Jakich formalności trzeba dopełnić, aby testament ustny był ważny

Czy zawsze wolno sporządzić testament ustny

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.813.jpg@RY2@

Testament ustny jest ważny tylko pod warunkiem, że został sporządzony wówczas, gdy istniała obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu było niemożliwe lub bardzo utrudnione. Wystąpienie tylko jednej z tych sytuacji jest wystarczające. Natomiast nie będzie ważny, jeśli zostanie sporządzony w innych okolicznościach. Dlatego pominięty w testamencie syn będzie mógł zakwestionować ważność testamentu. Gdy sąd uzna, że nie jest on ważny, to po zmarłym będą dziedziczyli spadkobiercy ustawowi, a więc i pominięty syn.

Badając zasadność zakwestionowania ustnego testamentu, sąd sprawdzi przede wszystkim, czy zachodziła obawa rychłej śmierci. Powinna być to obawa uzasadniona okolicznościami o charakterze obiektywnym, np. chorobą lub nagłym wypadkiem, które w świetle wiedzy medycznej lub doświadczenia życiowego mogą doprowadzić do szybkiej śmierci. Sąd weźmie też pod uwagę indywidualne właściwości organizmu spadkodawcy, np. jego wiek i odporność organizmu.

Natomiast samo osiągnięcie starszego wieku nie zezwala automatycznie na sporządzenie ważnego testamentu ustnego w każdej sytuacji, mimo że wiek przybliża niebezpieczeństwo zgonu. W dodatku obawa rychłej śmierci musi istnieć w momencie sporządzania testamentu ustnego. Nie wystarczy więc sama okoliczność, że spadkodawca umrze wkrótce po sporządzeniu testamentu ustnego albo np. zginie w wypadku samochodowym. W takim przypadku testament ustny nie będzie ważny.

Art. 952 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy świadkiem może zostać przyszły spadkobierca

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.814.jpg@RY2@

Świadkiem testamentu ustnego nie może być osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, a więc przede wszystkim przyszły spadkobierca. Nie może nim być również małżonek przyszłego spadkobiercy, jego krewni i powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nim w stosunku przysposobienia (czyli te, które zostały przysposobione przez przyszłego spadkobiercę lub same go przysposobiły).

Jednak gdy jedna z tych osób będzie świadkiem testamentu ustnego, to nieważne będzie tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym i powinowatym pierwszego i drugiego stopnia oraz osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Natomiast cały testament nie będzie ważny tylko wówczas, gdy z jego treści albo okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby tego dokumentu. Ma to miejsce na przykład wówczas, gdy świadek jest jedynym spadkobiercą powołanym do dziedziczenia w tym testamencie ustnym.

Oprócz tego świadkiem przy sporządzeniu testamentu ustnego nie może być osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, niewidomy, głuchy lub niemy, kto nie może czytać i pisać lub nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, a także osoba skazana prawomocnym wyrokiem za składanie fałszywych zeznań.

Art. 956 i 957 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy osoba obca spisze treść ostatniej woli

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.815.jpg@RY2@

Oświadczenie powinno być złożone przy jednoczesnej obecności trzech świadków. Wprawdzie świadków może być więcej, bo przepisy określają tylko ich minimalną liczbę, ale stawiają wymóg ich jednoczesnej obecności przy wyrażaniu ostatniej woli. Dlatego spadkodawca nie może w różnych terminach i w różnych miejscach informować poszczególnych świadków o tym, kto będzie po nim dziedziczył.

Natomiast treść testamentu ustnego może zostać stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia. Poda miejsce i datę sporządzenia oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia pisma. Natomiast pismo powinien podpisać spadkodawca, o ile jeszcze żyje i jest w stanie podpisać pismo, i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie (gdy np. spadkodawca nie jest już przytomny, albo jest sparaliżowany). Gdy przy składaniu oświadczenia obecna była większa liczba świadków niż trzech, to pismo powinni podpisać wszyscy, ponieważ podpis złożony tylko przez trzech (czyli dopuszczalną minimalną liczbę świadków) spowoduje, że treść testamentu nie będzie w sposób należyty stwierdzona. Podpisując, należy podać swoje imię i nazwisko albo przynajmniej nazwisko. Taki obowiązek ciąży zarówno na spadkodawcy, jak i na świadkach.

