śmierci spadkodawcy. Jednak to nie wystarczy. w przypadku dziedziczenia testamentowego termin ten liczy się od momentu dowiedzenia się o istnieniu testamentu, który przewiduje korzystną dla spadkobiercy treść. Natomiast przy dziedziczeniu z ustawy konieczne jest też ustalenie, od kiedy spadkobierca miał świadomość, że łączy go ze spadkodawcą więź rodzinna, stanowiąca podstawę do dziedziczenia ustawowego. Czasem początkiem tego terminu będzie więc orzeczenie dotyczące ustalenia pochodzenia dziecka. Niekiedy moment ten należy liczyć od chwili stwierdzenia nieważności testamentu, które powoduje, że dochodzi do dziedziczenia ustawowego.

Spadkobierca zawsze może sam zdecydować o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Niekiedy jednak odrzucenie spadku może być uznane za bezskuteczne. Jeśli spadkobierca odrzuca spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, wobec których jest dłużnikiem, powinien liczyć się z tym, że mogą oni żądać uznania takiego oświadczenia za bezskuteczne w stosunku do nich. Jeśli wierzytelność istniała w chwili otwarcia spadku, wierzyciel, np. bank, może żądać, aby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. Dzięki temu wierzyciel może kierować egzekucję wobec przedmiotów wchodzących do spadku, tak jakby spadek został przyjęty. Wierzyciel może wystąpić z takim żądaniem w ciągu sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadki i jednocześnie nie później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku. Po upływie tego terminu uprawnienie wierzyciela wygasa.

Oświadczenie w kwestii przyjęcia lub odrzucenia spadku może złożyć osoba, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, czyli taka, która ukończyła 18 lat lub przed ich ukończeniem zawarła związek małżeński, i nie została ubezwłasnowolniona. Oświadczenie można złożyć osobiście lub przez pełnomocnika. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Za osobę, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, czynności te wykonują ich przedstawiciele, przy czym na przyjęcie spadku wprost lub na odrzucenie spadku w imieniu takiej osoby musi zgodę wyrazić sąd opiekuńczy.

Jeśli spadkobierca raz odrzuci spadek, nie ma już możliwości zmienić zdania i odwołać swej decyzji. Oświadczenie o odrzuceniu spadku powoduje, że spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia i traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeśli więc córka odrzuci spadek dziedziczony na mocy ustawy, to przypadający jej udział przechodzi na jej dzieci. Oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie można składać pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Takie oświadczenie jest uznawane za nieważne.

Przyjęcie spadku następuje dzięki złożeniu oświadczenia, ale także w wyniku upływu ustawowego terminu 6 miesięcy na złożenie takiego oświadczenia. Od treści oświadczenia o przyjęciu spadku zależy zakres odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe. Istnieją dwie możliwości: można przyjąć spadek wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza. Przyjęcie spadku wprost oznacza, że spadkobierca będzie ponosił odpowiedzialność za długi spadkowe całym swoim majątkiem, zarówno spadkowym, jak i osobistym. Taki skutek nastąpi, gdy zostanie złożone oświadczenie o przyjęciu wprost lub gdy bezskutecznie upłynie termin na złożenie oświadczenia co do przyjęcia lub odrzucenia spadku.

Spadkobierca może zamiast tego zdecydować się na przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Może ono nastąpić w wyniku oświadczenia spadkobiercy lub w wyniku upływu terminu ustawowego na złożenie takiego oświadczenia, gdy spadkobiercą jest np. osoba, która ma ograniczoną zdolność do czynności prawych lub co do której istnieje podstawa całkowitego ubezwłasnowolnienia. W przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność za długi spadkowe zostaje ograniczona do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, czyli do wysokości aktywów spadkowych, dzięki czemu jest więc ograniczona kwotowo. Inwentarz jest sporządzany na wniosek lub z urzędu przez sąd. Ograniczenie odpowiedzialności przestaje jednak funkcjonować, gdy spadkobierca podstępnie (świadomie) nie poda do inwentarza przedmiotów należących do spadku lub poda nieistniejące długi.

Jeżeli jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Choć spadek nabywa się z mocy prawa z chwilą jego otwarcia, jednak w praktyce spadkobierca musi potem wobec administracji czy sądów potwierdzać fakt dziedziczenia. Dlatego trzeba mieć postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub poświadczenie dziedziczenia wydane przez notariusza. Domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą. Jednak przeciwko domniemaniu wynikającemu ze stwierdzenia nabycia spadku nie można powoływać się na domniemanie wynikające z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Każdy, kto ma w tym interes, może zwrócić się do sądu o wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Z wnioskiem takim może wystąpić spadkobierca, wykonawca testamentu, osoby uprawnione do zachowku, wierzyciele spadkobiercy. Mogą to być także osoby, którym zależy na tym, aby wskazać, że nie są spadkobiercami i nie ponoszą odpowiedzialności za długi spadkowe. Stwierdzenie nabycia spadku następuje w postępowaniu nieprocesowym. W jego toku sąd bada, kto jest spadkobiercą, na jakiej podstawie dziedziczy, czy spadkodawca zostawił testament i czy jest ważny. W postanowieniu stwierdzającym nabycie spadku sąd wskazuje, kto nabył spadek i w jakich częściach. Stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), chyba że wszyscy spadkobiercy złożyli już oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Także notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia zarówno ustawowego, jak i testamentowego. Jednak notariusz potwierdza jedynie dziedziczenie na podstawie testamentu zwykłego, a więc testamentu własnoręcznego, testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego, testamentu ustnego, sporządzonego w obecności dwóch świadków przed wójtem, burmistrzem, prezydentem miasta, starostą, marszałkiem województwa, sekretarzem powiatu lub gminy, albo kierownikiem urzędu stanu cywilnego (gdy to oświadczenie zostało spisane). Notariusz nie może natomiast w ten sposób poświadczyć dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych, np. testamentu ustnego złożonego wobec co najmniej trzech świadków, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy.

Notariusz nie potwierdzi dziedziczenia. Nie ma bowiem prawa wydać takiego aktu, gdy w stosunku do spadku został już uprzednio sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Notariusz nie może też sporządzić poświadczenia dziedziczenia m.in. gdy:

● w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte i ogłoszone,

● wskutek braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada, jako spadkobiercy ustawowemu, gminie albo Skarbowi Państwa,

Notariusz może sporządzić poświadczenie dziedziczenia, pod warunkiem że nie ma wątpliwości co do spadkobiercy i wysokości udziałów, jakie przypadają poszczególnym osobom.

Jeśli zostaną zarejestrowane dwa lub więcej aktów poświadczenia co do tego samego spadku, to sąd na wniosek zainteresowanego uchyli je i wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Zawiadomi także o tym notariusza oraz Krajową Radę Notarialną. Sąd może także uchylić zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli co do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Spadkobiercy mogą podzielić spadek. Najlepiej gdy w tym celu zdecydują się na umowę. Mogą ją sporządzić sami. Może być ona ustna, ale lepiej do celów dowodowych gdy umowa jest w formie pisemnej. Spadkobiercy mogą też zawrzeć umowę przed notariuszem w formie aktu notarialnego. albo wystąpić do sądu z wnioskiem o podział. W razie sporu między spadkobiercami istnieje możliwość dokonania sądowego działu spadku. Sprawa taka może zostać wszczęta na wniosek uprawnionej osoby, jednak sąd nie jest związany proponowanym podziałem. Legitymację do wystąpienia z wnioskiem o dział spadku ma każdy współspadkobierca oraz nabywca udziału w spadku. Również wierzyciel spadkobiercy może wystąpić o to, gdy dokonał zajęcia praw spadkowych w drodze egzekucji. Wystąpić z wnioskiem o dział spadku można w każdym czasie. Celem postępowania jest ustalenie przysługujących spadkobiercom sched. Po dokonaniu ustalenia składu i wartości majątku spadkowego sąd dokonuje podziału fizycznego lub cywilnego, czyli sprzedaży przedmiotów spadkowych i podziału sumy między spadkobierców.

Urząd, który uzyskał informację z sądu, że nie toczyło się postępowanie spadkowe po zmarłej stronie postępowania, nie może jednoznacznie przyjąć, że osoba wskazana jako spadkobierca w testamencie zmarłego jest spadkobiercą.

Nabycie spadku stwierdza sąd, a akt poświadczenia dziedziczenia sporządza notariusz. Ustalenia kręgu spadkobierców nie może zatem dokonać organ administracji jedynie w oparciu o treść testamentu osoby zmarłej, nie jest bowiem w tej kwestii organem właściwym. W przypadku natomiast, jeżeli wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu nie jest możliwe, istnieje obligatoryjna podstawa zawieszenia postępowania. Tak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z 24 września 2008 r., II SA/Bd 510/08.

Ewa Ivanova

ewa.ivanova@infor.pl

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).