Art. 952 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy spadkodawca powinien podyktować kto po nim dziedziczy

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.816.jpg@RY2@

Ostatniej woli spadkodawcy, która zostanie podyktowana przez niego, a spisana przez inną osobę pismem ręcznym, na maszynie albo sporządzona w postaci wydruku komputerowego, sąd nie uzna za ważny testament nawet wówczas, gdy spadkodawca własnoręcznie podpisze ten dokument. Spadkobiercy powołani do dziedziczenia w testamencie, który został w taki sposób sporządzony, nie będą mogli dziedziczyć. Aby testament własnoręczny był ważny, spadkodawca powinien w całości napisać go pismem ręcznym, podpisać i opatrzyć datą. Jednak brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu, gdy nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia tego dokumentu, a także co do jego treści oraz do wzajemnego stosunku kilku testamentów i np. do ustalenia, który z nich został sporządzony najpóźniej.

Skoro ojciec z uwagi na stan zdrowia nie może własnoręcznie napisać testamentu, a rodzina - ze względów finansowych - nie może sprowadzić notariusza do mieszkania, to spadkodawca powinien sporządzić testament ustny w obecności co najmniej trzech świadków.

Art. 949 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy wyrażenie ostatniej woli przed wójtem jest skuteczne

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.817.jpg@RY2@

Spadkodawca może sporządzić testament urzędowy i w obecności dwóch świadków oświadczyć ustnie swoją ostatnią wolę wobec wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Osobą urzędową może też być starosta, marszałek województwa, sekretarz powiatu albo gminy lub kierownik urzędu stanu cywilnego. W takim przypadku jego oświadczenie zostanie spisane w protokole z podaniem daty sporządzenia. Protokół podpisuje spadkodawca, osoba urzędowa wobec której została ta wola oświadczona, i świadkowie. Gdy spadkodawca nie może się podpisać, trzeba to zaznaczyć w protokole, podając przy tym przyczynę braku podpisu.

Protokół powinien zostać odczytany spadkodawcy, zanim ten go podpisze, co pozwoli mu stwierdzić, czy treść protokołu wiernie odtwarza jego wolę.

Oświadczenia spadkodawcy co do ostatniej woli nie może przyjąć osoba urzędowa, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, a także małżonek tej osoby, jej krewny albo powinowaty pierwszego i drugiego stopnia, a także osoba pozostającą z nią w stosunku przysposobienia.

Testamentu w tej formie nie może sporządzić osoba głucha i niema, ponieważ ostatnia wola powinna zostać wyrażona ustnie, a nie w postaci języka migowego.

Art. 951 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy sąd potwierdzi treść testamentu ustnego

@RY1@i02/2011/244/i02.2011.244.18300150e.818.jpg@RY2@

Jednym ze sposobów potwierdzenia treści testamentu ustnego jest stwierdzenie treści tego testamentu przed sądem na postawie zeznań świadków. W ciągu 6 miesięcy od śmierci spadkodawcy (czyli od otwarcia spadku) można ją stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Gdy przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe, wówczas sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch z nich. W ten sposób można też stwierdzić treść testamentu ustanego wówczas, gdy spisujący go świadek lub osoba trzecia dopuścili się uchybień powodujących nieważność pisma.

Istotne jest zachowanie sześciomiesięcznego terminu. W tym czasie świadkowie powinni stanąć przed sądem i złożyć zeznania. Wystarczy jednak, że w tym czasie do sądu wpłynie zawiadomienie ze wskazaniem nazwisk, imion i adresów tych świadków. W takim przypadku świadkowie mogą zostać przesłuchani po upływie 6 miesięcy.

Art. 952 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl